ଉତ୍କଳ ରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିବା ପରମ୍ପରା ଐତିହ୍ୟ ଅତୀବ ସୁନ୍ଦର ରହସ୍ୟମୟ । ଜଗନ୍ନାଥ ପ୍ରଦେଶ ଭାବେ ବର୍ଷକ ବାରମାସ ରେ ତେର ପର୍ବ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ଋତୁରାଜ ବସନ୍ତରେ ପାଳିତ ହୁଏ ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା। ଏହି ପର୍ବ ହିନ୍ଦୁ ମାସର ଫାଲଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣିମୀ ତିଥିରେ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଦୋଳ ଉତ୍ସବ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଥାଏ । ସାଧାରଣତଃ ହୋଲି ପର୍ବ , ଦୋଳ ଉତ୍ସବ, ବସନ୍ତ ରାସ ଉତ୍ସବ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା । ଭାରତ ବର୍ଷର ପୂର୍ବ ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଏହି ଉତ୍ସବ ସୂଚାରୁରୂପେ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ସାଧାରଣତଃ ଆସାମ ବିହାର ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ଓଡ଼ିଶା ବଙ୍ଗ ପ୍ରଦେଶର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସବ ଅଟେ । ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟରୁ ଦୋଳ ଯାତ୍ରା ଅନ୍ୟତମ ଅଟେ ।

ପୁରାଣ ପୃଷ୍ଠା ଉନ୍ମୋଚନ କଲେ ଜଣାଯାଏ ପ୍ରହ୍ଲାଦ କୁ ଅଗ୍ନିରେ ସଂସ୍ଥାପିତ କରିବା ବେଳେ ହୋଲିକା ନାମ୍ନୀ ରାକ୍ଷସୀ କୁ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀହରି ବିନାଶ କରିଥିଲେ । ପୁନଶ୍ଚ ତାହାରି ପୁତ୍ର ମେଷ କୁ ଅବିର ଦ୍ୱାରା ଅଣନିଃଶ୍ବାସୀ କରି ବିନାଶ କରିଥିଲେ ଯାହା ହୋଲି ପର୍ବ ବା ଅବିର ଖେଳ ଆରମ୍ଭ ସୋଇଥିଲା । ଏହିଦିନ ଭଗବାନ ବାମନ ଅବତାରରେ ଦୈତ୍ୟ ରାଜ ବଳୀକୁ ପାତାଳୀ କରିଥିଲେ । ଦୈତ୍ୟ କୁଳ ବିନାଶ ହେବା ଖୁସିରେ ନିଜ ଗୃହ ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଅବିର ରେ ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି । ବିଶେଷ ଭାବରେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ମା ଜଗତଜନନୀ ରାଧିକା ତଥା କୋଟି କନ୍ଦର୍ପ ଜିଣା କୃଷ୍ଣ ବସନ୍ତ ରାସକୁ ମନେ ରଖିବା ନିମନ୍ତେ ଏ ଉତ୍ସବ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ। କୁଞ୍ଜ ବନରେ ରାଧିକାଙ୍କ କର୍ଣ୍ଣର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତାଟକ ପାଇ ରାସେଶ୍ୱର କୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତ ସାଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଗୋକୁଳ ରେ ଏକ ବିମାନ ରେ ସେ ତାଟକ ରଖି ଅବିର ଅବିରତେ ଖେଳିଥିଲେ । ଏହା ଦେଖି ମା ରାଧିକା ମନ ଦୁଃଖରେ ଯମୁନାରେ ପ୍ରାଣ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଅବସରରେ ଗୋବିନ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଗୋକୁଳ ରେ ଫଗୁ ଖେଳିଥିଲେ ଯାହା ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଆରମ୍ଭ ମନେ ହୁଏ । ଏହି ଦିନ ମହାପ୍ରଭୁ ଚୈତନ୍ୟ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରେମରେ ବିଭୋର ହୋଇ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ । ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଅନୁକମ୍ପା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।

ବିଶେଷ ଭାବରେ ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଏକ ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସର ପର୍ବ । ଆମ୍ବ ବଉଳ ତଥା ବସନ୍ତ ମଳୟ ପଵନ ହେତୁ ଶରୀର କ୍ଳାନ୍ତ ଅବସନ୍ନ ପୀଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ସେଥିରୁ ଶରୀର କୁ ଉତ୍ସାହିତ ତଥା ଆନନ୍ଦ ଉନ୍ମାଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଏହି ପର୍ବ ପାଳିତ ଯାହାଦ୍ଵାରା ମନ ହୃଦୟ ହରଷ ହୋଇ ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଉପଶମ ହୋଇଥାଏ। ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାଷାରେ ଶରୀରରେ ଫଗୁ ବୋଳିବା ଦ୍ଵାରା ଶରୀର ରେ ଭୁତାଣୁ ଜନିତ ରୋଗ ବସନ୍ତ ହାଡଫୁଟି ମିଳିମିଳା ରୋଗରୁ ଉପଶମ ମିଳିଥାଏ । ଏହି ଦିବସ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଆ ମାନଙ୍କ ନବବର୍ଷ । ଏହିଦିନ ସ୍ଵୟଂ ଭଗବାନ୍ ଦେବଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଠାରୁ ନୂତନ ପଞ୍ଜିକା ପାଠ ଶୁଣିଥିଲେ ଯାହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ମୁକ୍ତି ମଣ୍ଡପ ରେ ପଣ୍ଡିତ ମାନେ ନୂତନ ପଞ୍ଜିକା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ବର୍ଷର ତିଥି ନକ୍ଷତ୍ର ଆୟ ବ୍ୟୟ ରାଶି ଆଦି ପାଠ କରାଯାଏ । ପୂର୍ବ କାଳରେ ଜମିଦାର ମାନେ ନୂତନ ଭାବେ ଏହି ଦିନ ଜମି ଭାଗ କରିବା ପାଇଁ ତଥା ନିଜ ଗୃହରେ କାମ କରିବା ଅବସରରେ ନୂତନ କୃଷକ ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି । ଯେଉଁଥିପାଇଁ କୃଷକ ମାନେ ଏହି ଦିନକୁ ନିଜର ନବବର୍ଷ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି । ଭାରତ ସମ୍ବିଧାନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମାସର ଅନ୍ତେ ନିଜର ନୂତନ ବାର୍ଷିକ ଗୃହୀତ ହୋଇଥାଏ ଅର୍ଥାତ୍ ଇଂରାଜୀ ମାସ ଏପ୍ରିଲ ମାସଠାରୁ ଗଣନା କରାଯାଏ ।

