१. प्रस्तावना – धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे

प्राचीनकाले भारतवर्षे एकः महान् वंशः आसीत् – कौरवपाण्डवनामकः। तस्मिन् वंशे पाण्डवाः धर्मनिष्ठाः, न्यायशीलाश्च आसन्, कौरवास्तु स्वार्थपराः, लोभवशे अपथं गच्छन्तः आसन्। तयोः मध्ये असहिष्णुतया, विरोधः जातः। अनन्तरं तयोः संघर्षः महासङ्ग्रामरूपेण परिणतः – कुरुक्षेत्रे धर्मक्षेत्रे महान् युद्धः आरब्धः।

तस्मिन्काले अर्जुनः – महाबली, धर्मात्मा, वीर्यवान् च – सेनानायको जातः। सः युद्धभूमौ स्वकान् बान्धवान्, गुरून्, पितृव्यान्, भ्रातॄन्, मित्राणि च दृष्ट्वा महद्विषादेन पीडितः अभवत्। आत्मानं शक्तिहीनं, धर्मसङ्कटे स्थितं च अनुभूतवान्। तस्मिन् विषण्णदशायाम् सः श्रीकृष्णं शरणं गतः।
अत्र आरभ्यते श्रीमद्भगवद्गीताया दिव्यगाथा – यत्र योगः, ज्ञानं, भक्तिरेव साररूपेण प्रतिपाद्यते।
२अर्जुनविषादः – युद्धे मोहः
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे संन्यस्तायां सेनायां, युद्धस्य पूर्वसन्ध्यायां अर्जुनः रथमध्ये स्थित्वा दृष्टवान् स्वबान्धवान् – पितरः, पितामहाः, गुरवः, भ्रातृगणाः, पुत्राः, पौत्राः, सखा इत्यादयः। एते सर्वे युद्धाय संहताः।

तत्क्षणे अर्जुनस्य हृदयम् आविष्टम् – करुणया, मोहेन च। सः विचारयामास –

“एते हि मम प्रियजनाः। यदि एतान् हन्मि, सुतराम् पापं करिष्यामि। धर्माय हि युद्धं, किन्तु धर्म एव यदि हिंसां जनयति, तर्हि स धर्मः वा अधर्मः?”

सः श्रीकृष्णं प्रोवाच –

“कृष्ण! मम गात्राणि कम्पन्ते, गाण्डीवम् अपस्रंसते, त्वक् चैव परिदह्यते। न च शक्नोमि स्थातुं, भ्रमतीव च मे मनः।”

एवं सः अर्जुनः – महायोद्धा, पराक्रमी, नीतिज्ञः च – संपूर्णतः विषादेन अभिभूतः अभवत्।

तत्पश्चात् अर्जुनः धनुषं त्यक्त्वा रथोपस्थे उपाविशत्। सः धर्मसङ्कटे, जीवनस्य मार्गे च संशयग्रस्तः आसीत्।

कृष्णः तं दृष्ट्वा मन्दं समस्मयत – यतो हि सः साक्षात् योगेश्वरः, स जगद्गुरुः। सः जानाति – इयं विषादः न केवलं अर्जुनस्य मनसः दुर्बलता, किन्तु अवसरः अपि अस्ति – धर्मज्ञानप्रदर्शनाय, जीवने कर्मपथस्य निर्णयाय।

कृष्णः मन्दस्वरेण उवाच –

“क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ! न एतत् त्वयि उपपद्यते। क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वा उत्तिष्ठ परन्तप!”

एषः क्षणः आसीत् – यदा युद्धभूमौ न केवलं शस्त्राणि अपि तु विचाराः, दर्शनानि च जज्ञिरे। इदानीं श्रीकृष्णात् आरभते दिव्योपदेशः – यो ‘श्रीमद्भगवद्गीता’ इति जगति प्रसिद्धः।

अर्जुनस्य विषादः, दुःखम्, संशयः च तस्मिन् समये सर्वमानवजातेः प्रतिनिधित्वं करोति। जीवनस्य युद्धे अपि – यदा निर्णयं कठिनं भवति, यदा धर्म-अधर्मयोः सङ्कटः जायते – तदा ‘अर्जुनविषादः’ एव जीवनस्य प्रारम्भिकपरीक्षा इव भवति।

