शिल्पविप्लवात् परमेव यन्त्रविज्ञानस्य जययात्रा आरभ्यते। यन्त्रविज्ञानस्य तथा प्रयुक्तिविद्यायाश्च नित्यं नवानि द्वाराणि उन्मुक्तानि वाष्पशक्त्या, आणविकशक्त्या च। वैज्ञानिकाविष्कारबलेन मानवः अद्य अमितशक्तिधरः। यन्त्रं तस्य हस्तक्रीडनकं जायते। तेषु यन्त्रेषु अन्यतमं हि संगणकयन्त्रं कम्प्युटरं वा। Computer-शब्दः आङ्ग्लभाषायाः गणनार्थकात् Compute-शब्दात् निष्पद्यते।

वैज्ञानिकः चालस्-वावेज-महाभागः १८३३ ख्रीष्टाब्दे इदं यन्त्रम् आविष्कृतवान्। प्रारम्भकाले अस्य उपयोगः केवलं गणनाकार्ये समभवत्। परन्तु साम्प्रतम् अस्योपयोगः प्रायः सर्वेषु कार्येषु दृश्यते। संगणकनिर्माणकाले संगणकस्य परिभाषा आसीत् - 'Computer is a fast Calculator machine' इति। अधुना संगणकस्य परिभाषा वर्तते - 'Computer is an electronic machine which takes the data, stores it, processes it and gives the final result' इति। सर्वासां समस्यानां समाधानमत्र जायते। संगणकयन्त्रे अंशत्रयं वर्तते - १) जवनिका (Monitor), २) केन्द्रप्रसारविभागः (Central Processing Unit - C.P.U), ३) कुञ्जिकामण्डलम् (Keyboard)।

उपयोगः - संगणकस्य आविष्कारः विज्ञानस्य सर्वोत्कृष्टा उपलब्धिः। संगणकः सर्वत्र अपेक्ष्यते। शिक्षाक्षेत्रे संगणकस्य महान् उपयोगः वर्तते। संगणकद्वारा वर्णचित्रं, रेखाचित्रं, सूचकचित्रं च साध्यं भवति।

परीक्षाकार्येषु अपि संगणकाः बहुधा प्रयुज्यन्ते। संगणकानां साहाय्येन जटिलसमस्यानां समाधानं सरलतया सम्भवति। प्रशिक्षणकार्ये, शोधकार्ये च संगणकानाम् उपयोगिता महती एव। पुस्तकानां विषयः संगणकद्वारा प्राप्यते। अधुना सर्वत्रैव शिक्षाक्षेत्रेषु संगणकाः व्यवह्रियन्ते।

चिकित्साक्षेत्रे, व्यापारक्षेत्रे, ललितकलाक्षेत्रे, क्रीडाक्षेत्रे, यातायातक्षेत्रे, दूरसञ्चारक्षेत्रे च इत्यादिषु स्थलेषु संगणकानां व्यवहारः दृश्यते। यानि दुरूहकार्याणि यानवाहनादिना असाध्यानि, यानि दुर्गमस्थानानि मनुष्याणाम् अगम्यानि, यानि कर्माणि नौरसानि, तत्रैव संगणकस्य प्रयोगः दृश्यते। संगणकसम्बद्धा इन्टरनेट-प्रणाली महासागरवद् वर्तते। सर्वस्मिन् जगति यत् किञ्चिद् ज्ञानं विज्ञानं, शोधसम्बद्धं कार्यजातं च वर्तते, तत् सर्वम् एकत्रैव प्राप्तुं शक्यते।किं बहुना? संगणकः किं न करोति? अतः आधुनिकजीवने संगणकयन्त्रम् अत्यावश्यकम्। आधुनिकसभ्यतायां संगणकस्य अवदानम् अपरिहार्यम्। संस्कृतभाषायाः अध्ययने, अध्यापने, अन्वेषणे, लेखनादिकार्ये च प्रयोगः संगणकयन्त्रद्वारा सिध्येत्। अतः एव उन्नत्यै, प्रगत्यै, विकासाय च संगणकानां महान् उपयोगः वर्तते।

अपकारः — इह खलु जगति सर्वेषां मध्ये गुणाः दोषाश्च वर्तन्ते। अतः संगणकयन्त्रस्य यथा गुणाः सन्ति तथैव तस्य दोषाः अपि वर्तन्ते। वर्तमाने काले संगणकयन्त्रं जन्मनः परमेव शिशूनां हस्ते समागच्छति। ते सर्वदा तन्माध्यमेन चित्रं पश्यन्ति। तेन तेषां बुद्धिः ह्रासं प्राप्नोति। अल्पवयस्काः बालकाः बालिकाश्च तस्य प्रभावात् पाठेषु अमनोयोगिनः जायन्ते। किञ्च, प्रायः मानवाः संगणकयन्त्रेण विविधां जीवनहानिं क्रीडां कुर्वन्ति। तेन तेषां जीवननाशः अकस्मादेव सम्पद्यते। एतद्दृश्यं दृष्ट्वा मानवाः अधुनापि यत्नशीलाः न भवन्ति। छात्राः रात्रिं व्याप्य चलच्चित्रं पश्यन्ति। किञ्च, संगणकयन्त्रस्य अपव्यवहारेण मानवानां मूल्यवान् समयोऽपि अपगच्छति। इन्टरनेटमाध्यमेन कुचित्राणि विलोक्य छात्राः उन्मार्गगामिनः जायन्ते। एवम् अनेके दोषाः वर्तन्ते संगणकयन्त्रस्य।

परिशेषे एतदेव वक्तुं शक्यते यत् मानवैः यदि संगणकयन्त्रस्य सद्व्यवहारः क्रियते तर्हि स्वस्य तथा समाजस्य उन्नतिः भवेत्। अन्यथा मानवानां महती क्षतिः स्यादिति विषये नास्ति सन्देहावसरः।

#कम्प्युटरस्यउपयोगः #आधुनिकप्रौद्योगिकी #ModernTools

#KnowledgeOcean #MachinePower #तकनीकीविकासः

संगणकयन्त्रस्य विश्वम् — एकं आधुनिकं चमत्कारम्

नवयुगे मानवविकासे संगणकस्य भूमिका