ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବ୍ୟାଘ୍ର ଦିବସ: ଭାରତରେ ବାଘ ପ୍ରଜାତିର ସ୍ଥିତି ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣର ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ।

ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବ୍ୟାଘ୍ର ଦିବସ ପ୍ରତିବର୍ଷ ୨୯ ଜୁଲାଇ ତାରିଖରେ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଦିନଟି ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀର ସୁରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି କରିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପାଳନ କରାଯାଏ । ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି କରିବାକୁ ସମସ୍ତ ଦେଶରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟାସ ଚାଲିଛି, କିନ୍ତୁ ଭାରତରେ ଏହା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଏବଂ ଚାଲେଞ୍ଜିଙ୍ଗ ହୋଇଛି ।

ଭାରତରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ପ୍ରଜାତିର ସ୍ଥିତି

ଭାରତ ବିଶ୍ବରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଶ ଅଟେ । ବିଶ୍ବର ବ୍ୟାଘ୍ର ପ୍ରଜାତିର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶଟି ଏଠାରେ ମିଳିଥାଏ । ୨୦୧୮ ମସିହାରେ ଚାଲିଥିବା ବ୍ୟାଘ୍ର

ଗଣନା ଅନୁସାରେ, ଭାରତରେ ପ୍ରାୟ ୨,୬୭୦ଟି ବ୍ୟାଘ୍ର ଥିଲେ ।ଯାହା ବିଶ୍ବର ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଖ୍ୟାର ପ୍ରାୟ ୭୦% । ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟାସ ହୋଇଛି, ଯାହାର ମଧ୍ୟରୁ ବନ୍ୟଜୀବ ସଂରକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (Wildlife Protection Act, 1972) ଏବଂ ବାଘ ପ୍ରଜେକ୍ଟ (Project Tiger, 1973) ମୁଖ୍ୟ ଅଟେ ।

ବିଶ୍ୱର ବ୍ୟାଘ୍ର ପ୍ରଜାତିର ପ୍ରାୟ ୭୦% ବ୍ୟାଘ୍ର ଭାରତରେ ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଖ୍ୟାରେ ବୃଦ୍ଧି ଆଣିବାକୁ ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟାସ ହୋଇଛି, ଯାହାର ଫଳରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଖ୍ୟା ବର୍ତ୍ତମାନ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଛି।ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଖ୍ୟା ୨୦୧୮ ମସିହାରେ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଗଣନା ଅନୁସାରେ, ଭାରତରେ ପ୍ରାୟ ୨,୬୭୦ଟି ବ୍ୟାଘ୍ର ଥିଲାବେଳେ। ଏହା ବିଶ୍ୱର ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଖ୍ୟାର ପ୍ରାୟ ୭୦% ଅଟେ । ଏହି ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରକଳ୍ପ ଚାଲିଛି, ଯାହାର ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ (Project Tiger) ଏବଂ ବନ୍ୟଜୀବ ସଂରକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (Wildlife Protection Act, 1972) ମୁଖ୍ୟ ଅଟେ ।

ବ୍ୟାଘ୍ର ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ

୧୯୭୩ ମସିହାରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟାଘ୍ର ପ୍ରଜେକ୍ଟ (Project Tiger) ଭାରତରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଭିଯାନ ଅଟେ । ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଘ୍ର ଆବାସ ସ୍ଥଳୀର ସୁରକ୍ଷା, ମାନବ-ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଘର୍ଷ ହ୍ରାସ, ଏବଂ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯାଇଛି ।

ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟାଘ୍ର ରିଜର୍ଭ

ଭାରତରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ୪୩ଟି ବ୍ୟାଘ୍ର ରିଜର୍ଭ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି । ଏହାର ମଧ୍ୟରୁ ବନ୍ଧବଗଡ଼ (Bandhabagada), କାନ୍ହା (Kanha), ରନଥମ୍ଭୋର (Ranthambhore), କାଜିରଙ୍ଗା (Kaziranga), ସୁନ୍ଦରବନ (Sundarbans) ଏବଂ ନାଗାରହୋଲେ (Nagarhole) ବ୍ୟାଘ୍ର ରିଜର୍ଭ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଟେ । ଏହି ବ୍ୟାଘ୍ର ରିଜର୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଭାରତରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ଅଟେ ।

