ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଠାଣି ସାମନ୍ତଙ୍କ ଅବଦାନ

ପଠାଣି ସାମନ୍ତ, ମହାମହୋପାଧ୍ୟାୟ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ସିଂହ ହରିଚନ୍ଦନ ମହାପାତ୍ର, ଏକ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଓଡ଼ିଆ ଜ୍ୟୋତିଷୀ ଏବଂ ଗଣିତଜ୍ଞ ଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ଅଦମ୍ୟ ପରିଶ୍ରମ ଓ ଅବିଶ୍ରାନ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ର ଫଳରେ ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର ସହ ଅନନ୍ୟ ଅବଦାନ ରଖିଛନ୍ତି। ୧୯ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଲାଭ ଏବଂ ସେ ଏକ ନବ ଦିଗନ୍ତର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।

କବି ବର ରାଧାନାଥ ରାୟଙ୍କ ଲେଖନୀ ରୁ :-

ଦୂରୁ ଦେଖି ତୁମ୍ଭ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ୟୋତି ରାଶି,

ଚିହ୍ନିଲେ ତୁମ୍ଭ ଙ୍କୁ ଦୂର ଦେଶ ବାସୀ ।

ଗୁଣଜ୍ଞ ଉତ୍କଳେ ଜଣେ କେହି ନାହିଁ ,

ଗୁଣିନ୍ଦ୍ର ତୁମର ହେବ ଗୁଣ ଗ୍ରାହୀ ।

ଜ୍ଞାନ ଜଗତର ଜଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜ୍ୱତିଷ୍କ, ସ୍ବୟଂ ସିଦ୍ଧ ସେ ତାଙ୍କ ର ଜ୍ୱତିଷ୍କ ଶାସ୍ତ୍ର ରେ ଅଗାଧ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲା। ଯାହାକି ତାଙ୍କୁ ବିଶ୍ଵ ଦରବାରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରାଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ହାତ ତିଆରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘଡ଼ି ଏବେ ରେଭେନ୍ସା ବିଶ୍ଵବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଶୋଭା ପାଉଛି।

ସେ ମାନ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ଗଛର ଉଚ୍ଚତା ମାପି ପାରୁଥିଲେ।ଶଙ୍କୁ

'ଖ'ଗୋଲ ଉଲମ୍ବୀ ଚକ୍ର ସାହାର୍ଯ୍ୟ ରେ ସୌରମଣ୍ଡଳର ଗତି ବିଧି କୁ ମାପି ପାରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଘର ଠାରୁ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ଦୂରତା ଏକ ଲକ୍ଷ ଏକାବନ ହଜାର ଦୁଇଶହ ପାଦ ବୋଲି ସେ ମାପି କହିଥିଲେ।

ସାମନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଙ୍କ ଜନ୍ମ ୧୮୩୫ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୧୩ ତାରିଖ ରେ ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ଖଣ୍ଡପଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳ ରେ ହେଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ସାମନ୍ତ ଶ୍ୟାମ ବନ୍ଧୁ ସିଂହ ଓ ମାତା ଙ୍କ ନାଁ ବିଷ୍ଣୁ ମାଳି ଦେବୀ।

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ ଓ ଶିକ୍ଷା

ପିଲା ଟି ଦିନ ରୁ ସେ ଉଦାସୀନ ,ମନଯୋଗୀ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ ଓ ଅଧ୍ୟବ୍ୟସାୟୀ ଥିଲେ।ଗୁରୁ କୃତିବାସ ରଥ ଙ୍କ ଠାରୁ ବାଲ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଓ ଗୁରୁ ଆନନ୍ଦ ଖାଡାଙ୍ଗା ଙ୍କ ଠାରୁ ସଂସ୍କୃତ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବାପା ସେ ସମୟ ର ଜଣେ ପ୍ରଧାନ ଗାଣିତିକ ଥିଲେ।ଗଣିତ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷରେ ତାହାଙ୍କର ଗଭୀର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିଲା। ଚନ୍ଦ୍ର ଶେଖର ବାପାଙ୍କ ଠାରୁ ଗଣିତ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷର ଆଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ଶିକ୍ଷାଲାଭ କରିଥିଲେ।ସେ ପୁରାତନ ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରର ମାନ ପର୍ଯ୍ୟାଲୋଚନା କରି ଜଗତ ର ଗତିବିଧି ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିବା ସହ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଯନ୍ତ୍ର ମାନ ଉଦ୍ଭାବନ କରିଥିଲେ। ସେ ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ରେ ଉପନୀତ ହେଲେ ତାହା ପୁରାତନ ସଂସ୍କୃତ ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସହିତ ଅନେକ ଅସମାନତା ଥିଲା।

ତାଙ୍କ ର ନିଜ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ରୁ ପ୍ରମାଣିତ ହେଲାକି ପୁରାତନ ଭାରତୀୟ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଦ ମାନଙ୍କ ଗଣନା ଦିବସରୁ ନକ୍ଷତ୍ର ଜଗତ ର ସ୍ଥିତି ଗତି ବଦଳି ଯାଇଛି। ତାଙ୍କ ର ନୂତନ ଶୈଳୀର ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ସେ" ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ" ପୋଥି ରଚନା କଲେ। ଏଥିରେ ୨୫୦୦ଶ୍ଳୋକ ଓ ୨୪ ଟି ବିଭାଗ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲା। ସେଥିରୁ ୨୨୮୪ଟିଶ୍ଳୋକ ସାମନ୍ତ ଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ରଚିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ପୁରାତନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମାନଙ୍କ ରୁ ଗୃହୀତ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ମଧ୍ୟାଧିକାର,ସ୍ପୁଟାଧିକାର,ତ୍ରିପ୍ରଶ୍ନା ଧିକାର,ଗୋଳାଧିକାର ଓ କଳାଧିକାର ପରି ପାଞ୍ଚଟି ଅଧିକାର ରେ ବିଭକ୍ତ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ କୁ ପ୍ରଥମ ଥର ଅଧ୍ୟାପକ ଯୋଗେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ରାୟ ବିଦ୍ୟାନିଧି " ନେତ୍ର କଲେଜ" ନାମକ ପତ୍ରିକା ରେ ଏହି ବିଷୟରେ ଏକ ଲେଖା ପ୍ରକାଶ କରି ଲୋକ ଲୋଚନକୁ ଆଣିଥିଲେ।

