ସଦା ସତ୍ୟ ସନାତନ ମହନୀୟ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ବିଶ୍ଵାସ ଭାବନାର ପ୍ରତୀକ ସ୍ଵରୂପ ଅଟେ । ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଭାବନା ଆଗରେ ନତମସ୍ତକ କରିଛି ବିଜ୍ଞାନ। ବିଜ୍ଞାନ ତା ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିବା ଦୂରର କଥା ତାର ପ୍ରଥମ ପାବଚ୍ଛ ରେ ପହଞ୍ଚି ପାରି ନାହିଁ ।ଭାଗବତରେ କୁହାଯାଇଛି “ ମୂଳଟି ଅଟଇ ବିଶ୍ଵାସ , କହଇ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ ।। ବିଶ୍ଵାସ ରେ ଭଗବାନ ଦେଇଥାନ୍ତି । ବିଶ୍ଵାସେନ ପ୍ରାପ୍ୟତେ‌ ହରିଃ। ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ବିଶ୍ଵାସ ଓ ଆସ୍ଥା ସକଳ ଦୁଃସାଧ୍ୟ କାମକୁ ଅତି ସହଜରେ କରିପାରିବ । ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ ଢ଼ଙ୍ଗରେ ସ୍ୱବିଶ୍ଵାସ ଦ୍ଵାରା ନିଜର କାଷ୍ଟାକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥାନ୍ତି। ବିଶ୍ଵାସ ଭକ୍ତି ଆଗରେ ଶକ୍ତି ପରାଜିତ ହୋଇଥାଏ ।

ପୂର୍ବ ଓଡ଼ିଶାରେ ବିଶିଷ୍ଟ ପୂଜା ତଥା ବିସ୍ମିତ କର ବ୍ରତ ହେଉଛି ଦଣ୍ଡ ନୃତ୍ୟ । ସେହି ନୃତ୍ୟ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ହେଉଛି ଝାମୁଯାତ୍ରା ଯାହା ସବୁଠାରୁ କଠିନତମ ବ୍ରତ। ଏହି ଝାମୁଯାତ୍ରାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି ମୀନ ସଂକ୍ରାନ୍ତିରୁ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ମାନସିକ ବ୍ରତଧାରୀ ମେଷ ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଜଳନ୍ତା ଅଗ୍ନିରେ ଚାଲି ମା’ଙ୍କ ଆର୍ଶୀବାଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ ।

ଝାମୁଯାତ୍ରା ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପୁରାଣ କୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ସତ୍ୟଯୁଗରେ ଦୈତ୍ୟରାଜ ଦାରୁଣ ପୁତ୍ର ଦଣ୍ଡ ନାମକ ଦୈତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବର ରେ ବଳୀୟାନ ହୋଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି‌ ସ୍ୱର୍ଗ ଅଧିକାର କଲେ । ପିତୃହନ୍ତାର ପ୍ରତିଶୋଧ ପରାୟଣ ହୋଇ ଏକ ଅଗ୍ନି ଖାତ ରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୋଡି ନିଧନ କରିବା ଅବସରରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ଏ ଅଗ୍ନିରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମହାଦେବ ଶିବ ମା ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଉଦ୍ଧାର ପାଇଥିଲେ ଏବଂ ଆସୁରିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦଣ୍ଡ ସେହି ଅଗ୍ନିରେ ବିନାଶ ହୋଇଥିବାର ଜଣାଯାଏ ତିଥି ଅନୁସାରେ ତାହା ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଥିଲା ।ଏହା ଝାମୁଯାତ୍ରା ଏବଂ ଦଣ୍ଡ ର ଉତ୍ପତ୍ତି ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ । ଏହାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ଜନସମାଜ ଝାମୁଯାତ୍ରାରେ ଅଗ୍ନିରେ ଚାଲି ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଲୋକମତ ରହିଅଛି । ଝାମୁଯାତ୍ରାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଆଉ ଏକ ମତ ରହିଅଛି । ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମନ୍ଦିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିସାରିବା ପରେ ମା ଶାରଳାଙ୍କୁ ଆଣି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ସ୍ଥାପନ ନିମନ୍ତେ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକଟ କରନ୍ତେ ଝାମୁ ସନ୍ୟାସୀ ନାମକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସ୍ୱାଧିକାର ଛଟେଇ ଅବସରରେ ବାରଣ କରିଥିଲେ । ଏହା ଦେଖି ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନିଜ ଭକ୍ତି ର ପ୍ରମାଣ ପୂର୍ବକ ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଝାମୁ ସନ୍ୟାସୀ ମାନେ ମା ଶାରଳାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ରେ ଅଗ୍ନି ରେ ଚାଲି ନିଜ ଭକ୍ତିର ପରୀକ୍ଷା ରେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲେ । ଏଥିପାଇଁ ଝାମୁ ସନ୍ୟାସୀଙ୍କ ନାମାନୁସାରେ ଝାମୁଯାତ୍ରା ହୋଇଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ । ସେହି ଦିନଠାରୁ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏହି ଝାମୁଯାତ୍ରାର ପ୍ରଥା ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲେ ।ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମତରେ ମା ପାର୍ବତୀ ଶିବଙ୍କୁ ପାଇବା ନିମନ୍ତେ ବହୁ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ । ମା ଅପର୍ଣ୍ଣା ଯୋଗମାୟା ପାର୍ବତୀ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ଥାପନ କରି ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସାଧନ କରିଥିଲେ । ସେହି ମା’ଙ୍କ ଆର୍ଶୀବାଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏସବୁ ପ୍ରଥା ରହିଅଛି ।