ବ୍ୟାଘ୍ର ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ

ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ପ୍ରଜାତି ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ବସବାସ କରିଥାନ୍ତି ।ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ହେଉଛି ବଘୁଡ଼ି, ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ଘନ ଉଦ୍ଭିଦ ସଂପଦ ଭାଗ । କିନ୍ତୁ ଅବସ୍ଥାନ ହାନି ଓ ବନ ଧ୍ୱଂସ ଫଳରେ ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀରେ ହାନି ହେଉଛି, ଯାହା ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ସଂଖ୍ୟାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି ।

ସଂକୁଚିତ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ

ସମୟ କ୍ରମେ ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ସଂକୁଚିବା ଓ ଧ୍ୱଂସ ହେବା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମସ୍ୟା ଅଟେ । ବନ ଧ୍ୱଂସ, ଚାଷ କ୍ଷେତ୍ର ବିସ୍ତାର, ନୂଆ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ନିର୍ମାଣ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ପ୍ରକଳ୍ପ ନିମନ୍ତେ ଜମି ଦବା ଫଳରେ ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ହ୍ରାସ ପାଉଛି । ଏହାର ଫଳରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଉଛି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀର ସୁରକ୍ଷା ଜଟିଲ ହୋଇପାରୁଛି ।

ସଂରକ୍ଷଣର ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ

ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାରେ ଅନେକ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ରହିଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଖ୍ୟ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ହେଲା ଅବସ୍ଥାନ ହାନି, ବନ ଧ୍ୱଂସ, ଅବୈଧ ଶିକାର, ଏବଂ ମାନବ-ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଘର୍ଷ । ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ସଂକୁଚିବା ଓ ଅବସ୍ଥାନ ହାନି ପରିସ୍ଥିତିରେ ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଉଛି । ବନ ଧ୍ୱଂସ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀରେ ହାନି ହୋଇଯାଉଛି, ଯାହାର ଫଳରେ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଜଟିଳ ହୋଇପାରୁଛି ।

ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣର ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ

ଭାରତରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସମସ୍ୟାରେ ଆଗକୁ ଆସିବା ପାଇଁ ଅନେକ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଅଟେ । ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ବନ ଧ୍ୱଂସ, ଅବୈଧ ଶିକାର, ବନ୍ୟଜୀବ ବ୍ୟାପାର, ମାନବ-ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଘର୍ଷ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଆବାସ ସ୍ଥଳୀର ହ୍ରାସ, ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରକଳ୍ପ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଅର୍ଥ ନାହିଁ ।

ବନ ଧ୍ୱଂସ

ବ୍ୟାଘ୍ର ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ସଂକୁଚିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି ବନ ଧ୍ୱଂସ । ଚାଷ ଅଧିକ କରିବା, ନୂଆ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ନିର୍ମାଣ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଆବଶ୍ୟକ ପ୍ରକଳ୍ପ ପାଇଁ ଜମି ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିବା ଓ ଶିଳ୍ପ ,କାରଖାନା ଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ବନ ଜଙ୍ଗଲ କାଟି ସେହି ସ୍ଥାନରେ କରାଯାଉଛି। ଏସବୁ କରିବା ଫଳରେ ବନ୍ୟଜୀବ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ହ୍ରାସ ପାଉଛି । ଏହାର ଫଳରେ ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଜଟିଲ ହୋଇପଡ଼ିଛି।

ଅବୈଧ ଶିକାର ଏବଂ ବନ୍ୟଜୀବ ବ୍ୟାପାର

ଭାରତରେ ଅବୈଧ ଶିକାର ଏବଂ ବନ୍ୟଜୀବ ବ୍ୟାପାର ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ । ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ଚାମଡ଼ା, ହାଡ଼, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରତି ପୁରା ନୂଆ ଗ୍ରାହକତା ଥାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅବୈଧ ଶିକାର ବଢ଼ିଯାଏ । ଅବୈଧ ଶିକାରକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଅନେକ କାନୁନ ଏବଂ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏଥିପାଇଁ ଅଧିକ ସଚେତନତା ଏବଂ ଦ୍ଢଢ ପଦକ୍ଷେପ ଆବଶ୍ୟକ ।

