“ ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ ଜଗନ୍ନାଥେ ଭଗବାନ୍ ପୁରୁଷୋତ୍ତମେ

କ୍ଷେତ୍ରେ ନୀଳାଚଳେ କ୍ଷାରାର୍ଣ୍ଣବତୀରେ ବିରାଜତେ । “

ବିଶ୍ୱଦେବତା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ କେବଳ ଉତ୍କଳୀୟମାନଙ୍କର ନୁହନ୍ତି, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵ ହିନ୍ଦୁସମାଜର ସେ ଆରାଧ୍ୟ ଦେବତା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରପୁରୀରଥଯାତ୍ରା। ତାଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳୀ ପବିତ୍ର ମହୋଦଧିର ତଟ ପ୍ରଦେଶସ୍ଥ ନୀଳାଚଳ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ରତ୍ନସିଂହାସନ । ସେ ସେଠାରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଭ୍ରାତା ବଳଭଦ୍ର ଓ ଭଗିନୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ସହ ସମାସୀନ । ତାଙ୍କର ନରମ ପବିତ୍ର ବାସସ୍ଥଳୀ ଶଙ୍ଖକ୍ଷେତ୍ର ତଥା ନାମରେ ପରିଚିତ । ଭାରତର ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମ ମଧ୍ଯରେ ଏହା ଅନ୍ୟତମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏହି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ସମ୍ପ୍ରତି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ପୁରୀରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଯେଉଁ ଭୁବନବିଖ୍ୟାତ ଉତ୍ସବ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ତାହା ନାମରେ ସୁପରିଚିତ ।

ରଥଯାତ୍ରାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଇତିହାସ :

ସ୍କନ୍ଧ ପୁରାଣ, ପଦ୍ମ ପୁରାଣ, ବାମଦେବ ସଂହିତା, ନାରଦ ପୁରାଣ, ନୀଳାଦ୍ରି ମହୋଦୟ ଓ ସୁତ ସଂହିତା ‘ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସମାଚାର’ଜଗନ୍ନାଥ ଧର୍ମର ପ୍ରଥମ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକଘୋଷଯାତ୍ରା ଗୁଣ୍ଡିଚାଯାତ୍ରା ବା ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚାପୁରୀର ରଥଯାତ୍ରା ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ଉତ୍ସବ ଭିତରେ ଏକ ପ୍ରଧାନ ଉତ୍ସବ । ରଥଯାତ୍ରାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଇତିହାସ ଯେଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ସେଭଳି ସଂଶୟାଚ୍ଛନ୍ନ । ବିଭିନ୍ନ ସଂହିତା, ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଏହାର ସାକ୍ଷ୍ୟ । ରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରାର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ରେ ରଥଯାତ୍ରାର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋକପାତ କରାଯାଇଛି । ‘ ‘ଯେତେବେଳେ ମହାରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଲେ ସେତେବେଳେ ସେ ଶବରପୂଜିତ ମାଧବବିଗ୍ରହଙ୍କ ଦେଖା ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ନୈରାଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶ ଅନୁସାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ । ଉକ୍ତକର୍ମ ହିଁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରର ସର୍ବପ୍ରଥମ ଆଧ୍ୟାମିକ କର୍ମ ଓ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ଏହି ଉନ୍ମୋଚନ କର୍ମକୁ ନେଇ ରଥଯାତ୍ରା ବା ହୋଇଥିବା ହିଁ ସାରକଥା ।’’ ରଥଯାତ୍ରାର ଅନ୍ୟ ନାମ | ପୁରାଣବର୍ଣ୍ଣିତ ମାଳବରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ରାଣୀ ଏହି ଯାତ୍ରା ପ୍ରଚଳନ କରିଥିବା ହେତୁ ତାଙ୍କ ନାମାନୁସାରେ ଗୁଣ୍ଡିଚାଯାତ୍ରା ହୋଇଅଛି ।