अतः, अर्जुनविषादः केवलं एकस्य वीरस्य मानसिकदुर्बलता न, किन्तु ज्ञानस्य पूर्वपीठिका, अध्यात्मस्य द्वारमण्डपः च अस्ति।

३ श्रीकृष्णस्य उपदेशः – कर्मयोगः

श्रीकृष्णः अर्जुनस्य विषादं दृष्ट्वा गंभीरं वाक्यम् उवाच। सः तं मोहम् “कषायं” इति निर्दिश्य, अर्जुनं प्रबोधितुम् आरब्धवान्।

कृष्णः उवाच—

“हे पार्थ! त्वं स्वधर्मं विस्मृत्य क्लैब्यं कर्तुं इच्छसि। न हि अयं तव धर्मः। क्षत्रियस्य कर्तव्यं धर्मयुद्धे स्थित्वा अधर्मं निरासयितुम्। तव यो युद्धे विहाय स्वधर्मं पालयति, स पापं प्राप्नोति। कार्यं कर्तव्यम् इति कर्तव्यभावः एव धर्मः।”

एवं श्रीकृष्णः कर्मयोगस्य उपदेशं दत्तवान्।

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।

मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥

कृष्णः स्पष्टीकृतवान् यत् मनुष्यस्य अधिकारः केवलं कर्मणि अस्ति, फलप्राप्तौ कदापि न। तेन सह कर्मफलस्य आसक्ति न कर्तव्या। यः फलस्य कामनया कर्म करोति, स बन्धनं प्राप्नोति। किन्तु यः निष्कामकर्म करोति, स मुक्तिं प्राप्नोति।

कर्मयोगस्य सारं अस्ति – कर्तव्यं कर्म यथाशक्ति कृत्वा तस्मिन् फलाभिलाषं वर्जयित्वा भगवति समर्पणं कर्तव्यम्। एषः भावः "योगः कर्मसु कौशलम्" इत्युक्तेः माध्यमेन प्रकट्यते।

कर्मयोगः न केवलं कर्तव्यपालनं, किन्तु मानसिकसंन्यासः अपि।

कृष्णः अर्जुनं अवदत् यत्,

“समानं कार्यं जनः द्वौ करोति – एकः फलेषु आसक्तः, अपरः अनासक्तः। परन्तु फलेच्छारहितः कर्ता एव योगी, स एव मुक्तिपथगामी।”

तत् श्रुत्वा अर्जुनस्य चित्ते स्पन्दनं जातम्। सः जिज्ञासां प्रकटितवान् – "यदि कर्म एव बन्धनस्य कारणं, तर्हि निष्क्रियता वा उत्तमा?"

श्रीकृष्णः अवदत् –

“कर्म न त्याज्यं। शरीरयात्रापि कर्मेण एव सिध्यति। किन्तु यः कर्मफलासक्तिं वर्जयित्वा कर्म करोति, सः संन्यासी इति वक्तुं शक्यते।”

कर्मयोगिनः लक्षणानि

१. न फलेषु आकाङ्क्षा।
२. कर्म फलमपि ईश्वराय समर्पयति।
३. समबुद्धिः – जयापजययोः समत्वं।
४. अहङ्काररहितः कर्ता।
५. यशः–अपयशे, लाभे–अलाभे च समत्वं।

एवं कर्मयोगेन मनुष्यः आत्मशुद्धिं, चित्तशुद्धिं च प्राप्तुं शक्नोति। शुद्धचित्तस्य एव ज्ञानयोगे प्रवेशः सम्भवति।

श्रीकृष्णस्य एषः उपदेशः न केवलं अर्जुनाय, किन्तु समस्त मानवजातेः मार्गदर्शकः अभवत्। कार्येषु निष्ठा, निष्कामता च जीवनस्य यथार्थधर्मः इति गीता उद्घोषयति।

४. ज्ञानयोगः – आत्मतत्त्वविवेचनम्

कर्मयोगस्य विस्तृतवर्णनानन्तरं श्रीकृष्णः अर्जुनं आत्मज्ञानस्य अमृतवर्षेण अपि सिञ्चितवान्। सः अवदत् यत् मोक्षस्य मूलं आत्मतत्त्वस्य यथार्थज्ञानं अस्ति।

यः आत्मा, सः न कदापि जन्मति, न म्रियते, न क्षीयते। सः नित्यः, शाश्वतः, अविनाशी च। शरीरस्य विनाशे अपि आत्मा तिष्ठति इव प्रभा दीपेऽपि दीपितवस्तुनि।

