सुन्दरवनं नाम पृथिव्याः विशालतमं मैनग्रोव्-वृक्षवनं अस्ति। एतत् वनं बङ्गलादेशस्य दक्षिणप्रदेशे भारतस्य पश्चिमबङ्गराज्ये च स्थितम् अस्ति। एषः प्रदेशः प्रकृतेः, प्राणिनां मानवस्य च सहअस्तित्वस्य एकं अद्भुतं उदाहरणं दृश्यते। 'सुन्दरवनम्' इत्यस्य नाम 'सुन्दरी' इति वृक्षनाम्नः आगतम्।

भौगोलिकस्थितिः च विस्तारः
सुन्दरवनं बङ्गोपसागरस्य तटे स्थितम्। अस्य अधिकांशः भागः बङ्गलादेशे अस्ति, शेषः भारतस्य पश्चिमबङ्गे। एतत् वनं प्रायः १०,००० वर्गकीलोमीटर् पर्यन्तं विस्तीर्णम् अस्ति, यत्र नद्यः, सरितः, जलभूमयः च सन्ति।

प्राकृतिकं पर्यावरणं च जीवविविधता
सुन्दरवनं केवलं वनं न, किन्तु एकं समृद्धं जीवविविधतायुक्तं क्षेत्रम् अस्ति। अत्र राजबाघः (रॉयल् बेङ्गाल् टाइगर्), चित्लहारीणः, मगरः, वनबिडालः, कपिः, पक्षिणः च वसन्ति। एषः वनः राजबाघस्य प्रमुखं आवासस्थानं भवति।

अत्र 'सुन्दरी', 'गेवाः', 'गरणः' इत्यादयः मैनग्रोव् वृक्षाः सन्ति, ये लवणयुक्ते जले अपि जीवितुं शक्नुवन्ति।

नद्यः च जलमार्गाः
सुन्दरवनस्य शोभां वृद्धिं कुर्वन्ति तत्र बहवः नदीप्रवाहाः – यथा रूपसा, पशुर्, शिवसा इत्यादयः। एषु नद्यः जवारभाटा चक्रेण सह चलन्ति, यत् वने विशेषं सौन्दर्यं जनयति।

मानवजीवनं च जीविकोपायः
सुन्दरवनस्य समीपे हजारशः जनाः वसन्ति, ये वनेन सह जीवितं यापयन्ति। ते मधु संगृह्णन्ति, मीनान् गृह्णन्ति, काष्ठानि पत्राणि च संगृह्य जीविकां कुर्वन्ति। किन्तु एषः जीवनः साहसयुक्तः, यतः ब्याघ्रस्य आक्रमणस्य भयम् अस्ति।

पर्यावरणीयं महत्वम्
सुन्दरवनं बङ्गलादेशस्य प्रकृतिकं रक्षणकवचम् अस्ति। एतत् वनं चक्रवाततः, जलबाढः च जनपदं रक्षति। एवं च एतत् वनं जलवायुपरिवर्तनस्य प्रभावं न्यूनीकर्तुं महत्त्वपूर्णं कार्यं करोति।

पर्यटनं च आकर्षणम्
सुन्दरवनं प्रसिद्धं पर्यटनस्थलम् अपि अस्ति। देशात् विदेशात् च जनाः आगत्य अत्र नद्याः नौकाविहारं कुर्वन्ति, बाघं मृगं पक्षिणः च पश्यन्ति। कट्का, हिरणप्वायिण्ट्, दूबलाचर्, हारबाऽरिय इत्यादीनि प्रसिद्धानि स्थलानि सन्ति।

संकटानि च संरक्षणम्
सुन्दरवनं विविधैः संकटैः पीड्यते—अवैधकाष्ठच्छेदनम्, जलप्रदूषणम्, तेलरिस्रावः, जलवायुपरिवर्तनम् च। एतेन जीवाः विशेषतः राजबाघः संकटे स्थितः। अतः सरकारः च विविधसंस्था: च मिलित्वा सुन्दरवनस्य रक्षणाय कार्यं कुर्वन्ति।

उपसंहारः
सुन्दरवनं केवलं एकं वनं न, अपि तु अस्माकं पर्यावरणस्य रक्षकः, जीवविविधतायाः धरोहरः च अस्ति। एतस्य रक्षणं सर्वेषां कर्तव्यं भवति। यदि वयं एतत् वनं रक्षामः, तर्हि भाविनि पीढयः अपि एषां सौन्दर्यं अनुभवितुं शक्नुवन्ति।

सुन्दरवनम्

एकं प्राकृतिकं विस्मयस्थानम्