ରାଜାଚୋଳଗଙ୍ଗଜନଶ୍ରୁତି ଙ୍କ ରାଣୀ ‘ଗଣ୍ଠିରୋଡ଼ି’ଙ୍କ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ଯାତ୍ରା କାଳକ୍ରମେ ଗୁଣ୍ଡିଚା ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଅନ୍ୟ ଆଲୋଚକଙ୍କ ମତରେ ଗୁଡ଼ିସା (କାଠ) ଶବ୍ଦରୁ ‘ଗୁଣ୍ଡିଚା’ ଶବ୍ଦର ସୃଷ୍ଟି । ଦଶ ଅବତାରରୁ ବୁଦ୍ଧ ଅବତାର ଅନ୍ୟତମ । କହେ, ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଦନ୍ତ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ । ସୁତରାଂ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସ୍ମୃତିଚାରଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରଥଯାତ୍ରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିବା କୁହାଯାଏ ।

ଚୈତ୍ର ମାସରେବୌଦ୍ଧମାନଙ୍କର ଅନୁଷ୍ଠିତ ରଥଯାତ୍ରାକୁ ‘ମତ୍ସ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ଯାତ୍ରା’ ନେପାଳରେ ବୈଶାଖ ମାସରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ‘ଭୈରବ ଯାତ୍ରା’ ବିମଳା ଭୈରବୀ ଯତ୍ର ଜଗନ୍ନାଥସ୍ତୁ ଭୈରବାଃଫାହିୟାନମଧ୍ୟଏସିଆର ଖୋଟାନଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କର ରୁକୁଣାରଥ ସିସିଲି ଦ୍ୱୀପରଥଯାତ୍ରାର ପ୍ରାଚୀନତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପୁରାଣ, ଇତିହାସରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଭାରତ ଓ ଭାରତ ବାହାରେ ରଥଯାତ୍ରାର ପ୍ରଚଳନ ମଧ୍ୟ ଥିଲା । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶ ପଥରେ ରଥରେ ଯାତ୍ରା କରିବା କଥା ପୁରାଣ କହେ । ଅତୀତରେ କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଙ୍କୁ ରଥରେ ବସାଇ ପରିକ୍ରମା କରାଯାଉଥିଲା । କୁହାଯାଏ । ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ସହ ଏହାର ସାମ୍ୟ ଥିବା ଜଣାଯାଏ । ହିଁ ରଥଯାତ୍ରା । କାରଣ ‘ ।’ ପୁନଶ୍ଚ ନେପାଳରେ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ରଥରେ ବସାଇ ରଥ ଟଣାଯାଏ । ଙ୍କ ଭାରତ ଭ୍ରମଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତରେ ବୌଦ୍ଧମାନଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରାର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଏପରିକି ତାଙ୍କ ଭ୍ରମଣ ପଥରେ ଅଞ୍ଚଳରେ ବୌଦ୍ଧ ତ୍ରିରତ୍ନର ରଥଯାତ୍ରା ନିଜେ ଦେଖିଥିବା କଥା ଭ୍ରମଣ କାହାଣୀରେ ଲେଖିଛନ୍ତି । ବିଜୟ ନଗରର ହାମ୍ପିଠାରେ ରଥାକୃତି ମନ୍ଦିର ଓ ରଥଯାତ୍ରାର ବିବରଣୀ ଇତିହାସରୁ ମିଳେ । ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଚାଲେ । ଅତୀତରେ ରେ ରଥଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ । ରଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭୃତି ଦେବତାମାନେ ପୂଜିତ ହେଉଥିଲେ । ରଥକୁ ମହିଷମାନେ ଟାଣୁଥିଲେ । ଏହି ପରି ବିଭିନ୍ନ ଦେଶରେ ଓ ସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଓ ପୌରାଣିକ ତଥ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି ।

ଯାତ୍ରା ବିବରଣୀ — ( ରଥ ) :

ମାଘମାସ ବସନ୍ତ ପଞ୍ଚମୀଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ପୃଥିବୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବହୁପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ । ଠାରୁ ରଥ କାଠ ସଂଗ୍ରହ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଏତଦ୍‌ଉପଲକ୍ଷେ କାଠ ଯୋଗାଣ ଦାୟିତ୍ଵ ବର୍ତ୍ତମାନ ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କର । ବୈଶାଖ ମାସରେ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନାପୂର୍ବକ ରଥ ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।

