वयं सर्वे ‘स्वतन्त्रता’ इति शब्देन परिचिताः स्मः, परन्तु भवान् तस्य विषये पृच्छति चेत् भिन्न-भिन्न-जनानाम् भिन्न-भिन्न-संस्करणं श्रोष्यति । स्वतन्त्रतायाः परिभाषा व्यक्तितः व्यक्तिं प्रति भिन्ना भवति । केषाञ्चन जनानां मते स्वातन्त्र्यस्य अर्थः भवति यत् तेषां इच्छानुसारं किमपि करणीयम्; केषाञ्चन जनानां कृते स्वस्य कृते स्थापनम् इति अर्थः । अन्ततः तथ्यं तु एतत् यत् प्रत्येकः व्यक्तिः स्वतन्त्रः भवितुम् इच्छति, स्वस्य पसन्दस्य अनुसारं स्वजीवनं च जीवितुं इच्छति ।

स्वतन्त्रता अर्थ
स्वातन्त्र्यं सर्वं स्वातन्त्र्यस्य अवस्थायाः विषयः अस्ति यत्र व्यक्तिः यत् इच्छन्ति तत् कर्तुं शक्नुवन्ति विना किमपि प्रतिबन्धं । वयं यस्मिन् दिने जन्म प्राप्नुमः तस्मात् एव स्वतन्त्रतां प्राप्नुमः। एषः गुणः प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य भवति । स्वातन्त्र्यम् अन्तःतः अनुभूयते इति भावः । यत्र भवन्तः यत् चिन्तयितुं शक्नुवन्ति तत् कर्तुं अधिकारः भवति इति मनःस्थितिः इति अपि परिभाषितुं शक्यते । स्वतन्त्रतायाः अवधारणा जीवनस्य विभिन्नपक्षेषु प्रयुक्ता, न तु निरपेक्षपदम् ।

सर्वे समाजाः स्वपक्षे स्वतन्त्रतायाः वर्णनं कुर्वन्ति । भिन्नसंस्कृतीनां जनाः स्वतन्त्रतां भिन्नभिन्नरूपेण पश्यन्ति, तदनुसारं ते स्वतन्त्रतां भोजयन्ति । अस्माकं स्वतन्त्रतायाः पराधिकारस्य अवहेलना न कर्तव्या इति अस्माभिः स्मर्तव्यम् । सत्पुरुषाः वयं परस्वतन्त्रतायाः आदरं कुर्मः न तु केवलं स्वतन्त्रतया जीवामः । अस्माभिः स्वतन्त्रतां यापयन्ते सति अस्माकं परितः जनानां अधिकाराः, भावनाः च विचारणीयाः ।

मत-विचार-प्रत्यय-व्यञ्जन-चयन-आदि-स्वतन्त्रतां प्रोत्साहयन्तः समाजेषु सृजनात्मक-मनः प्रफुल्लिताः भवन्ति ।
भारतीय स्वतंत्रता संघर्ष
भारतीयस्वतन्त्रतासङ्घर्षः भारतस्य इतिहासे महत्त्वपूर्णासु प्रगतिषु अन्यतमः अस्ति । १६०० तमे वर्षे आङ्ग्लाः चाय, कपास, रेशम इत्यादीनां व्यापारविशिष्टवस्तूनाम् नाम्ना भारतं प्रविश्य अस्माकं देशस्य शासनं कर्तुं आरब्धवन्तः । पश्चात् ते अस्माकं देशे शासनं कर्तुं आरब्धवन्तः, अस्माकं भारतीयजनं च स्वदासाः कृतवन्तः । अतः, अस्माकं देशस्य ब्रिटिशशासनात् स्वातन्त्र्यं प्राप्तुं अत्यन्तं चुनौतीपूर्णसमयानां सामना कर्तव्यः अस्ति। १८५७ तमे वर्षे आङ्ग्लविरुद्धं प्रथमं आन्दोलनं भारतीयसैनिकेन मंगलपाण्डेयेन आरब्धम् ।

