सर्वदेवस्य प्रियभाषा जगति प्राचिनतमा तथा सर्वभाषाणां सार्वत्रिकभाषा विचारणया परा अस्ति। सामूहिकरूपेण शोधं कृत्वा चर्चां कृतवन्तः विविधाः लेखाः कृतवन्तः। प्राचीनसंस्कृतभाषायाः आरम्भः १५०० ईपूतः १००० ईपूपर्यन्तं रुक्बेदस्य रचनेन, तदनन्तरं महान् व्याकरणशास्त्रज्ञस्य पाणिनेः समये (षष्ठ – चतुर्थशतकम्) व्याकरणं शास्त्रस्य, पाणिनिपश्चात् तस्य मूलभूतसंस्कृतभाषायाः विकासः च अभवत् । . संस्कृतसाहित्यं सर्वसाहित्यस्य संगठनम् ।

वैदिकसंस्कृते धार्मिकपरम्पराणां नैतिकप्रथानां च विषये बहु सूचनाः सन्ति। लौलिकसंस्कृते भारतीयहिन्दुधर्मस्य, बौद्धधर्मस्य, जैनधर्मस्य च उल्लेखः अस्ति । बौद्धशास्त्राणि प्राकृतभाषायां लिखितानि आसन्। हस्तलेखानां पाण्डुलिपिनां रचनापूर्वं संस्कृतस्य प्रारम्भिकस्थितिः मौखिकरूपेण प्रयुक्ता आसीत् । अधिकांशसंस्कृतग्रन्थाः भारते लिखिताः, अन्ये तु मध्य-एशिया-पूर्व-एशिया-दक्षिण-एशिया-देशेषु लिखिताः । संस्कृतसाहित्ये व्यापकरूपेण विज्ञानस्य, काव्यस्य, नाटकस्य, आख्यानस्य, गद्यस्य, कलास्य च धार्मिकग्रन्थाः सन्ति । तेषु विषयेषु संस्कारः, विधिः, व्याकरणं, राजनीतिः, अर्थशास्त्रं, गणितं, ज्योतिषशास्त्रं, चिकित्साशास्त्रं, संगीतं, नृत्यं, नाटकं च तेषु अन्यतमम् अस्ति ।

वैदिकसंस्कृते लौलिकसंस्कृते मध्ये अनेके भेदाः सन्ति । धर्मनिसायकः वैदिकसंस्कृते प्रार्थना, देवजणाणं इति ज्ञायते, यदा तु मूलभूतं संस्कृतम् आधुनिकं ज्ञानं, विविधानि नाटकानि, महाकाव्यानि, काव्यानि, उपन्यासानि च लिखितानि सन्ति। भारते भारतीयसाहित्यस्य अपि संस्कृतभाषा प्रमुखा भाषा आसीत् । भारतीय हिन्दुसाहित्यदर्शनम्, बौद्धग्रन्थाः, जैनग्रन्थाः संस्कृतभाषायां लिखिताः। १३ शतके यवनभारतविजयानन्तरं भारतीयसंस्कृतस्य विशेषतया दुःखं जातम्, तथापि संस्कृतसाहित्यस्य अस्मिता संपूर्णभारते अद्यपर्यन्तं जीविता अस्ति । तस्मिन् समये इस्लामिकभाषा, धर्मः च विशेषतया प्रचारितः आसीत् ।

प्रारम्भे वेदाः, संहिताः, ब्राह्मणाः, आरण्यकाः, उपनिषदः रचिताः, पूज्यवैदिकसाहित्यपरम्परां च समृद्धयन्ति स्म कविः बाल्मीकिः प्रथमः लौकिकग्रन्थः रामायणः रचितवान्, तेन पश्चात् संस्कृतसाहित्यस्य महत्प्रभावः अभवत् । पश्चात् भगवान् व्यासदेवः महाभारतम् पुराणानि लिखित्वा संस्कृतसाहित्ये उपहारं दत्तवान् । परवर्ती गुप्तवंशस्य राजत्वकाले कालिदासः, अश्वघोषः, भारविः,माघः, वलीबाणभटः, बिल्लणः इत्यादयः कविः संस्कृतसाहित्ये एकं अद्वितीयं अमृतखण्डं योजितवन्तः .।

व्यकरणसाहित्ये पाणिनिः प्रथमम् शिव कृपया सुत्रग्रन्थअष्टाध्यायीं रचयित्वा संस्कृतं सिद्धं कृतवान् । । कात्यायनस्य वार्तिकम् पञ्जलेः महाभाष्यं व्याकरणमलं परिधाय शुद्धिम् दत्तवन्तौ।

दण्डी संस्कृतगद्यसाहित्ये दशकुमारचरितम् प्रथमगद्यकाव्यं रचनां कृतवान् । अस्मिन् रचने उत्तमः पद्यसमन्वयः अवलोकितः अस्ति । तदनन्तरं वाणभटेन हर्षचरितम् रचितम् । तस्य कादम्बरी गद्यसंस्कृतसाहित्यस्य उत्तमवर्णनम् अस्ति । अश्वघोषस्य बुद्धचरितम् काव्यं प्रथमं महाकाव्यं वर्तते। पश्चात् कालिदासस्य रघुवंशं कुमारसंभवं च कालातीतमहाकाव्यद्वयम् । महाकबिभारवेः अर्थगैरवकाव्यं किरातर्जुनियमं सार्थकं काव्यं ,यत् सामान्यजनानाम् अवगन्तुं न सम्भवति। माघस्य शिशुपालवधम् संस्कृतकाव्ये अमरः पराक्रमः अस्ति । श्रीहर्षस्य नेषधियचरितम् उत्तमः रचना अस्ति। भगवान् श्रीजगन्नाथस्य चरणसमर्पितं कविजयदेवेन रचितं गीतगोविन्दं पद्यकाव्यसाहित्यस्य सुन्दरतमं रचनम् । कविभिः छन्दालङ्कारद्वारा संस्कृतसाहित्यस्य समृद्धसंस्कृतसमाजे प्रवर्तनं कृतम् ।

संस्कृतनाट्यसाहित्यस्य प्रवर्तनसमये महाकविभासः प्रथमवारं नाटकं स्वप्नवासवदत्तम् रचितवान् । कवि कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तलम् नाटके साहित्यस्य अप्रतिमसाधना अस्ति । मुद्राराक्षसनाटकं विषाददत्तेन रचितम् । महाकवि भवभूतिः ३ नाटकानि लिखतवान्।, मालती माधवम्, महाबरचरितं, उत्तम-रामचरितम्। बेनीसंहारम् ,रत्नावली, , शूद्रकस्य मुखकाटिकम् इत्यादीनि नाटकानि संस्कृतसाहित्ये सौन्दर्यं दत्तवन्तः। तथैव त्रिविक्रम भट्टेन ग्द्यपद्ययसम्मीकमङ्गे नलचम्पू रचितम् । विश्वनाथकविराजस्य साहित्यदर्पणेन आनन्दवर्धनस्य ध्वन्यालोकग्रन्थेन काव्यसाहित्यस्य परिभााषितम् हाशियाकरणं ।

संस्कृतभाषायां भाषाविज्ञानस्य सारः अस्ति । एषा संस्कृता सिद्धा, शुद्धा, प्रसिद्धा भाषा अस्ति। संस्कृतसाहित्येन अन्यभाषाणां प्रेरणा प्राप्ता येषां अभ्यासः कृतः अस्ति ।

संस्कृतसाहित्यस्य इतिहासः

संस्कृतसाहित्यस्य इतिहासः