2025

ନନ୍ଦିଘୋଷ୨୩ ହାତପାଞ୍ଚହାତଷୋହଳଟି ଚକମାତଳିଶୁକ୍ଳବର୍ଣ୍ଣସତ୍ତ୍ଵଗୁଣ ପୀତବସ୍ତ୍ରାଚକ୍ର ବା ଗରୁଡ଼ରଥଯାତ୍ରାରେ ତିନୋଟି ରଥ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ରଥତ୍ରୟର ନିର୍ମାଣ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଓ ସାଜସଜ୍ଜା ଆକର୍ଷଣୀୟ । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥର ନାମ । ବେଦୀ ଉପରୁ ଏହି ରଥର ଉଚ୍ଚତା । ପରିଧିର ଏଥିରେ ଲାଗିଥାଏ । ରଥର ସାରଥି ନାମ । ରଥରେ ର ଚାରୋଟି ଅଶ୍ୱ ଲଗାଯାଇଥାଏ । ରଥ ଯୁକ୍ତ ଓଚ୍ଛାଦିତ । ରଥର ଶିଖର ପ୍ରଦେଶରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ।

ତାଳଧ୍ଵଜ ୨୨ହାତସାଢ଼େଚାରିହାତଚଉଦସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ବା ତାଳଧ୍ଵଜଅଶ୍ୱଙ୍କର ରଙ୍ଗ କଳାନୀଳଲୋହିତରଜୋଗୁଣତାଳ ଚିହ୍ନିତପୂର୍ଣ୍ଣକୁମ୍ଭ ଓ ଶସ୍ୟଗୁଚ୍ଛଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ନାମ । ବେଦୀ ଉପରୁ ଏହି ରଥର ଉଚ୍ଚତା । ଏଥିରେ ପରିଧି ବିଶିଷ୍ଟ ଟି ଚକ ଲାଗିଥାଏ । ରଥର ସାରଥି । ଯୋଚାଯାଇଥିବା ଚାରି । ତାଳଧ୍ଵଜ ରଥ ବସ୍ତ୍ରାବୃତ ଓ ସମ୍ପନ୍ନ । ରଥର ଶୀର୍ଷଭାଗ । ରଥର ଦ୍ଵାରଦେଶରେ ଥିବା ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ସର୍ଜନଶୀଳତା ଓ ଧନଧାନ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟର ସୂଚକ ।

ଦର୍ପଦଳନଦେବଦଳନ, ପଦ୍ମଧ୍ଵଜ ବା ଦେବୀରଥ୨୧ ହାତ ଚାରିହାତବାରତାମସିକକୃଷ୍ଣଲୋହିତଅର୍ଜୁନଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଉପବେଶନ କରୁଥିବା ରଥର ନାମ । ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ବେଦୀ ଉପରୁ ରଥଟିର ଉଚ୍ଚତା । ପରିଧିର ଟି ଚକ ଲାଗିଥାଏ । ଏହା ଭାବାପନ୍ନ ହେତୁ । ରଥର ସାରଥି ହେଉଛନ୍ତି । ଚାରୋଟି ଅଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏହି ରଥରେ ସଂଯୁକ୍ତ । ଦ୍ବାଦଶ ମାସ ଦ୍ବାଦଶ ଚକ୍ର ରୂପେ ପରିକଳ୍ପିତ ।

2025

ରଥ ତିନୋଟିର ଗଠନ ପରିପାଟୀ ସମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାରଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ । ପ୍ରତି ରଥରେ ରକ୍ଷକ, ଦ୍ୱାରରକ୍ଷକ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେବତାମାନେ ଥାଆନ୍ତି ।

( ଯାତ୍ରା ) :

ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ଵିତୀୟା ‘ଯାତ୍ରା ଭାଗବତ’ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ଏହି ବିଶ୍ଵବିଖ୍ୟାତ ରଥଯାତ୍ରା ବା ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ପ୍ରତିବର୍ଷତିଥିରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ରେ ଏ ସମ୍ପର୍କରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି–

“ଆଷାଢ଼ସ୍ୟ ସିତେ ପକ୍ଷେ ଦ୍ଵିତୀୟାୟାଂ ଶୁଭଦିନେ

ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଦେବସ୍ୟ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଭବତି ଧ୍ରୁବଂ ।

ରଥସ୍ଥଂ ଚ ଜଗନ୍ନାଥଂ ପ୍ରୟାତଂ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଗୃହଂ

ଯେ ପଶ୍ୟନ୍ତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେ ଧନ୍ୟା ଭୁବନତ୍ରୟେ ।’’

ନଅଦିନ ସପ୍ତଦିବସ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା ଏହି ଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରାରେ ଠାକୁରମାନେ ରଥରେ ବିଜେକରି ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରକୁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ହେତୁ ଏହାକୁ ରଥଯାତ୍ରା କହନ୍ତିତିନିମନ୍ଦିରର ସାତଟି ପାହାଚ ସୁଦର୍ଶନ ପାରି ହେବା ପରେ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ରଥକୁ ଅଣାଯାଏ । ପୂର୍ବୋକ୍ତ ରୀତିରେ କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ସୁଭଦ୍ରା ଓ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ପହଣ୍ଡି ବିଜେ କରାଯାଏ ।ଏହିଦିନ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ସହ ତିନିଠାକୁର ନୀଳଗିରି କନ୍ଦରରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତ୍ରା କରିଥାନ୍ତି । ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରସ୍ଥ ସ୍ୱଜନ୍ମସ୍ଥାନ ମହାବେଦୀରେଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି । ଏହାକୁ କହନ୍ତି । । ରଥଯାତ୍ରା ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । ଯଥା — ପୂର୍ବଯାତ୍ରା, ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରରେ ଅବସ୍ଥାନ ଓ ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା । ରଥଯାତ୍ରା ଦିନ ରଥ ତିନୋଟି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସିଂହଦ୍ଵାର ସମ୍ମୁଖରେ ରଖାଯାଏ । ସେବକମାନେ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ପହଣ୍ଡି କରି ରତ୍ନସିଂହାସନରୁ ରଥ ଉପରକୁ ଆଣନ୍ତି । ପ୍ରଥମେ ଭଗବାନ ସୁଦର୍ଶନ ଆସି ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ।

ଉତ୍କଳର ଗଜପତିଛେରାପହଁରାଠାକୁରମାନଙ୍କ ରଥାରୋହଣ ପରେ ଠାକୁରଙ୍କର ପରମ ସେବକ ରଥ ଉପରେ ଠାକୁରଙ୍କର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱ ସୁନାଖଡ଼ିକାରେ ଓଳାଇ ଚନ୍ଦନ ପାଣି ଛିଞ୍ଚିଦିଅନ୍ତି । ଏହାକୁ କହନ୍ତି । ଏହାର ଦୃଶ୍ୟ ଉପଭୋଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣସ୍ପର୍ଶୀ । ଛେରାପହଁରା ଶେଷରେ ରଥଟଣା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।

ଶକ୍ତ ଓ ଲମ୍ବ ଦଉଡ଼ି ତିନିରଥରେ ବନ୍ଧାଯାଇଥାଏ । ଦର୍ଶନଲିପ୍‌ସୁ ଅଗଣିତ ନରନାରୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇବା ପରେ ରଥଦଉଡ଼ି ଟାଣନ୍ତି । କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ବଳଭଦ୍ର, ସୁଭଦ୍ରା ଓ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥ ଟଣାହୁଏ । ରଥଦଉଡ଼ି ଟାଣିଲେ ବା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ କୋଟି ଜନ୍ମର ଦୁଷ୍କୃତି ଦୂରହୁଏ ବୋଲି ଲୋକଙ୍କର ବିଶ୍ଵାସ । ସୁପ୍ରଶସ୍ତ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡରେ ରଥ ଚାଲେ ନୀଳସାଗରରେ ପୋତଭଳି । ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ । ଭାବବିଭୋର କବି ଗାଇଛନ୍ତି —