भारतेन आङ्ग्लानां शासनात् स्वातन्त्र्यं प्राप्तुं विविधानि आन्दोलनानि अपि आरब्धानि । तेषु एकस्मिन् ब्रिटिश-लवण-एकाधिकारस्य विरुद्धं आरब्धं नागरिक-अवज्ञा-आन्दोलनं अन्तर्भवति । भारतं लवणस्य निर्माणं कर्तुं न शक्नोति स्म, तस्मात् महतीं धनं दत्त्वा आङ्ग्लजनात् तत् क्रेतव्यम् आसीत् ।

अस्माभिः स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं भारतः एकः देशः अभवत् यः स्वनागरिकेभ्यः सीमितप्रतिबन्धैः किञ्चित् स्वतन्त्रतां ददाति स्म । अधुना भारतं स्वतन्त्रदेशः विश्वस्य बृहत्तमः लोकतन्त्रः च अस्ति ।

भारतस्य स्वतन्त्रता
आङ्ग्लैः सह संघर्षदिनेषु भारतेन संविधानस्य मसौदा कृता, यत् स्वातन्त्र्यानन्तरं प्रयोज्यम् अभवत् । अस्माकं संविधाने सर्वेषां भारतीयनागरिकाणां कृते समानरूपेण प्रासंगिकाः अनेकाः स्वातन्त्र्याधिकाराः प्रदत्ताः सन्ति। अतः अपि महत्त्वपूर्णं यत् एते अधिकाराः संवैधानिकरूपेण प्रत्येकस्य नागरिकस्य समानाः सन्ति।

अस्माकं संवैधानिकाधिकाराः सन्ति समानतायाः अधिकारः, स्वतन्त्रता, शोषणविरुद्धः अधिकारः, धर्मस्य, संस्कृतिस्य, शैक्षिकस्य च अधिकारस्य स्वतन्त्रता, संवैधानिकनिवारणस्य अधिकारः च।

स्वातन्त्र्यस्य महत्त्वम्
यदा वयं किमपि वस्तुनः वास्तविकं मूल्यं अवगन्तुं शक्नुमः यदा वयं प्राणान् त्यागयित्वा तत् साधयामः वा अर्जयामः वा । स्वातन्त्र्यस्य अर्थः उत्पीडनात् उदारीकरणं, जातिवादात्, विरोधात्, भेदभावात्, अन्येभ्यः सम्बद्धेभ्यः विषयेभ्यः मुक्तिः अपि । स्वतन्त्रता अस्मान् पराधिकारस्य उल्लङ्घनं, अवहेलनं च कर्तुं न शक्नोति ।

वाक्स्वतन्त्रता
वाक्स्वतन्त्रता भारतीयनागरिकस्य मौलिकमानवाधिकारेषु अन्यतमः अस्ति । व्यक्तिः वाक्द्वारा स्वस्य भावाः, आवश्यकताः, इच्छाः च बोधयितुं शक्नोति । स्वस्थस्य लोकतन्त्रस्य कृते नागरिकानां कृते वाक्स्वतन्त्रतायाः अधिकारः अत्यावश्यकः अस्ति । संविधानस्य निर्मातारः अस्य अधिकारस्य महत्त्वं ज्ञात्वा प्रत्येकस्य भारतीयनागरिकस्य मौलिकः अधिकारः इति घोषितवन्तः । भारतस्य संविधानेन अनुच्छेद १९(१)(क) अन्तर्गतं वाक्-अभिव्यक्ति-स्वतन्त्रतायाः अधिकारस्य गारण्टी दत्ता अस्ति । एतत् प्रत्येकं नागरिकं सर्वकारेण दमनस्य भयं विना मतं प्रकटयितुं अधिकारं ददाति ।

स्वातन्त्र्यनिबन्धस्य समापनम्
अन्ते वयं तस्य सारांशं वक्तुं शक्नुमः यत् स्वातन्त्र्यं न यत् वयं चिन्तयामः। एषा अवधारणा अस्ति, सर्वेषां मतं च अस्ति । यदि वयं स्वतन्त्रतायाः विचारं व्यापकतया पश्यामः तर्हि सः सुखेन सह सम्बद्धः अस्ति। तथैव अन्येषां जनानां कृते अपि मूल्यं वर्धितम् अस्ति ।

स्वतन्त्रता

सर्वेषां जनानां स्वतन्त्रतायाः आवश्यकता वर्तते