ମାନବ-ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଘର୍ଷ

ବ୍ୟାଘ୍ର ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ସଂକୁଚିବା ଫଳରେ ମାନବ-ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଘର୍ଷ ବଢ଼ୁଛି ମାନବ ମାନଙ୍କ ରହିବା ସ୍ଥାନରେ ସେ ଗାଁ ହେଉ କି ସହର ହେଉ। ମାନବ ଅବସ୍ଥାନ ଜାଗାକୁ ରେ ଆସିବା ଫଳରେ ବ୍ୟାଘ୍ରମାନେ ମାନବ ମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ମାନବମାନେ ବ୍ୟାଘ୍ରମାନଙ୍କୁ ହାନି କରୁଛନ୍ତି । ଏହା ଫଳରେ ବ୍ୟାଘ୍ରମାନେ ହାନିର ଶିକାର ହୋଇଥାନ୍ତି ଓ ସେମାନଙ୍କ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀର ସୁରକ୍ଷା ଅଧିକ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଯାଏ ।

ବ୍ୟାଘ୍ର ଆବାସ ସ୍ଥଳୀର ହ୍ରାସ

ବନ ଧ୍ୱଂସ ଓ ଅବସ୍ଥାନ ହାନି ଫଳରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ସଂକୁଚିବା ମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟା ଅଟେ । ଏହାର ଫଳରେ ବ୍ୟାଘ୍ରମାନଙ୍କ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ହ୍ରାସ ପାଉଛି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସ ହେଉଛି। ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଅର୍ଥ ନାହିଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଅଟେ । ବ୍ୟାଘ୍ର ରିଜର୍ଭ ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରକଳ୍ପ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଅର୍ଥ ନାହିଁ ଫଳରେ ବ୍ୟାଘ୍ରମାନଙ୍କ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ଜଟିଲ ହୋଇପାରୁଛି ।

ମାନବ ସଚେତନତା ଅଭାବ

ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ମାନବ ସଚେତନତା ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ । ଅନେକ ଲୋକ ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରୟାସ ପ୍ରତି ସଚେତନ ନୁହନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ ଦେବାରେ ଅସୁବିଧା ହୁଏ । ଏହାର ଫଳରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀର ସୁରକ୍ଷା ଜଟିଲ ହୋଇଯାଏ ।

ସାଧାରଣତଃ ବାଘ କୁ ଏକ ହିଂସ୍ର ଜନ୍ତୁ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ସେଥିପାଇଁ ଲୋକ ମାନେ ବାଘକୁ ଭୟ ଓ ହିଂସା ଆଚରଣ କରନ୍ତି।

ଅବୈଧ ଶିକାର ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବ୍ୟାପାର

ଅବୈଧ ଶିକାର ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣରେ ମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟା ଅଟେ । ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ଚାମଡ଼ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ବିଶ୍ୱ ଅବୈଧ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବ୍ୟାପାରରେ ବଡ଼ ମୂଲ୍ୟ ରଖିଥାଏ । ଅବୈଧ ଶିକାରୀମାନେ ବ୍ୟାଘ୍ର ନିହତ କରି ସେମାନଙ୍କ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାପାର କରନ୍ତି, ଯାହା ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି । ଏହି ଅବୈଧ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ରୋକିବାକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟାସ ଚାଲିଛି, କିନ୍ତୁ ସଫଳତା ମିଳି ନାହିଁ ।

ମାନବ-ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଘର୍ଷ

ମାନବ-ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଘର୍ଷ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମସ୍ୟା । ବନ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ ରଖିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି, ଯାହାର ଫଳରେ ସଂଘର୍ଷ ଘଟିପାରେ । ବ୍ୟାଘ୍ର ମାନବ ଆକ୍ରମଣ କରିଥାଏ, ଏବଂ ମାନବ ମାନେ ବ୍ୟାଘ୍ରକୁ ନିହତ କରନ୍ତି । ଏହାର ଫଳରେ ଦୁଇପକ୍ଷୀୟ ହାନି ହେଉଛି । ଏହି ସଂଘର୍ଷକୁ ଲଘୁ କରିବା ପାଇଁ ଅବଶ୍ୟକ ମାନବ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ।

ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରୟାସ

ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟାସ ଚାଲିଛି । ବାଘ ପ୍ରଜେକ୍ଟ (Project Tiger) ଏବଂ ବନ୍ୟଜୀବ ସଂରକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (Wildlife Protection Act, 1972) ମାନଙ୍କ ର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ୟାଘ୍ର ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି କରିବା । ବନ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକଳ୍ପ ଚାଲିଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷା ହୋଇପାରିବ ।

ଭାରତରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ଆଗକୁ ଚାଲିବା ପଥ

ଭାରତରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ଆଗକୁ ଚାଲିବା ପାଇଁ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମନ୍ବିତ ପ୍ରୟାସ ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ପ୍ରୟାସର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଅବସ୍ଥାନ ହାନି ରୋକିବା, ଅବୈଧ ଶିକାର ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବ୍ୟାପାର ବିରୋଧରେ କାନୁନୀ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯାଏ, ମାନବ-ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଘର୍ଷକୁ ଲଘୁ କରିବାକୁ ମାନବ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ବ୍ୟାଘ୍ର ଆବାସ ସ୍ଥଳୀର ସୁରକ୍ଷା ।

ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଓ ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଜଟିଳତା ଲଘୁ ହୋଇପାରିବ ।

ଭାରତରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ଏକ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ ଏବଂ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ଏକ ସମନ୍ବିତ ଓ ସ୍ୱସ୍ଥାନ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ ନେବାକୁ ପଡ଼ିବ । ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣରେ ଭାବିଥିବା ପ୍ରମୁଖ ପାଖାପାଖି ପଦକ୍ଷେପ ଏହାକୁ ଅଧିକ ଦୃଢ ଏବଂ ପ୍ରାକ୍ରିୟାଶୀଳ କରିବା ପାଇଁ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ଆବାସ ସ୍ଥଳୀକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଭିତରୁ ସବୁଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ ପଦକ୍ଷେପ ଅଟେ। ବନ ଧ୍ୱଂସ ବନ୍ଦ କରିବା ଓ ଅବସ୍ଥାନ ହାନିର ମୁଖାମୁଖି ହେବାର ଦରକାର ଅଛି। ଏହି ପାଇଁ ଉଚିତ ଧରଣର କାନୁନ ଏବଂ ପାରିବେଶିକ ନୀତି ଆବଶ୍ୟକ।

ଅବୈଧ ଶିକାର ରୋକା

ଅବୈଧ ଶିକାର ଏବଂ ବନ୍ୟଜୀବ ବ୍ୟାପାର ରୋକିବା ପାଇଁ ଦୃଢ ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ପାଇଁ କାନୁନ କଠୋର କରିବା, ସେନା ଏବଂ ପୋଲିସ ଫୋର୍ସର ସାହାଯ୍ୟ ନେବା ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଂଯୋଗ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।ବନ୍ୟ ଜୀବଜନ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ସାଧାରଣ ଜନତା ଓ ପ୍ରସାଶକ ମିଳିତ ଉଦ୍ୟମରେ ହିଁ ସମ୍ଭବ।

ମାନବ-ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଘର୍ଷର ନିବାରଣ

ମାନବ-ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଘର୍ଷ କମେଇବା ପାଇଁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିବା ଓ ଉଚିତ ସଂବାଦ ପ୍ରଣାଳୀ ତିଆରି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ବ୍ୟାଘ୍ର ଆକ୍ରମଣରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଉପଜୀବିକାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିକଳ୍ପ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଗବେଷଣା ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ଆନୁଷ୍ଠାନିକା

ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗବେଷଣା ଓ ପରିସମୀକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ। ବିଶେଷଜ୍ଞ ଏବଂ ବିଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ସହଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ପଦକ୍ଷେପକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ।

ସାରକାରୀ ସମର୍ଥନ ଏବଂ ଅର୍ଥ ସାହାଯ୍ୟ

ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସାରକାରୀ ସମର୍ଥନ ଓ ଅର୍ଥ ସାହାଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ସରକାରୀ ଫଣ୍ଡ ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଅର୍ଥ ସାହାଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରକଳ୍ପକୁ ସଫଳ କରିବା ଜରୁରୀ।