‘‘ପ୍ରମୋଦଜଳଧୌ ନିମଜ୍ଜତିମନଃ ଜଳାର୍ଦ୍ରାଦୃଶଃ

କଦମ୍ବକୁସୁମଶ୍ରିୟଂ ହରତି ବର୍ଷ୍ମ ବଦ୍ଧୋଽଞ୍ଜଳିଃ

ପ୍ରଧାବତି ଜୟଧ୍ୱନିର୍ନିପତତ ଶିରୋ ଭୂତଳେ

ସ କୋଽପି ସମୟତ୍ରିୟାଦତି ବିଚିତ୍ରଚିତ୍ରଂ ମହଃ ।’’

ମାଉସୀ ମା’ ବା ଅର୍ଦ୍ଧାଶିନୀ ମନ୍ଦିରପୋଡ଼ପିଠା ଭୋଗବାହୁଡ଼ାଯାତ୍ରା ସୁନାବେଶନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେବଡ଼ଦାଣ୍ଡରେ ରଥରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ତରଫରୁ ନିଃସଙ୍ଖୁଡ଼ି ଭୋଗ କରାଯାଏ । ନିକଟରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥ କିଛି ସମୟ ଅଟକେ । ସେଠାରେ ହୁଏ । ଏହାପରେ ବଳଗଣ୍ଠି ବା ଶରଧାବାଲି ନିକଟରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥ ଅପେକ୍ଷା କରେ । ରାଜା ବଳି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାର ଜନଶ୍ରୁତି ଅଛି । ରଥତ୍ରୟ ସନ୍ଧ୍ୟାସୁଦ୍ଧା ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚେ । ରାତିଟି ତିନି ଠାକୁର ରଥରେ କଟାଇବା ପରେ ପରଦିନ ପହଣ୍ଡି ହୋଇ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରସ୍ଥ ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ବିଜେ ହୁଅନ୍ତି । ସାତଦିନ ସେଠାରେ ପ୍ରଭୁ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି । ନବମ ଦିନ ତିନିଠାକୁରଙ୍କୁ ରଥରେ ବସାଇ ସିଂହଦ୍ଵାର ନିକଟକୁ ଅଣାଯାଏ । ଏହାକୁ କହନ୍ତି । ଏକାଦଶୀ ଦିନ ରଥରେ ତିନି ଠାକୁରଙ୍କର ହୁଏ । ତା’ପରଦିନ [ ] ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ଠାକୁରମାନଙ୍କର ଅର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଏ ।

ମାଉସୀ ମା’ ବା ଅର୍ଦ୍ଧାଶିନୀ ମନ୍ଦିର

ପୋଡ଼ପିଠା ଭୋଗ

ଜନସମାଗମ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା :

ପୃଥିବୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥଯାତ୍ରା ଦେଖିବା ପାଇଁ ଓଡ଼ିଶା ଓ ଓଡ଼ିଶା ବାହାରୁ ବହୁ ଲୋକ ପୁରୀରେ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି । ଭାରତ ବାହାରୁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତ ଓ ଯାତ୍ରୀମାନେ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଗମନ କରିଥାନ୍ତି । ରଥର ସମ୍ମୁଖରେ ସଂକୀର୍ତନବଳ ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଭଜନ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ନୃତ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଭୋଗ୍ୟ । ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ଲୋକାରଣ୍ୟ । ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ ଧ୍ୱନିରେ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ଗଗନପବନ ପ୍ରକମ୍ପିତ ହେଉଥାଏ ।