ସର୍ବୋପରି ଏହି ପର୍ବ ଓଡ଼ିଶାର ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଜିଲ୍ଲା ମାନଙ୍କରେ ଧୁମଧାମରେ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ରାଜା ଅନଙ୍ଗଭୀମଦେବ ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ନୂତନତ୍ବ ଭାବେ ପାଳନ କରିଥିଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଗଜପତି ମହାରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ ସୁଚାରୁରୂପେ ଦୋଳ ଯାତ୍ରା ସଂପୂର୍ଣ ଭାବରେ ପାଳନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଯାତ୍ରା କୁ ଦୋଳ ଗୁଣ୍ଡିଚା କୁହାଯାଇଥାଏ ।ଏହି ଦିନ ମହାପ୍ରଭୁ ମଦନମୋହନ ଶ୍ରୀଦେବୀ ଭୂଦେବୀ ମଣି ବିମାନରେ ବିଜେ କରି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ବେଢା ପରିକ୍ରମା କରି ଦୋଳ ମଣ୍ଡପରେ ବିଜେ କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦିନ ମହାପ୍ରଭୁ ଦ୍ଵାରି ଭୋଗ ଚାଚେରୀ ଭୋଗ ଖାଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଚାଚେରୀ ଭୋଗ ଭିତରେ ନୂତନ ଆମ୍ବ ଚଣା ଗୁଡ଼ ଖଇ ଆଦି ପ୍ରଧାନ । ଶ୍ରାବଣ ମାସ ଶୁଳ୍କ ଦଶମୀ ଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଝୁଲଣ ଯାତ୍ରାରେ ମଠ ମନ୍ଦିର ବୁଲି ଭୋଗ ପାଉଥିବା ବେଳେ ଏହି ଫଗୁଣ ମାସର ପାଞ୍ଚଦିନ ଦ୍ଵାର ଦ୍ଵାର ବୁଲି ଭୋଗ ପାଇଥାନ୍ତି । ଏହିଦିନ ମହାପ୍ରଭୁ ଙ୍କର ଚାଚେରୀ ବେଶରେ ଭୂଷିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ର ଶେଷ ପାଞ୍ଚଦିନ ପଞ୍ଚକ ଭାବେ ପରିଚିତି ପାଇଥିଲା ବେଳେ ଏହି ପାଞ୍ଚଦିନ ବସନ୍ତ ପଞ୍ଚକ କୁହାଯାଏ। ବିଶେଷ ଭାବରେ ଗୋପାଳ ଭାଇମାନଙ୍କ ଏହି ଦୋଳ ପର୍ବ ଗଣ ପର୍ବ ଭାବେ ପରିଗଣିତ ।ଏହି ଦିନ ଗୋପାଳ ଭାଇ ମାନେ କଳସ ପୂଜା କରି ଗୋମାତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ବେଶରେ ସୁସଜ୍ଜିତ କରିଥାନ୍ତି । ଗୋପାଳ ଓଗାଳ ଗାନରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ବିମାନରେ ଗ୍ରାମ ଗ୍ରାମ ଲଉଡ଼ି ଖେଳ ଖେଳିଥାନ୍ତି । ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା ବାଣପୁର ,ଚିଲିକା , ପାରିକୁଦ ମାଲୁଦ ଜଟଣୀ ହରିରାଜପୁର , ଭଦ୍ରକର ପଞ୍ଚୁ ଦୋଳ ତଥା କଟକ ନରସିଂହପୁର ରେ ଅଷ୍ଟଶମ୍ଭୁ ସମ୍ମିଳନ ଦୋଳ ଯାତ୍ରା ର ଆଭାସ ମିଳେ ।

ଏହିପର୍ବ ଭ୍ରାତୃତ୍ୱ ବନ୍ଧୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବନାକୁ ନେଇ ମନରେ ହରଷ ସହଯୋଗ ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରେ । ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ସାତ ରଙ୍ଗର ଆଣି ଅବିର ରୂପରେ ମନରେ ଆଧୁନିକତା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ମଧ୍ୟ ଆମରି ପର୍ବ ପରମ୍ପରା ନିଆରା ଭାବଧାରା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ।

“ ବନ୍ଧୁତାର ଅବିର ଅବିରତେ ବାନ୍ଧିରଖୁ ଏହି ବନ୍ଧନେ।

ମହକି ଯାଉ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟେ ଭାବ ପ୍ରୀତି ଚନ୍ଦନେ

।।”

ଓଡ଼ିଶା ରେ ଦୋଳପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ହୋଲି ପର୍ବ

ଆନନ୍ଦର ପର୍ବ ହୋଲି