ସ୍କୁଲ ଓ ସମାଜରେ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି

ସ୍କୁଲ ଓ ସମାଜରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ସଚେତନତା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀରେ ବନ୍ୟଜୀବ ସଂରକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ପଠାନ୍ତୁ ଏବଂ ସମାଜରେ ବିଭିନ୍ନ ସଚେତନତା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜନ କରନ୍ତୁ।

ସଂଯୋଗ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା

ବ୍ୟାଘ୍ର ରିଜର୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଅଟେ। ବ୍ୟାଘ୍ର ଆବାସ ସ୍ଥଳୀକୁ ଆଦାନପ୍ରଦାନ କରିବାର ପାଇଁ ଚରାଣ ଆବଶ୍ୟକ ଅଟେ ଓ ଏହା ବ୍ୟାଘ୍ର ପ୍ରଜାତିର ସ୍ୱସ୍ଥ ସଂରକ୍ଷଣର ପ୍ରାକ୍ରିୟାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ।

ଭାରତୀୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବାଘ

1. ବେଙ୍ଗଳ ବାଘ (Bengal Tiger):

ବିଜ୍ଞାନିକ ନାମ: Panthera tigris tigris

ଏହା ଭାରତ, ନେପାଳ, ଭୁଟାନ ଏବଂ ବାଂଲାଦେଶରେ ପାଯାଉଛି।

ସ୍ୱଭାବ:

ବେଙ୍ଗଲ ବାଘ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯାଧ୍ୟାନ୍ତ ଅନୁରାଗୀ ଜୀବ। ଏମାନେ ଏକାକୀ ଜୀବନ ବିତାନ୍ତି ଏବଂ ମନ୍ଦା ପ୍ରକୃତିର ହୋଇଥାନ୍ତି।

ଆଚରଣ:

ଏମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ମାନ୍ଦାର ଅଞ୍ଚଳରେ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଜଳସ୍ରୋତ ନିକଟରେ ଅଧିକ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି। ଏମାନେ ଜଳକୁ ଖୁବ୍ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି ଓ ହାନ୍ତି ଆକ୍ରମଣରେ କୁସଳ ହୋଇଥାନ୍ତି।

ଏହାକୁ ଭାରତୀୟ ବାଘ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ଏହା ଭାରତରେ ସବୁଠାରୁ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଜାତି ଏବଂ ଭାରତର ପ୍ରାୟତଃ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

2. ସିବେରିଆ ବାଘ (Siberian Tiger):

ବିଜ୍ଞାନିକ ନାମ: Panthera tigris altaica

ଏହା ସାଇବେରିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ଜଙ୍ଗଳରେ ମିଳେ।

ସ୍ୱଭାବ:

ସିବେରିଆନ ବାଘ ଏକ ମନ୍ଦା ସ୍ୱଭାବର ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ବହୁତ ସତର୍କ ହୋଇଥାନ୍ତି।

ଆଚରଣ: ସେମାନେ ବହୁତ ଥଣ୍ଡା ଅଞ୍ଚଳରେ ରହନ୍ତି ଏବଂ ସାଧାରଣତଃ ବରଫ ରେ ହିମାଞ୍ଚଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ଏହି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିର ବାଘମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଓ ବ୍ୟବହାର ସେମାନଙ୍କ ପରିବେଶ ଓ ଅନୁକୂଳ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥାଏ।ଏହି ପ୍ରଜାତିର ବାଘ ଏକାଦିକେ ଭାରତର ପାରିବର୍ତ୍ତିତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିପାରେ, ହେଲେ ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ସିବେରିଆ ଏବଂ ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ମିଳେ।

3. ସୁମାତ୍ରା ବାଘ (Sumatran Tiger):

ବିଜ୍ଞାନିକ ନାମ: Panthera tigris sumatrae

ଏହା ଇଣ୍ଡୋନେସିଆର ସୁମାତ୍ରା ଦ୍ବୀପରେ ଥାଏ।

ସ୍ୱଭାବ:

ଏହି ବାଘ ମନ୍ଦା ଏବଂ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ହୋଇଥାନ୍ତି।

ଆଚରଣ:

ସେମାନେ ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲରେ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଜଳସ୍ରୋତ ନିକଟରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି। ଏମାନେ ଆକ୍ରମଣକୁ ଏକ ଶଳାଖା ଭାବରେ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି।

ଏହି ବାଘ ସୁମାତ୍ରା ଦ୍ୱୀପରେ ମିଳିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏକାଦିକେ ସଂଖ୍ୟାରେ ଭାରତର କେତେକ ଭାଗରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିପାରେ।

4. ଇଣ୍ଡୋଚାଇନା ବାଘ (Indochinese Tiger):

ବିଜ୍ଞାନିକ ନାମ: Panthera tigris corbetti

ଏହା କମ୍ବୋଡିଆ, ଭିଏତନାମ, ଲାଓସ, ଥାଇଲାଣ୍ଡ ଓ ବର୍ମାରେ ମିଳେ।

ସ୍ୱଭାବ: ଏହି ବାଘ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଚେତନ ଏବଂ ସତର୍କ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏମାନେ ଆପଣା ଅଞ୍ଚଳକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚେତନ୍ୟ ହୋଇଥାନ୍ତି।

ଆଚରଣ: ସେମାନେ ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲରେ ରହନ୍ତି ଏବଂ ମୁଖ୍ୟତଃ ରାତିରେ ଶିକାର କରନ୍ତି

ଏହି ପ୍ରଜାତିର ବାଘମାନେ ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି। ଏମାନେ ସାଧାରଣତଃ ବିଏଟନାମ ଏବଂ ଥାଇଲାଣ୍ଡ ରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି।

5. ମାଲାୟାନ ବାଘ(Malayan Tiger):

ବିଜ୍ଞାନିକ ନାମ: Panthera tigris jacksoni

ଏହା ମାଲାୟ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଥାଏ।

ସ୍ୱଭାବ: ଏହି ବାଘ ମନ୍ଦା ସ୍ୱଭାବର ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂକୁଚିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହନ୍ତି।

ଆଚରଣ: ଏମାନେ ଦୂର୍ଗମ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସାଧାରଣତଃ ତଳ ଉଦ୍ଧୱାର କରିବାକୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଏହି ପ୍ରଜାତିର ବାଘ ମୁଖ୍ୟତଃ ମାଲାୟା ପ୍ରାନ୍ତରେ ପାଯାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଏକାଦିକେ ସଂଖ୍ୟାରେ ଭାରତର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳିପାରେ।

6. ଦକ୍ଷିଣ ଚୀନା ବାଘ (South China Tiger):

ବିଜ୍ଞାନିକ ନାମ: Panthera tigris amoyensis

ଏହା ଚୀନାର ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥାଏ।

ଉପସଂହାର

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରୟାସ ଓ ଚାଲେଞ୍ଜ ଆଉଠାରେ ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଓ ସେମାନଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ଏକ ଦୀର୍ଘ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଟେ । ଏହା ପାଇଁ ସରକାର, ସମାଜ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍ଥାଙ୍କ ଏକ ସମନ୍ବିତ ପ୍ରୟାସ ଆବଶ୍ୟକ । ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀର ସୁରକ୍ଷା, ଅବୈଧ ଶିକାର ରୋକିବା, ଏବଂ ମାନବ-ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂଘର୍ଷ ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଆବଶ୍ୟକ ଶେଷରେ ବ୍ୟାଘ୍ରଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣ ଏକ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଦୃଢ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ମାଧ୍ୟମରେ ନିର୍ବାହିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ କେବଳ ସରକାର ଓ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ନୁହେଁ, ବରଂ ସମସ୍ତ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କର ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ବ୍ୟାଘ୍ର ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଆବାସ ସ୍ଥଳୀର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକାତ୍ମକ ଭାବରେ ଆଗକୁ ଆସିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହଯୋଗ ଏବଂ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ସୁନିଶ୍ଚିତ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଭବିଷ୍ୟତ ଗଠିତ ହେବ।

ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବ୍ୟାଘ୍ର ଦିବସ: ଭାରତରେ ବାଘ ପ୍ରଜାତିର ସ୍ଥିତି ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣର ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ।

International Tiger Day: Status of Tigers in India and Conservation Challenges