ଦାର୍ଶନିକ ତତ୍ତ୍ଵାନୁସାରେ ଝାମୁ ର ଅର୍ଥ “ ଅବଚେତନ” । ଅର୍ଥାତ୍ ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରର ଥିବା ଶାରୀରିକ କ୍ଳେଶ ବା ତ୍ରିତାପ (ଆଧି ଦୈବିକ, ଆଧି ଭୌତିକ , ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ) ନାଶ କରିବା । ଏଥିରେ ମନରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଆସେ କି ବର୍ଷର ଆଉ କେଉଁ ଦିନ ଝାମୁ ଚାଲିବା ହୁଏନାହିଁ କେବଳ ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ କାହିଁକି ଝାମୁ ଚାଲିବାର ବିଧି ରହିଆସିଛି ? ଯେଉଁମାନେ ଏ ବିଧି କରିଛନ୍ତି କେତେ ମହାନ୍ କେତେ ଜ୍ଞାନ ର ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ ତାହା ଆମେ କଳ୍ପନା ବାହାରେ । ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ହେଉଛି ହିନ୍ଦୁଧର୍ମ ନବବର୍ଷ ଭାବେ ଗୃହୀତ । ଏହାର ଅନ୍ୟନାମ ମହା ବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ବା ମେଷ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ସବୁଠାରୁ ବଳବାନ ସଂକ୍ରାନ୍ତି । ବିଜ୍ଞାନ ଭାଷାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଉତ୍ତରାୟଣ ଗତି ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଗତି ହୋଇଥାଏ । ଏହିଦିନ ସ୍ଵୟଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରୁ ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ପଦାର୍ପଣ କରିଥାନ୍ତି ।ଏହି ଗୋଟେ ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କିରଣ ସିଧାସଳଖ ଭାବେ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ପଡ଼ିଥାଏ । ଅର୍ଥାତ୍ ୦⁰ ଅକ୍ଷାଂଶ ବା ବିଷୁବ ରେଖାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ପ୍ରତୀୟମାନ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ଏହି ଝାମୁ ଚାଲିବାର ବିଧି ରହିଆସିଛି । ଝାମୁ ଚାଲି ନିଜର ତ୍ରିତାପ ହରଣ ନିମିତ୍ତ ଶାରୀରିକ କ୍ଳେଶ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଉପଶମ କରିବା ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଉପଯୁକ୍ତ ମାର୍ଗ । ଆଗ କାଳରେ ମୁନି ଋଷି ମାନେ ବହୁ ଦୂରଦୃଷ୍ଟି ସଂପନ୍ନ ଥିଲେ । ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ବୁଝେଇବାରେ ଅକ୍ଷମ ହେବାରୁ ଧର୍ମକୁ ମାଧ୍ୟମ କରି ଏସବୁ ବିଧି ପ୍ରଣୟନ କରିଛନ୍ତି ।

