ଭାରତ ବର୍ଷରେ ଅନେକ ବୀର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ତେଜସ୍ଵୀ ବଳୀୟାନ ଦିଗବିଜୟୀ ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ମହାରାଜାଙ୍କ ରାଜତ୍ଵ ଚାଲିଥିଲା। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ମୋର୍ଯ୍ୟବଂଶର ମଗଧ ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳଙ୍କ ଆତ୍ମଜୀବନୀ ର ଡାଏରୀ ଏହିଭଳି କେତେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତିର ଇତିହାସ ଏହି ଶିଳାଲେଖ ଡାଏରୀ ରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇ ଏକ ଐତିହାସିକ ଡାଏରୀ ର ଅଧିକୃତ ହୋଇଛି।

କେତେ ପ୍ରାକୃତିକ ଉପାଦାନ,କେତେ ଐତିହାସିକ ତଥ୍ୟ, କେତେ ପୌରାଣିକ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ କେତେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରହସ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ , ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ରେ ଗୁନ୍ଥା ଖଣ୍ଡଗିରି ଓ ଉଦୟଗିରି ଗୁମ୍ଫା। କୁମାରୀ ପର୍ବତ ନାମକ ଦୁଇଟି ପାହାଡ ଆମ୍ନାସାମ୍ନା ଦୁଇଟି ରାସ୍ତାର ପାର୍ଶ୍ଵ

ରୂପେ ଭୁବନେଶ୍ଵର ଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଖଣ୍ଡଗିରି ଓ ଉଦୟଗିରି ଗୁମ୍ଫା ରେ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖରେ ହୋଇଛି। ଖଣ୍ଡଗିରି ରେ ୧୫ଟି ଓ ଉଦୟଗିରି ରେ ୧୮ଟି ସର୍ବମୋଟ ଗୁମ୍ଫା ମାନ ରହିଅଛି। ହାତୀ ଗୁମ୍ଫା ନିକଟରେ ବାରଭୂଜା ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି।ପାଦଦେଶରୁ ୧୩୮ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ ଉଦୟଗିରି ପର୍ବତ ଓ ୧୧୮ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ

ଏହି ଖଣ୍ଡଗିରୀ ପାହାଡ ଏକ ଶିଳାଲେଖର ଡାଏରୀ ସାଜିଅଛି । ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେଶିଳାଲେଖା ରୂପକ ଡାଏରୀ ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୃଷ୍ଠାଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଭାଷାରେ କଳିଙ୍ଗ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରି କଳା ପ୍ରେମ ର ବିଭୋର ତାକୁ ବଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।

ଇତିହାସ ---

ମୋର୍ଯ୍ୟ ବଂଶର ଅଶୋକ ତଥା ଖାରବେଳ ଙ୍କ ଶାସନକାଳର ବୀରତ୍ବଗାଥାର ପ୍ରତିଟି ତଥ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଶିଳାଲେଖାରେଏହି ପାହାଡର ପ୍ରତିଟି କୋଣ ଅନୁକୋଣରେ ଖୋଦିତ କରି ଲେଖା ହୋଇଛି। ଗଙ୍ଗା ଠାରୁ ଗୋଦାବରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଳିଙ୍ଗର ସମୃଦ୍ଧ ଇତିହାସ ଖଣ୍ଡଗିରି ରେ ଶିଳା ଖଣ୍ଡରେ ଖୋଦିତ ହୋଇଆସିଛି। ଖାରବେଳଙ୍କ କଳାପ୍ରେମ ଓଡ଼ିଆ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ମୁହାଣରେ ଖୋଦିତ ହୋଇ ପରାକାଷ୍ଠା ପ୍ରତିପାଦନ କରି ପାରିଛି। ଯୁଗ ଯୁଗାନ୍ତ ର ପୀଢ଼ି କୁ ପ୍ରମାଣିତ କରିପାରିଛି ଯେ ଓଡ଼ିଶା ମାଟିର କଳା, ସଂସ୍କୃତି, ଭାଷା, ସାହିତ୍ୟର ସୁନାମଧନ୍ୟ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟର ମହନୀୟତା।ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଇତିହାସ ରୁ ଗବେଷକ ମାନେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିଛନ୍ତି ଯେ ମହାବୀର ଜୈନ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ରହି ନିଜର ଜୈନ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। କିଛି ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଆଉ କିଛି ମନୁଷ୍ୟ ହାତ ତିଆରି ଗୁମ୍ଫାର କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରହିଅଛି। ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳଙ୍କ

ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖା ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଅଛି।

ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ବିଷୟରେ ବହୁତ ଐତିହାସିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଦାନ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି। ଏହିଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୁଗରେ ଜୈନ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ସାଧୁସନ୍ଥ ଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀ ହୋଇଅଛି। ଖଣ୍ଡଗିରି ରେ ୭୫୨ଟି ରହସ୍ୟ ମୟ ଗୁମ୍ଫା ରହିଛି। ଏଠାକାର ସାଧନା କରୁଥିବା ସାଧକ ସାଧୁମାନେ କାଳୀ ମୂର୍ତ୍ତୀ ରଖି ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ସାଧନା କରି ଜୟଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସିଦ୍ଧିଲାଭ ହୋଇଥାନ୍ତି।କାଳଗୁମ୍ପା ନାମରେ ରହିଅଛି ଯାହା ପାଖକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପଡ଼ିବା ଅସମ୍ଭବ। ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ଧାର ରୂପେ ରହିଥାଏ।ସେଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଜନଶୂନ୍ୟ ହୋଇପଡେ।