न जायते म्रियते वा कदाचिन्

नायं भूत्वा भविता वा न भूयः।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥

एषा श्लोकरूपेण आत्मनः अमृतस्वरूपं स्पष्टं कृतम्। अर्जुनः यदा प्रियबान्धवान् युद्धे हन्तुं अनिच्छन् आसीत्, तदा श्रीकृष्णः तं बोधितवान् – “त्वया न कोऽपि हन्यते, आत्मा न म्रियते। शरीराणि वस्त्रवद्विकारमुपयान्ति, किन्तु आत्मा निरविकारी अस्ति।”

देहान्तरप्राप्तिः – आत्मनः अनादित्वम्

श्रीकृष्णः उवाच—
“वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा
अन्यानि संयाति नवानि देही॥ ”

यथा नरः जीर्णं वस्त्रं त्यक्त्वा नवं वस्त्रं धारयति, एवं आत्मा अपि जीर्णं शरीरं त्यक्त्वा नवं शरीरं गृह्णाति। आत्मा अनादिः अनन्तः च।

समत्वं योग उच्यते

ज्ञानयोगस्य प्रमुखं लक्षणं अस्ति – समदृष्टिः। यः आत्मज्ञानं प्राप्नोति, सः सर्वेभ्यः समं पश्यति।

“विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥

ज्ञानवान् न जातिं पश्यति, न वर्णं, न रूपं – सः आत्मानं सर्वत्र दृश्यते, सर्वं च आत्मतुल्यं जानाति।

ज्ञानस्य लाभः – मोक्षः

ज्ञानयोगेन मोक्षसाध्यता वर्ण्यते। यदा जीवः आत्मज्ञानं प्राप्नोति, तदा सः बन्धनात् विमुक्तः भवति।

ज्ञानं यदा विशुद्धं भवति, तदा अहंकारः, ममता, द्वेषः, रागः – सर्वे विनश्यन्ति। आत्मा तदा प्रकाशते – नित्यं सच्चिदानन्दस्वरूपेण।

श्रीकृष्णस्य उपसंहारवाक्यम्—

“तस्मात् ज्ञानं लभस्व! ज्ञानेन तु तत्सर्वं विजानाति पश्यति च। न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।”

ज्ञानं एव सर्वेषां पापानां नाशकं, दु:खस्य विनाशकं च।

एवं ज्ञानयोगः अर्जुनं विवेकं प्रति प्रेरयति – “कः अहं?” “किं मम कर्तव्यं?” इत्यादिषु स्पष्टता ददाति। जीवनस्य मूलं आत्मा, शरीरं तु साधनमात्रम् – इत्येवं दृष्टी ज्ञानयोगेन प्राप्तव्या।

५. भक्तियोगः – प्रेम्णा परं ब्रह्म

कर्मयोगज्ञानयोगयोः विस्तृतवर्णनानन्तरं श्रीकृष्णः अर्जुनाय भक्तियोगस्य रहस्यं प्रकाशयति। सः स्पष्टतया उक्तवान् यत् ज्ञानं, तपः, कर्म च यदि भक्तिरहितं भवति, तर्हि तस्य सारमपि नास्ति।

भक्तिः एव तु तस्मिन्परब्रह्मणि सम्पूर्णसमर्पणम्। यत्र न गणना, न युक्तिः, न अपेक्षा – केवलं श्रद्धा, प्रेम, समर्पणं च।

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।

मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥

श्रीकृष्णः अर्जुनं प्रतिज्ञया आश्वासयति – “हे अर्जुन! यदि त्वं मम भक्तः भवसि, मनसा मां चिन्तयसि, भक्तिपूर्वकं मां नमस्सि, तर्हि त्वं न केवलं मां प्राप्स्यसि, अपि तु मम प्रियतमः अपि भविष्यसि।”

भक्तेः स्वरूपम्

भक्तिः न जातिपरम्पराविषया, न ज्ञानप्रतिभायाः विषयः।

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति।
तदहं भक्त्युपहृतं अश्नामि प्रयतात्मनः॥

श्रीकृष्णः स्वयम् उक्तवान् यत् – यदि कोऽपि पत्रं, पुष्पं, फलं वा स्नेहेन, श्रद्धया समर्पयति, तर्हि तदहं प्रेम्णा स्वीकरोमि। तस्य मूल्यं पदार्थे न, किन्तु भक्तेः भावे अस्ति।