ପରମ୍ପରା ଭିତ୍ତିକ ଜଗତସିଂହପୁର ଜିଲାର କନକପୁର ବାସିନୀ ମା ଶାରଳା ଏବଂ ପୁରୀ ସ୍ଥିତ କାକଟପୁର ମଙ୍ଗଳାଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ ଭାବେ ଝାମୁଯାତ୍ରା ପାଳିତ ହେଇ ଆସୁଅଛି । ଏହା ହେଉଛି ମା ଙ୍କର ବାସନ୍ତିକ ଦଶହରା । ଚୈତ୍ର ମାସରେ ନିଜର ଘଟ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରି ମାସ ସାରା ଗ୍ରାମ ଗ୍ରାମ ପରିଭ୍ରମଣ କରି‌ ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତିର ପୂର୍ବଦିନ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ମାନସିକ ବ୍ରତଧାରୀ। ମା’ଙ୍କର ମେରୁ ପର୍ବ ସୂଚାରୁରୂପେ ପାଳନ କରି ମେରୁ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଅର୍ଥାତ୍ ମହାବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଅଗ୍ନି ରେ ଚାଲି ମେଲାଣି ଦେଇଥାନ୍ତି। ମାସସାରା ନିରାମିଷ ଭୋଜନ ତଥା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରିଥାଆନ୍ତି। ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତିଦିନ ପାଟ ଭକ୍ତ ଗଣ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନଦୀ ବା ଜଳାଶୟରେ ମା’ଙ୍କର ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରି ଦୁଇ ଦିନ ଉପବାସ ରହି ସୂଚାରୁରୂପେ ନୀତି କାନ୍ତି କରିଥାନ୍ତି । ପୂର୍ବରୁ ପୂଜାପାଠ କରାଯାଇ ଅଗ୍ନି ଆବାହନ କରାଯାଇଥାଏ । ସେହି ଅଗ୍ନି ଖାତରେ ମାନସିକ ବ୍ରତଧାରୀ ଜଳନ୍ତା ଅଗ୍ନିରେ ଚାଲି ଚାଲି ନିଜର କାଷ୍ଟା ଦର୍ଶାଇ ଥାନ୍ତି । ବୈଶାଖ ମାସ ତଥା ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି ହୋଇଥିବାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତେଜ କିଛି କମ୍ ନଥାଏ ତଳେ ଉତ୍ତାପ ଅଗ୍ନି ତାହାରି ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରତଧାରୀ ଚାଲି ଥାନ୍ତି । ସେହି ମା’ଙ୍କର ଆଶିଷ ବିନା ତାହା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ । ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ଦିନବେଳେ ଝାମୁ ଚାଲିବାର ବିଧି ରହିଛି । କିଛି ସ୍ଥାନରେ ରାତ୍ରିର ପ୍ରଥମ କିମ୍ବା ଦ୍ବିତୀୟ ପ୍ରହରେ ଝାମୁ ଚାଲିବାର ଦୃଷ୍ଟି ଗୋଚର ହୁଏ । ଏହି ଅଗ୍ନିଖାତ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଗୋଟେ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଦୁଇଟି ଆଉ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ୧୨ ରହିଅଛି । ଦାର୍ଶନିକ ମତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ୧୨ ରୂପ ସେଥିପାଇଁ ସେହି ୧୨ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ପାଇଁ ୧୨ଟି ଗାତ କରାଯାଏ । ଲମ୍ବ ସାଧାରଣତଃ ୧୦ କିମ୍ବା ୧୫ ହାତ, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଉଚ୍ଚତା ୧ ହାତ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରତି ଖାତକୁ ଲାଗି ଏକ ଛୋଟ ଜଳକୁଣ୍ଡ ହୋଇଥାଏ ଯେଉଁଥିରେ ଜଳ , ଗୁଡ଼,ଦହି , କ୍ଷୀର ଢଳାଯାଏ ଯାହା ଅଗ୍ନିରେ ଚାଲିବାର ଉତ୍ତାପ କୁ ସେ ଜଳ ଲାଘବ କରିପାରିବ । କିଛି ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରତଧାରୀ ମାନେ ନିଜ ପିଠିରେ ଲୌହ ଅଙ୍କୁଶ ଲଗାଇ ଏକ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ଖମ୍ବରୁ ଦୋଳି ଖେଳିବାର ବିଧାନ ରହିଅଛି । ଦୁଇ ଦିନ ଉପବାସ ରହି ଏଭଳି ଦୁଃସାହସିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ମା’ଙ୍କ ଆର୍ଶୀବାଦ ତଥା ଭକ୍ତର ବିଶ୍ଵାସ ଭକ୍ତି ର ସମ୍ମେଳନ ପ୍ରତିପାଦନ କରୁଅଛି। କିଛି ସ୍ଥାନରେ ବଳୀ ପୂଜା କରାଯାଇଥାଏ । ଆଉ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ବ୍ରତଧାରୀ ମାନେ କଣ୍ଟା ରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି ଶୋଇ କରି ଗଢ଼ିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଏହି ପରି ଭାବରେ ମା’ଙ୍କୁ ମେଲାଣି ଦେଇ ବର୍ଷେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାନସିକ ବ୍ରତଧାରୀ ମାନେ ପୁଣି ମା ଯୋଗମାୟା ଭୁବନେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଆବାହନ କରିବା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତି।

ଝାମୁଯାତ୍ରା ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ସିଦ୍ଧ ସାଂସ୍କୃତିକଗତ ପରମ୍ପରା । ଉତ୍କଳର ପ୍ରଥା ପରମ୍ପରା ଐତିହ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ । ମନରେ ବିଶ୍ଵାସ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଅଗାଢ଼ ଭକ୍ତିର ଶକ୍ତି ବହୁ ବାଧାବିଘ୍ନର ସାମ୍ନା କରିଥାଏ ।

ଝାମୁଯାତ୍ରା

ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଭକ୍ତି ମିଳିତ ରୂପ ଝାମୁଯାତ୍ରା