ବିପୁଳ ଜନସମାଗମର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଶାନ୍ତିରକ୍ଷା ପାଇଁ ପୋଲିସବାହିନୀ ନିଯୁକ୍ତ ଥାଆନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବକ ଦଳ ଜନସେବାରେ ବ୍ରତୀ ହୋଇଥାଆନ୍ତି । ନିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ସନ୍ଧାନ ପାଇଁ ଡାକବାଜି ଯନ୍ତ୍ର ଅହରହ କାମ କରୁଥାଏ । ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରକ୍ଷା ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଆଯାଇଥାଏ । ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ହଇଜା ପ୍ରତିଷେଧକ ଇଞ୍ଜେକ୍‌ସନ ଦିଆଯିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ । ମ୍ୟୁନିସିପାଲଟି ପାନୀୟ ଜଳର ସୁବିଧା କରିଥାନ୍ତି । ଆହତ, ମୂର୍ତ୍ତିତ ଓ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ଆଶୁଚିକିତ୍ସା ନିମିତ୍ତ ଅସ୍ଥାୟୀ ଚିକିତ୍ସାଳୟ ଖୋଲିଥାଏ ।

ରଥଯାତ୍ରାର ଆଦର୍ଶ :

ବିଶ୍ୱକଲ୍ୟାଣ ଲାଗି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଦାରୁ ଦେହରେ ଶ୍ରୀପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାଁରେ ବିଜେ କରିଛନ୍ତି ଜଗତର ହିତ, ପତିତ ଉଦ୍ଧାର ଓ ପାପୀଙ୍କର ପାପମୋଚନ ରଥଯାତ୍ରାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଶ୍ରୀହର୍ଷହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ଗର୍ବ ଓ ଗୌରବର ଦେବତା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ରଥଯାତ୍ରାର ଆଦର୍ଶ ଓ ମହତ୍ତ୍ବ ଆକାଶ ପରି ଅନନ୍ତ ଓ ସାଗର ପରି ଗଭୀର । । । ରଥରେ ରଥାରୋହୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ନିର୍ବାଣ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ । ଏ ସମ୍ପର୍କରେ କହିଛନ୍ତି –

‘‘ଦୋଳେଚ ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦଂ ଚାପେ ଚ ମଧୁସୂଦନଂ

ରଥେ ତୁ ବାମନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ୱା । ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ବିଦ୍ୟତେ ।’’

ବ୍ୟକ୍ତି ଯେତେ ବଡ଼ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କର ସେ ସେବକ ଓ ଦାସ । ରାଜଧର୍ମ ସେବାପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ଉତ୍କଳ ଗଜପତିଙ୍କର ରଥ ଛେରାପହଁରା ଏହି ଆଦର୍ଶ ପ୍ରଚାର କରେସର୍ବଧର୍ମର ସମନ୍ୱୟ ଓ ଜାତିଭେଦର ନିରାକରଣ ରଥଯାତ୍ରାର ଅନ୍ୟତମ ମହତ୍ତ୍ବ ସାମ୍ୟ, ମୈତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରୀତିଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରଗାମୀ ରଥସ୍ଥ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ଓ ମାସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିହୁଏ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । । । ର ଆଦର୍ଶ ରଥଯାତ୍ରାରେ ନିହିତ । ତିନିରଥର ଚକସଂଖ୍ୟା ମୋଟରେ ବୟାଳିଶ । ଗୁଣ୍ଡିଚା ଓ ବାହୁଡ଼ା ଉଭୟ ଦେଖିଲେ ଚଉରାଶୀ ଚକ ଦେଖିବାକୁ ହୁଏ । ଫଳରେ ଚଉରାଶୀ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର ମିଳେ ।

ରଥଯାତ୍ରା ଓ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ :

କବି ସାଲବେଗ ଓଡିଆ ଲିଖିତ ସାହିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପରଠାରୁ ପୁରାଣ, ଭଜନ, ଜଣାଣ ଓ ଚଉତିଶା ପ୍ରଭୃତିରେ ଜଗନ୍ନାଥ ଓ ତାଙ୍କର ରଥଯାତ୍ରା ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଲ୍ଲିଖିତ ହୋଇଛି । ସ୍ଵୀୟ ରଚନାରେ ରଥଯାତ୍ରାର ଅବତାରଣା କରିଛନ୍ତି ।