निरपेक्षत्वं भक्तेः लक्षणम्

भक्तः न स्वार्थपरः। सः न इच्छति धनं, न स्वर्गं, न सिद्धिं – केवलं भगवतः चरणयोः सेवां, दर्शनं च।

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥

अनन्यभक्तानां सर्वकार्यं भगवान् स्वयमेव वहति। भक्तः आत्मनं परमेश्वरे सम्पूर्णतः समर्प्य केवलं नामस्मरणं करोति।

भक्तियोगे समदर्शित्वम्

श्रीकृष्णः अर्जुनं कथयति –

“अपि चेत् सुदुराचारो भक्तिमान् यः मामनन्यभाक्।
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥

यदि कोऽपि जनः दुर्गुणयुक्तः अपि सन्, मयि अनन्यभक्तिं करोति, सः साधुः एव इति मन्तव्यः। यतः भक्ति आत्मानं परिष्करोति, पापानि अपि हरति।

भक्तियोगस्य फलम् – मोक्षसिद्धिः

श्रीकृष्णः भक्तिमार्गं सुगमतमं मार्गं मन्यते। यः मयि भक्तिं करोति, स एव मम धामं प्राप्नोति।

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥

भक्त्या एव भगवतः तत्त्वज्ञानं सम्भवति। ज्ञानेन अपि प्राप्तव्यम्, परन्तु भक्त्या सहजतया स एव भावो प्राप्तव्यः – प्रीतिपूर्वं, समर्पणपूर्वकं च।

भक्तियोगः – जीवनस्य दिव्यगानम्

भक्तियोगः न केवलं आध्यात्मिकपथः, अपि तु जीविते सर्वेषां दुःखानां, क्लेशानां च निवारणाय दैवी उपायः।

यत्र मनः भगवतः चरणयोः स्थिरं भवति, तत्र भवति चित्तशान्तिः, आनन्दः, मोक्षः च। भक्तिः एव साक्षात् साक्षात्कारस्य मूलं – न शुष्कविचारः, न तर्कवितर्कः, किन्तु हृदयसमर्पणरूपः योगः।

६. विश्वरूपदर्शनम् – ब्रह्मस्वरूपस्य अनुभूति

कर्म, ज्ञान, भक्तीति समस्तयोगमार्गान् उपशिक्ष्य, श्रीकृष्णः अर्जुनं साक्षात् तत्त्वदर्शने प्रेरयति। अर्जुनः अपि अतीव श्रद्धया विनयेन च वदति –

“मनुष्याः त्वां परमं ब्रह्म इति कथयन्ति, किन्तु अहं त्वां तेन रूपेण द्रष्टुमिच्छामि – यथार्थं ब्रह्मस्वरूपम्।”

तत् श्रुत्वा श्रीकृष्णः दिव्यचक्षुः दत्तवान् अर्जुनाय। ततः अर्जुनः दृष्टवान् –

सहस्रवदनं, सहस्रनेत्रं, सहस्रबाहुं च विश्वरूपं।

सूर्यचन्द्रवर्णं, अग्निरश्मिप्रकाशं ब्रह्मस्वरूपम्।

तस्मिन् रूपे सर्वदेवाः, ऋषयः, पितरः, लोकाः च विलीनाः।

श्रीकृष्णस्य विश्वरूपे समग्रं जगत् अभवत् एकत्वेन – सृष्टिः, स्थितिः, संहारः अपि एकस्मिन् रूपे समाहितः। अर्जुनः विस्मयविस्फारितचक्षुः तं रूपं दृष्ट्वा कम्पितः, भयानकशः च अभवत्।

“त्वमेव माताऽच पिता त्वमेव
त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव
त्वमेव सर्वं मम देवदेव॥”

अर्जुनः कृष्णस्य चरणयोः शरणं गतः, क्षमां याचितवान् यतः सः पूर्वं तं मानववत् मित्रवत् च दृष्टवान्। एषः विश्वरूपदर्शनं अध्यात्मस्य चरमबिन्दुः – यत्र भेदबुद्धिः लीयते, एकत्वं प्रतिष्ठते।

