भूमिका:
विश्वब्रह्माण्डस्य असीमविस्तारे सौरमण्डलम् अस्ति एकः लघु खण्डः यः सूर्यं च तस्य परिवर्तिनः ग्रहान्, उपग्रहान्, ग्रहशकलान्, धूमकेतून् च सम्मिल्य निर्मितः अस्ति। एषः सौरमण्डलः एव अस्माकं जीवनस्य आधारः अस्ति, यतः पृथिवी अपि अस्य अन्तर्गतः एकः ग्रहः अस्ति।

सौरमण्डलस्य रचना:
सौरमण्डलस्य केन्द्रे सूर्यः अस्ति। सः एकः विशालः अग्निपिण्डः अस्ति, यः प्रायः हायड्रोजन-हीलियमगैसाभ्यां निर्मितः। अस्य गुरुत्वाकर्षणेन सर्वे ग्रहाः, उपग्रहाः, धूलिकणाः च स्वस्व कक्षायाम् स्थिताः भवन्ति। सौरमण्डलस्य सम्पूर्णभारस्य ९९.८ प्रतिशतं भारं केवलं सूर्ये एव विद्यते।

प्रधानग्रहाः:
सौरमण्डले अष्टौ ग्रहाः सन्ति। ते द्विधा विभागः क्रियते—

स्थलग्रहाः (पार्थिवग्रहाः):

बुधः (Mercury): सूर्यस्य समीपस्थतमः ग्रहः। सः लघुतमः च अस्ति।
शुक्रः (Venus): पृथिव्याः सदृशः, किन्तु अत्युष्णः च अस्ति।
पृथिवी (Earth): एकमेव ग्रहः यत्र जीवनस्य अस्तित्वं अस्ति। अस्य उपग्रहः चन्द्रः अस्ति।
मंगलः (Mars): लालग्रहः इति प्रसिद्धः, यत्र जलस्य चिन्हानि प्राप्तानि।

गैसयुक्तमहाग्रहाः (Gas Giants):

बृहस्पतिः (Jupiter): सौरमण्डलस्य सर्वतो महान् ग्रहः।
शनिः (Saturn): अनेकेषां वलयैः युक्तः अस्ति।
यूरेनसः (Uranus): हिमयुक्तः ग्रहः, सः झुकितकक्षायुक्तः।
वरुणः (Neptune): सौरमण्डलस्य दूरस्थतमः ग्रहः, तीव्रवायुगतिः च अस्ति।

कनग्रहाः (Dwarf Planets) च अन्याः वस्तवः:
२००६ तमे वर्षे प्लूटो नामकग्रहः कनग्रहः इति घोषितः। अन्ये कनग्रहाः अपि सन्ति, यथा—सिरेसः, एरिसः, हाउमेयाः, माकीमाकी च।
क्विपर्-बेलेन वा ओओर्ट्-मण्डलात् बहवः ग्रहशकलाः अपि दृश्यन्ते।

उपग्रहाः च धूमकेतवः:
ग्रहाणां उपग्रहाः बहवः सन्ति। पृथिव्याः चन्द्रः, बृहस्पतेः युरोपा, शनेः टायटन् इत्यादयः प्रसिद्धाः।
धूमकेतवः हिम-धूलिपिण्डरूपेण दृश्यन्ते, सूर्यसमीपे गच्छन्तः ते दीर्घं ज्वालारूपं पुच्छं प्रदर्शयन्ति।

सौरमण्डलस्य उत्पत्तिः:
सौरमण्डलस्य उत्पत्तिः लगभग ४.६ अब्जवर्षपूर्वम् अभवत्। एकस्मिन् विशालगैसधूलिपुञ्जे संकुचति सूर्यः जातः। तस्य चारः पदार्थाः मिलित्वा ग्रहाः, उपग्रहाः च अभवन्।

मानवजीवनं च सौरमण्डलम्:
सौरमण्डलस्य अध्ययनं न केवलं वैज्ञानिकानाम् कृते, अपि तु सम्पूर्णमानवजातीस्य कृते आवश्यकम्। उपग्रहसंवादव्यवस्था, मौसमविज्ञानं, सूर्यशक्त्युपयोगः, चन्द्रमस्यान्वेषणं, अन्तरिक्षयानानि इत्यादिषु अस्य ज्ञानम् अत्यन्तं उपयोगी।

उपसंहारः:
सौरमण्डलम् अस्माकं जीवनस्य केन्द्रम्। अस्य प्रत्येकः अङ्गः ब्रह्माण्डस्य रहस्यानां उद्घाटनं करोति। अस्य सम्यक् अध्ययनम् मानवजातिं भविष्ये गन्तव्यदिशायाम् निर्देशयति।

सौरमण्डल

सौरमण्डलविषये निबन्धः