ଉତ୍କଳ ଯାହାକୁ ଆଜି ଓଡ଼ିଶା ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ଅଟେ। ଏହାର ସଂସ୍କୃତି ଓ ସମାଜ ଇତିହାସ, କଳା, ସାହିତ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ ଧର୍ମୀୟ ପରମ୍ପରାର ଏକ ଅନନ୍ୟ ସମ୍ମିଶ୍ରଣ। ଉତ୍କଳର ସଂସ୍କୃତି କେବଳ ଏହାର ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଛାପ ଛାଡ଼ିଛି।ଉତ୍କଳ ସଂସ୍କୃତିର ମୂଳ ଦିଗଉତ୍କଳର ସଂସ୍କୃତିର ମୂଳ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ଖାରବେଳ ସମୟରେ ଏହାର ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବିନିମୟ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥିଲା। ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା, ଯାହା ଭାରତର ଷଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାଷା ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି, ଏହାର ସାହିତ୍ୟ ଓ କାବ୍ୟରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ରଖିଛି। ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ମହାଭାରତ ଓ ଜୟଦେବଙ୍କ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଉଦାହରଣ।ଓଡ଼ିଶାର ନୃତ୍ୟ କଳା ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ, ଯାହା ଭାରତର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ, ଏହାର ମୁଦ୍ରା, ଭାବ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମତା ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା। ଏହା ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ ମନ୍ଦିର କଳାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏହା ସହିତ ଛଉ ଓ ଘୁମୁରା ଭଳି ଲୋକନୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ।ଧର୍ମ ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣୀଉତ୍କଳ ସଂସ୍କୃତିରେ ଧର୍ମ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପୂଜା ଏହାର ପ୍ରାଣ ସମାନ। ପୁରୀର ରଥଯାତ୍ରା କେବଳ ଓଡ଼ିଶାରେ ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ଏକ ମହାନ ଧର୍ମୀୟ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଘଟଣା ଭାବେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଏହା ସହିତ ଦୁର୍ଗାପୂଜା, କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ରଜ ପର୍ବ ଭଳି ଉତ୍ସବ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସାମାଜିକ ଏକତାକୁ ଦର୍ଶାଏ।କଳା ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟଉତ୍କଳର ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର, ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ଓ ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଏହାର ଉଦାହରଣ। ପଟ୍ଟଚିତ୍ର, ତାଳପତ୍ର ଶିଳ୍ପ ଓ ରୌପ୍ୟ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହାର କଳାତ୍ମକ ସମ୍ପଦକୁ ବଢ଼ାଇଛି।ଭାରତରେ ଉତ୍କଳ ସଂସ୍କୃତିର ଗୁରୁତ୍ୱଉତ୍କଳ ସଂସ୍କୃତି ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ବିବିଧତାରେ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନ ରଖିଛି। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ସମନ୍ୱୟ ଓ ସମାନତାର ଏକ ପ୍ରତୀକ। ରଥଯାତ୍ରା ଓ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଭାରତୀୟ କଳା ଓ ଧର୍ମର ଅଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ହୋଇଛି। ଏହା ସହିତ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଓ ଭାଷା ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଐତିହ୍ୟକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଛି। ଉତ୍କଳର ସାମୁଦ୍ରିକ ଇତିହାସ ମଧ୍ୟ ଭାରତର ପୂର୍ବତଟୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଏକ ସେତୁ ସ୍ଥାପନ କରିଛି।ଏହା ସହିତ, ଉତ୍କଳର ସହନଶୀଳତା ଓ ଆତିଥ୍ୟ ଭାବ ଭାରତର ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଆଦର୍ଶ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ଏହାର ସଂସ୍କୃତି ଭାରତର ଏକତାରେ ବିବିଧତାର ସଂକେତ ଦେଇଛି, ଯାହା ଏହାକୁ ସମଗ୍ର ଦେଶ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛି।

"ଉତ୍କଳର ଆତ୍ମାକୁ ଓଡେ"ପୂର୍ବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଯେଉଁ ଦେଶ,
ଉତ୍କଳ କହେ କାହାଣୀ ସେସ।
ସଂସ୍କୃତିର ଝୁଣା, ପୁରାତନ ଧନ,
ପ୍ରକୃତି ସାଙ୍ଗେ ସମୟର ଗଣ।ଖାରବେଳ ରାଜୁ ସମୁଦ୍ର ତୀର,
ଗାଥା ଗାଏ ନାବିକର ବୀର।
ଓଡ଼ିଆ କବିତା, ମଧୁର ଗଭୀର,
ସାରଳା ମହାଭାରତେ ଅମର ସ୍ଥିର।ଓଡ଼ିଶୀ ନାଚେ ମୁଦ୍ରାର ରାଗ,
ପୁରୁଣା କଥାର ଅନୁଭବ ଜାଗ।
ଛଉ ଘୁମୁରା, ଲୋକର ଆନନ୍ଦ,
ଦିନ ରାତିରେ ଧ୍ୱନି ଅନୁବନ୍ଧ।ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥ, ଗଡ଼େ ଗୌରବ,
ଭେଦ ଭୁଲାଇ ମିଳେ ସର୍ବଭାବ।
ରଥଯାତ୍ରାରେ ମନର ଡାକ,
ଏକତାର ସ୍ୱର ବିଶ୍ୱ ସାକ୍ଷ।କୋଣାର୍କ ଚକ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟର ସ୍ୱପ୍ନ,
ଲିଙ୍ଗରାଜରେ ପ୍ରଭାତ ରଙ୍ଗନ।
ପଟ୍ଟଚିତ୍ରରେ ତାଳପତ୍ର ଖେଳ,
ରୌପ୍ୟ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଜଳେ ଆଲୋଚେଳ।ଭାରତ ତଟେ ବିବିଧ ରଙ୍ଗରେ,
ଉତ୍କଳ ଆତ୍ମା ଉଡ଼େ ସଙ୍ଗରେ।
ଶାନ୍ତିର ସୂତ୍ର, କଳାର ମେଳ,
ଏକ ଭାରତରେ ହୃଦୟ ସମ୍ମିଳ।

ଉତ୍କଳ ଦିବସ :

ଉତ୍କଳ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସମାଜର ଗୁରୁତ୍ୱ