ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପବିତ୍ର ପର୍ବ, ଯାହା ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ଭୁବନେଶ୍ୱରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିରରେ ରୁକୁଣା ରଥଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଓଡ଼ିଶାର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ଭାବେ ପରିଗଣିତ। ଏହି ପର୍ବ ଓ ଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଐତିହ୍ୟର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ହୋଇ ରହିଛି।ଐତିହାସିକ ଚିନ୍ତାଧାରାଅଶୋକାଷ୍ଟମୀର ନାମକରଣ ଓ ଐତିହାସିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଅନେକ ମତବାଦ ରହିଛି। କେତେକ ଐତିହାସିକଙ୍କ ମତରେ, ଏହାର ନାମ "ଅଶୋକ" ଶବ୍ଦରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ଯାହା ରାମାୟଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଶୋକ ବନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ହୋଇପାରେ। ରାମାୟଣ ଅନୁସାରେ, ସୀତାଙ୍କୁ ରାବଣ ଅଶୋକ ବନରେ ରଖିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅଶୋକ ଗଛର ଔଷଧୀୟ ଗୁଣ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ଉପକାରୀ ଥିଲା ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ପାଳିତ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀର ଏହି କାହାଣୀ ସହିତ ସିଧାସଳଖ ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ। ଏହାର ମୂଳ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଶୈବ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ।ଅନ୍ୟ ଏକ ମତ ଅନୁସାରେ, ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀର ଉତ୍ସ ମୌର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କ ସମୟକାଳୀନ କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ହୋଇପାରେ। କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଅଶୋକଙ୍କ ହୃଦୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସରେ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା। ଯଦିଓ ଏହି ପର୍ବ ଶୈବ ଧର୍ମ ସହିତ ଜଡ଼ିତ, ତଥାପି ଏହାର ନାମକରଣରେ ଅଶୋକଙ୍କ ପ୍ରଭାବର ଏକ ସାଙ୍କେତିକ ସମ୍ପର୍କ ଦେଖାଯାଇପାରେ। ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଏହି ଦିନ ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ଐକ୍ୟର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯାତ୍ରା: ରୁକୁଣା ରଥଯାତ୍ରାଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ରୁକୁଣା ରଥଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଶାର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯାତ୍ରା। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ରୂପ ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଙ୍କୁ ଏକ ବିଶାଳ ରଥରେ ବସାଇ ମନ୍ଦିରରୁ ରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରକୁ (ମାଉସୀ ମା ମନ୍ଦିର) ନିଆଯାଏ। ଏହି ରଥ ପ୍ରାୟ ୩୫ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ ଓ ଚାରି ଚକରେ ନିର୍ମିତ। ରଥର ଚାରିପାଖରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ଦୁର୍ଗା, ଶିବ, ଯମ ଓ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ ହୋଇଥାଏ।ଏହି ଯାତ୍ରାର ପ୍ରସ୍ତୁତି ମାଘ ଶୁକ୍ଲ ପଞ୍ଚମୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ। ମନ୍ଦିରର ବାଉରୀ ସେବକମାନେ ଶିବରାତ୍ରି ପୂର୍ବରୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ ରଥ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ କାଠ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଶିବରାତ୍ରି ପରେ ରଥ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଓ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ରଥଟଣା ହୋଇଥାଏ। ସାଧାରଣତଃ ଏହି ଯାତ୍ରା ବିଳମ୍ବ ସମୟରେ ଶେଷ ହୁଏ, ଯାହାକୁ "ରୁକୁଣା" ନାମରେ ଅଭିହିତ କରାଯାଏ। ଏହି ରଥଯାତ୍ରାରେ ହଜାର ହଜାର ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଭାଗ ନେଇ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ସହିତ ରଥଟଣାରେ ସାମିଲ ହୋଇଥାନ୍ତି। ରୁକୁଣା ରଥଯାତ୍ରା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତିଫଳନ। ଏହା ସାମାଜିକ ସମନ୍ୱୟ ଓ ଭକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ରଥଯାତ୍ରା ପରେ ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରମୁଖ ରଥଯାତ୍ରା ଭାବେ ବିବେଚିତ। ଏହି ଉତ୍ସବ ଓଡ଼ିଶାର ଶୈବ ପରମ୍ପରା ଓ ମନ୍ଦିର ସଂସ୍କୃତିକୁ ବିଶ୍ୱ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥାଏ।ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ଓ ରୁକୁଣା ରଥଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ, ଐତିହାସିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହା ଆମ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସମର୍ପଣର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ସାକ୍ଷ୍ୟ ହୋଇ ରହିଛି।

ଅଶୋକଷ୍ଟମୀରେ ଫୁଲେ ଅଶୋକ ଗଛ,
ଲାଲି ରଙ୍ଗରେ ଭରି ଦିଏ ସପନରେ ନଛ।
ହନୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୀତ ଗାଏ ପବନ,
ଭକ୍ତିରେ ମନ ହୁଏ ପବିତ୍ର ସମ୍ମାନ।ସକାଳୁ ଉଠି ଭକ୍ତ ଆସେ ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାର,
ଫୁଲ ମାଳ ହାତେ ନେଇ କରେ ପୂଜା ସାର।
ରାମଙ୍କ ସେବାରେ ବଳ ଦେଖାଇଥିଲେ ଯିଏ,
ସେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଡାକେ ହୃଦୟରୁ ନିଏ।ଅଶୋକ ଗଛ ତଳେ ଶାନ୍ତିର ଛାୟା ମିଳେ,
ଦୁଃଖ ଦୂରେଇ ଆନନ୍ଦ ମନରେ ଖେଳେ।
ଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ବସନ୍ତର ସୁଗନ୍ଧ ବହେ,
ଭକ୍ତିର ସୁରେ ଜୀବନ ଆଲୋକେ ନହେ।ଏ ଦିନେ ଗାଁ ସହର ହୁଏ ଧନ୍ୟ ଧନ୍ୟ,
ଅଶୋକଷ୍ଟମୀରେ ମିଳେ ପୁଣ୍ୟ ଅନନ୍ତ।
ହେ ବଜ୍ରଙ୍ଗବଳୀ, ଶୁଣ ଆମ ଆରତି,
ତୁମ କୃପାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ ଜୀବନ ଗାଥି।

ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ: ରୁକୁଣା ରଥ ଯାତ୍ରା

ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯାତ୍ରା