ପଠାଣି ସାମନ୍ତ ଛୋଟଦିନରୁ ସେ ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଗଣିତ ପ୍ରତି ଗଭୀର ରୁଚି ଦେଖାଇଥିଲେ। ସେ ବାଲ୍ୟ କାଳ ରୁଗ୍ରାମରେ ଘୁରି ବିଭିନ୍ନ ଧରଣର ପରୀକ୍ଷା ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କରିଥିଲେ। ଅନେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସାମନ୍ତଙ୍କ ଦେଶୀ ଉପକରଣ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ନିର୍ମିତ ସାଧନା ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନକୁ ସାକ୍ଷାତ କରାଇଥିଲା।

ଜ୍ଞାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ

ପଠାଣି ସାମନ୍ତଙ୍କ ସବୁଠୁ ଜଣାଶୁଣା ଗ୍ରନ୍ଥ ହେଉଛି "ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ," ଯାହା ସେ ୧୮୮୦ରେ ଲେଖିଥିଲେ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଟି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଜ୍ଞାନକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରି ତାଙ୍କର ନିଜର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଓ ଗଣନାର ସଂକଳନ। ଏହାରେ ସାମନ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ବିଭିନ୍ନ ଘଟଣା ବିଷୟରେ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଓ ସଂଶୋଧନ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ। ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣର ମୂଳ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳାର ଗତିବିଧିର ସଠିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ।

ସାମନ୍ତଙ୍କ ପରୀକ୍ଷଣ ଏବଂ ଗଣନା ବିଦ୍ୟାମାନ ତଥ୍ୟରେ କେବଳ ସୀମିତ ନ ଥିଲା, ସେ ଏକ ନୂତନ ଧାରାର ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଯାଇଥିଲେ। ସେ ବାହ୍ୟ ପ୍ରତିଭା ଦେଖି ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ନିଜର ପରୀକ୍ଷଣରେ ଦୃଢ଼ ଭରସାରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ଆଧୁନିକ ସାଧନାର ଅଭାବରେ ବି ଦେଶୀ ସାଧନା ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ ଯାହାର ଫଳରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଫଳିତ ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରଥମେ ସେ କେତେ ଖଣ୍ଡ ବାଉଁଶ କାଠି ର ସାହାର୍ଯ୍ୟ ରେ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଘଟଣା ବଳିକୁ ଅନୁସଂଧାନ କରୁଥିଲେ।ଫଳିତ ଜ୍ୟୋତିଷ ର ନିର୍ଭୁଲ ଗଣନା ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କୁ ୧୮୯୩ ମସିହାରେ ମହାମହୋପାଧ୍ୟାୟ ଉପାଧିରେ ବିଭୂଷିତ କରାଯାଇଥିଲା।

ସାମାଜିକ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି

ପଠାଣି ସାମନ୍ତଙ୍କ ଜୀବନର ସାମାଜିକ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ବହୁତ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲା। ସେ ଆର୍ଥିକ ଅନାଟନ ରେ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜର ଜ୍ଞାନକୁ ସର୍ବଦା ଆଗରେ ବଢ଼ାଇ ନେବା ପ୍ରଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପରିଶ୍ରମ ଓ ଦୃଢ଼ତା ସବୁବେଳେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ରହିଥିଲା ଏବଂ ସେ ଆଜିମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ଗୁଣୀ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ରଖି ପାରିଛନ୍ତି।

ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାନ୍ୟତା

ସାମନ୍ତଙ୍କ ଗବେଷଣା ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମାନ୍ୟତା ମିଳିଥିଲା। ସେ ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ତାଳବିନ୍ଦୁରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗଣନା ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଥିଲା। ସେ ଏକ ସାମାନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏକ ମହାନ ବିଜ୍ଞାନୀ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲେ।

ପଠାଣି ସାମନ୍ତଙ୍କର ଅବଦାନ ସଫଳତାରେ ମହତ୍ତ୍ୱ ରଖିଥାଏ ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ନିଷ୍ଠା, ପରିଶ୍ରମ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଅଜେୟ ଥିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ ଆଦି ଙ୍କ ର ଦୈନିକ ଓ ବାର୍ଷିକ ଆବର୍ତ୍ତନ ନିର୍ଭୁଲ ଗଣନା କରିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରାଗ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣର ସଠିକ ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାରେ ସେ ପାରଙ୍ଗମ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନାମରେ ପଠାଣି ସାମନ୍ତ ପଞ୍ଜିକା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ ଯାହା ରାଶି ନକ୍ଷତ୍ର ଗ୍ରହ ଆଦି ର ଅବସ୍ଥିତି କୁ ନେଇ ଭବିଷ୍ୟତ ଗଣନା ରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।

ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରର କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଠାଣି ସାମନ୍ତ ଙ୍କ ଅବଦାନ

Pathani samanta's contributions to astronomy.