“ରଥ ଚାରି ପାଶେ ଲମ୍ବେ ମୁକୁତାର ଝରା

ଝଲମଲ ଦିଶୁଥାଇ ପ୍ରଭୁ ଚକାଡୋଳା ।

X X X

ଆଗେ ଚାଲେ ବଳଭଦ୍ର ମଧେ ଚାନ୍ଦମୁହୀଁ

ପଛେ ଆସୁଛି କାଳିଆ ଗହଳ ଲଗାଇ ।’’

ଭକ୍ତକବି ହାଡ଼ିଦାସ ରଥଯାତ୍ରା ଦର୍ଶନରୁ ବଂଚିତ ହୋଇ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ନିକଟରେ ଯେଭଳି ଆତ୍ମ ନିବେଦନ ପ୍ରଖ୍ଯାପନ କରିଛନ୍ତି ତାହା ଅନନ୍ୟସାଧାରଣ ।

“ହେ ପ୍ରଭୁ କଳାଶ୍ରୀମୁଖ

ତୁମ ରଥଯାତ ଦେଖି ନପାରିଲି ଦେବାରୁ ଦାରୁଣ ଦୁଃଖ ।’’

ଦୀନକୃଷ୍ଣ, ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ, ଅଭିମନ୍ୟୁ, ସଦାନନ୍ଦ, ଗୌରଚରଣ, ଯଦୁମଣି, ଆର୍ତ୍ତଦାସ ଆଦି ପ୍ରାଚୀନ କବି ଓ ଆଧୁନିକ ଯୁଗର କବିମାନେ ମଧ୍ଯ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଶତଜିହ୍ବ ହୋଇଛନ୍ତି ।

2k25

ଉତ୍କଳୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଗର୍ବଗୌରବବିରାଟତା କେବଳ ରଥଯାତ୍ରାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ନୁହେଁ, ମହାନତା ଏହାର ନିର୍ଯ୍ୟାସ ଅପୂର୍ବ ମାନବପ୍ରୀତିଯୁଗେ ଯୁଗେ ରଥଯାତ୍ରା ମାନବସମାଜକୁ ସ୍ନେହ, ସଦିଚ୍ଛା, ସଂଯମ, ମମତା ଓ ବନ୍ଧୁତା ଅର୍ପଣ କରିଆସୁଛି ।ରଥଯାତ୍ରା ର ପ୍ରତୀକ । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଭାଇ ବଳଭଦ୍ର ଓ ଭଉଣୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ସଙ୍ଗରେ ନେଇ ଯାତ୍ରା କରିବା ପାରିବାରିକ ବନ୍ଧନ ତଥା ଭ୍ରାତୃତ୍ୱର ସୂଚନା ଦିଏ । ଏଥିରେ ବିଶ୍ୱ ସଂସ୍କୃତି ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇଛି । ହିନ୍ଦୁ ସମାଜ ପ୍ରାଣଭରି ଏ ଉତ୍ସକୁ ସ୍ଵାଗତ କରେ । । ର ଏହା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ।

ଓଡ଼ିଶାର ପୁରପଲ୍ଲୀରେ ବିଶେଷତଃ ଶାବର କ୍ଷେତ୍ର କୋରାପୁଟରେ, ବାରିପଦାରେ, କଟକରେ ହେଉଥିବା ରଥଯାତ୍ରାରେ ହଜାର ହଜାର ସଂଖ୍ୟାରେ ଯାତ୍ରୀ ସମାଗମ ହୁଏ । ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ଆଜି ଭାରତ ଅତିକ୍ରମ କରି ଲଣ୍ଡନ,ନିଉୟର୍କ,କାଲିଫର୍ଣ୍ଣିଆ ଆଦି ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଛି । ସେହି କରୁଣାମୟ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ପ୍ରତିବର୍ଷ ରଥଯାତ୍ରା କରି ମାନବସମାଜକୁ ଆପଣାର କରୁଥାନ୍ତୁ ।

ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ |

RATHA-YATRA 2025

-|| ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ ||-

ନିଳାଚଳ ରଥଯାତ୍ରା : ରଥ ପଥ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ

Spiritual blog