७. श्रीमद्भगवद्गीताया वैश्विकमहत्त्वम्

श्रीमद्भगवद्गीता केवलं भारतस्य ग्रन्थः न, अपि तु सर्वविश्वस्य दिव्यसन्देशदायिनी अस्ति। विविधभाषासु अनूदिता, दर्शनशास्त्रेषु, राजनीतौ, अध्यात्मे, शिक्षायां, मनोविज्ञाने च अपूर्वं स्थानं प्राप्तवती।

प्रमुखं वैश्विकमहत्त्वम्:

आध्यात्मिकमूल्येभ्यः परिपूर्णा – धर्मः, योगः, मोक्षः, आत्मज्ञानम्।

मानवतावाददर्शिनी – सर्वे जनाः समदृष्ट्यं योग्याः, कर्मायोगो नैतिकतायाः मूलं।

नेतृत्वदर्शनम् – कर्तव्ये स्थितिः, संकटे अपि साहसः, अर्जुनकृष्णयोरुपाख्यानं विश्वनेतृत्वस्य आदर्शम्।

मनोविज्ञानपरिपुष्टा – विषादोपशमनं, समत्वबुद्धिः, चित्तशुद्धिः इत्यादीनि व्यवहारोपयोगीनि।

विशेषतः महात्मा गान्धी, टॉल्स्टॉय, आइंस्टीन, ऑल्डस हक्सली इत्यादयः पाश्चात्यविद्वांसः अपि गीतायाः दिव्यतायां श्रद्धां प्रकटितवन्तः।

८. गीता दर्शनस्य आधुनिकप्रसङ्गः

यद्यपि श्रीमद्भगवद्गीता पञ्चदशशताब्द्यां लिखिता, तथापि तस्या शिक्षाः अद्यापि जीवनाय सन्निवेशनीया:।

आधुनिकजीवने गीता – कथं उपयोगी?

कार्यदबावे – निष्कामकर्मस्य सिद्धान्तः मानसिकदबावं शमयति।

असत्यसंघर्षे – धर्मपालनाय साहसम् आवश्यकी, यथार्थेन स्थितिः आवश्यकः।

संकटेषु – अर्जुनविषादवत् समये भगवद्गीतोक्तदर्शनं समाधानदायि।

शिक्षायां – शिक्षकेभ्यः, विद्यार्थिभ्यश्च जीवनदृष्टेः निर्माणाय।

गीता न केवलं धर्मग्रन्थः, अपि तु जीवनशास्त्रम्। सा अद्यतनसमाजे नैतिकतायाः, उत्तरदायित्वस्य, जीवनदृष्टेः च आदर्शं प्रदत्तुं समर्था।

९. निष्कर्षः – जीवनपथे गीता

श्रीमद्भगवद्गीता इत्येतत् नाम स्वयं ‘गीतं भगवतः वाक्यम्’ इति। एषा केवलं श्लोकानां संहिता न, अपि तु भगवतः जीवस्य, कर्मणः, धर्मस्य, भत्तेः च सम्यक् मार्गदर्शनरूपा अमृतधारा।

कर्मयोगः – कर्म करो, फलम् मा इच्छ।

ज्ञानयोगः – आत्मानं जानहि, मोहं त्यज।

भक्तियोगः – सम्पूर्णसमर्पणेन मां प्राप्नुहि।

विश्वदर्शनम् – सर्वं मयि, मत्तः सर्वम्।

गीता अस्मान् शिक्षयति यत् धर्मः शाश्वतः, कर्म बन्धनं अपि मोक्षं अपि उत्पादयति, भक्तिः दैवत्वस्य प्रवेशद्वारम्।

यदा यदा मोहेन ग्रस्ताः भवामः, द्वन्द्वे स्थिताः स्याम, निर्णयमण्डले भ्रमं पश्यामः – तदा श्रीमद्भगवद्गीता एव आत्मसाक्षात्काराय दीपः इव।

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।
अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः।।

एषा अन्तिमोक्तिः – भगवतः अतीव करुणायुक्ता वाणी – यत्र भगवानेव कहति – “मां व्रज, मां नन्द, त्वं ममस्मि।”

एवं श्रीमद्भगवद्गीता जीवने दिव्यदर्शने, आध्यात्मिकपथे, चिरंतनं दीपः भवति।

श्रीमद्भगवद्गीता

भगवद्गीतायाः सन्देशस्य प्रचारं कुर्वन्