ପୁରାଣ ତତ୍ବ ଅନୁସାରେ ପର୍ଶୁରାମ ଏହି ପାହାଡକୁ ଆସି ତପସାଧନ କରିଥିଲେ। ମହାପ୍ରଭୃ କୃଷ୍ଣ ଭଗବାନ ଙ୍କ ପୁଅ ଶାମ୍ବ ମହୋଦଧି

ତଟସ୍ଥ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ରେ ତପସାଧନ କରି ଶାପମୁକ୍ତ ହେବାପରେ ଏହି ଖଣ୍ଡଗିରୀ ପାହାଡକୁ ଆସି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ।

ଏକାମ୍ର ବନର ଏକ ପବିତ୍ର ଅଂଶ ରୂପେ ପରିଚିତ ରହିଛି। ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶହେ ପ୍ରଜାତିର ଔଷଧୀୟ ବୃକ୍ଷଲତା ଋଷି ଓ ସାଧୁ ମାନଙ୍କୁ ବିଚକ୍ଷଣ ଭାବେ ଆକୃଷ୍ଟ କରିପାରିଛି।

ରାଣୀ ଗୁମ୍ଫା ରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ,ନାଟ୍ୟ,ସଙ୍ଗୀତର ଗାଥା,

ସିଂହ ଗୁମ୍ଫା ରେ ଶିକାର କରିବା ଦୃଶ୍ୟ,

ସର୍ପ ଗୁମ୍ଫା ରେ ଐର ଖାରବେଳ ଙ୍କ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନୀ ମଗଧୀ ଭାଷାରେ

ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇଛି।

ଖଣ୍ଡଗିରି ରେ ଗୁମ୍ଫା ର ତାଲିକା

୧/ତତ୍ତ୍ୱ ଗୁମ୍ଫା ୧

୨/ତତ୍ତ୍ୱ ଗୁମ୍ଫା ୨

୩/ଅନନ୍ତ ଗୁମ୍ଫା

୪/ତେନ୍ତୁଳି ଗୁମ୍ଫା

୫/ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫା

୬/ ନବମୁନି ଗୁମ୍ଫା

୭/ଧ୍ୟାନ ଗୁମ୍ଫା

୮/ବାରଭୂଜି ଗୁମ୍ଫା

୯/ତୃସୁଳ ଗୁମ୍ଫା

୧୦/ଅମ୍ବିକା ଗୁମ୍ଫା

୧୧/ ଲଲାତେନ୍ଦୁ କେଶରୀ ଗୁମ୍ଫା

୧୨/ଏକାଦଶୀ ଗୁମ୍ଫା

୧୩/ନାମହୀନ ଗୁମ୍ଫା

୧୪/ନାମହୀନ ଗୁମ୍ଫା

୧୫/ନାମହୀନ ଗୁମ୍ଫା

ଉଦୟଗିରିରେ ଗୁମ୍ଫାର ତାଲିକା

୧--ରାଣୀ ଗୁମ୍ଫା

୨--ବଜାଘର ଗୁମ୍ଫା

୩--ଛୋଟହାତୀ ଗୁମ୍ଫା

୪--ଅଳକା ପୁରୀ ଗୁମ୍ଫା

୫--ଜୟବିଜୟ ଗୁମ୍ଫା

୬--ପଣସ ଗୁମ୍ଫା ଗୁମ୍ଫା

୭--ପାତାଳ ପୁରୀ ଗୁମ୍ଫା

୮--ଠାକୁରାଣୀ ଗୁମ୍ଫା

୯--ମଞ୍ଚପୁରୀ ଗୁମ୍ଫା

୧୦--ଗଣେଷ ଗୁମ୍ଫା

୧୧-ଜାମ୍ବେଶ୍ଵର ଗୁମ୍ଫା

୧୨--ବ୍ୟାଘ୍ର ଗୁମ୍ଫା

୧୩--ସର୍ପ ଗୁମ୍ଫା

୧୪--ହାତୀ ଗୁମ୍ଫା

୧୫--ଧନଘର ଗୁମ୍ଫା

୧୬--ହରିଦାସ ଗୁମ୍ଫା

୧୭--ଜଗମଥା ଗୁମ୍ଫା

୧୮--ରୋଷେଇ ଗୁମ୍ଫା

ଖଣ୍ଡଗିରି ଓ ଉଦୟଗିରି ଗୁମ୍ଫା ଭୁବନେଶ୍ଵର ମହାନଗର ନିଗମ ର ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ‌। ଦୂରଦୂରାନ୍ତରୁ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ମାନଙ୍କ ଭିଡ଼ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଫୋଟ ଉଠାଇ ଅବିସ୍ମରଣୀୟ ସ୍ମୁତି ର ଡାଏରୀ ର ପୃଷ୍ଠା ରେ ସାଇତି ରଖାଯାଇଥାଏ।

ଅତ୍ୟଧିକ ପରିମାଣ ବିଦ୍ୟାଳୟ, ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଙ୍କ ଭିଡ଼ ଜମିଥାଏ। ଓଡ଼ିଶା ମାଟିରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀର ତାଲିକା ବୋଧରେଏହି ଗୁମ୍ଫାର ବହୁତ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ବିଷୟ ରହିଅଛି ‌।

ମଧୁସ୍ମିତା ସାହୁ

ବ୍ରହ୍ମା ନଗର ପ୍ରଥମ ଗଳି

ବ୍ରହ୍ମପୁର

ଜିଲ୍ଲା-ଗଞ୍ଜାମ

ଓଡ଼ିଶା

ମୋ--୯୩୪୮୨୮୫୪୧୬