ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ଅଜ୍ଞାତବାସର ଶେଷ ଦିବସରେ କୌରବମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ବିରାଟ ରାଜଙ୍କର ଗୋଧନ ହରଣର ଚକ୍ରାନ୍ତ ଓ ଅପଚେଷ୍ଟାକୁ ପାଣ୍ଡବ ଭ୍ରାତାମାନେ ପଣ୍ଡ କରି ଦେବାପରେ ସେ ସମ୍ବାଦ ଯାଇ ପହଞ୍ଚୁଲା ଦ୍ବାରକାରେ । ଦୁଇ ଭାଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ବଳରାମ, ସାଥୀରେ ଭଉଣୀ ସୁଭଦ୍ରା ଓ ଭଣଜା ଅଭିମନ୍ୟୁକୁ ଧରି ବିରାଟ ନଗରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । ସେଠାରେ ବିରାଟ ରାଜଜେମା ଉତ୍ତରାଙ୍କ ସହିତ ଅର୍ଜୁନ ପୁତ୍ର ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କର ଶୁଭ ପରିଣୟ ସମସ୍ତ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ରାଜନ୍ୟବର୍ଗ, ତଥା ବନ୍ଧୁ ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ମହାସମାରୋହରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲା । ତା’ପରେ ପରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଫେରିପାଇବା ପ୍ରସ୍ତାବ ହିଁ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ରାଜନ୍ୟବର୍ଗଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଆଲୋଚନାର ବିଷୟ ବସ୍ତୁ ହେଲା । ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ହୀନ ଓ ମନ୍ଦ ଆଚରଣକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖି ସନ୍ଧି ଅପେକ୍ଷା ଯୁଦ୍ଧ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ବୋଲି ସମସ୍ତେ ମତ ଦେଲେ । ଏହାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ବଳରାମ, ସୁଭଦ୍ରା, ଭଣଜା ଅଭିମନ୍ୟୁ ଓ ଭାଣିଜୀ ବୋହୂ ଉତ୍ତରାକୁ ନେଇ ଦ୍ବାରକା ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ ଏବଂ ପାଣ୍ଡବ ଭ୍ରାତାମାନେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଉପପ୍ଲବ୍ୟ ନଗରୀରେ ଯାଇ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ । ଉଭୟ ପକ୍ଷରୁ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଖବର ସାରା ଆର୍ଯ୍ୟାବର୍ଷରେ ପ୍ରଚାରିତ ହୋଇଗଲା । ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭୂମିକା କ’ଣ ହେବ ସେଥିନେଇ କଳ୍ପନା ଜଳ୍ପନା ଖୁବ୍ ଜୋର୍‌ରେ ପ୍ରଚାରିତ ହେବାରେ ଲାଗିଲା । କୌରବମାନେ ମନେ କଲେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେମାନଙ୍କ ପକ୍ଷକୁ ସମର୍ଥନ କରିବେ ଏବଂ ଏପଟେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଆଶାୟୀ ହୋଇ ରହିଲେ । ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ଵାରକାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ଆଲୋଚନା ପରେ ସ୍ଥିର ହେଲା ଯେ ନିରସ୍ତ୍ର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ଏବଂ ନାରାୟଣୀ ସେନା କୌରବଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ରହିବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଶୁଣି ଉଭୟ ଦ୍ଵାରକାରୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ । ଯୁଦ୍ଧର ଆୟୋଜନ ଆରଂଭ ହେବା ମାତ୍ରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଶୁଭେସୁମାନେ ସନ୍ଧି ପ୍ରସ୍ତାବ ଉପସ୍ଥାପନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ତେଣୁ ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ରାଜ ପୁରୋହିତ ହସ୍ତିନାପୁର ଯିବାପରେ କୌରବଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ସଂଜୟ ଉପପ୍ଳବ୍ୟ ନଗରୀକୁ ସନ୍ଧି ପ୍ରସ୍ତାବ ନେଇଗଲେ ।

ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଧ୍ଯ ଦ୍ବାରିକାରୁ ଆସି ଉପପ୍ଲବ୍ୟ ନଗରୀରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେ ସଂଜୟଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ପାଞ୍ଚଟି ଜନପଦ ଯଥା— ବାରୁଣାବନ୍ଦ, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ, କୁଶସ୍ଥଳୀ, ବୃକସ୍ଥଳୀ, ମୋକନ୍ଦୀ ପ୍ରଦାନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ପଠାଇବା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ଆରଂଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଆର୍ଯ୍ୟାବର୍ଷ ତଥା ସମଗ୍ର ଭାରତ ବର୍ଷକୁ ଯୁଦ୍ଧ ବିଭିଷୀକାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଶେଷ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ସ୍ବରୂପ ଶାନ୍ତି ଦୂତ ରୂପେ ହସ୍ତିନାପୁର ଯିବା ପାଇଁ ବାର୍ଭା ପ୍ରେରଣ କଲେ । ସେ ଦିବସ ଥୁଲା ଆଷାଢ଼ ଅମାବାସ୍ୟା ତିଥୁ । ସେହି ରାତିରେ ହିଁ ଦୂତ ହସ୍ତରେ ତାଙ୍କ ନିଷ୍ପଭି ବିଷୟରେ ଅଗ୍ରଜ ବଳରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଖବର ପଠାଇଲେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଏବଂ ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ଵିତୀୟା ତିଥିରେ ହିଁ ହସ୍ତିନାପୁର ଅଭିମୁଖେ ତାଙ୍କର ନନ୍ଦିଘୋଷ ରଥରେ ଯାତ୍ରା ଆରଂଭ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ମାନବ ସମାଜକୁ ଯୁଦ୍ଧର ବିଭିଷିକାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହସ୍ତିନାରେ ପହଞ୍ଚି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରିଦେଇ ମାଉସୀ ମା ଓ ମଉସା ବିଦୂରଙ୍କ ପ୍ରାସାଦରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥାନକରିଥିଲେ । ଭାଇ ବଳରାମ ଓ ଭଉଣୀ ସୁଭଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଯାଇ ସେହିଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଏବଂ ଉଭୟ ଭ୍ରାତାଙ୍କର ସେହି ଯାତ୍ରାର ସ୍ମୃତି ରୂପେ ପାଳନ ହୁଏ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ରଥଯାତ୍ରା ।

ସୋମବଂଶୀ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କଳେ ବଳେ କୌଶଳେ ନିଜର ମନ୍ତ୍ରୀ ବିଦ୍ୟା ପତିଙ୍କ ଜରିଆରେ ଖବର ରାଜା ବିଶ୍ଵାବସୁଙ୍କ ଠାରୁ ତାଙ୍କ ଆରାଧ୍ୟ ଦେବତା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଆଣି ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପରେ ସେତେବେଳେ ସାମାଜିକ ବିଧା ଅନୁସାରେ କେବଳ ଶ୍ରୀ ମନ୍ଦିରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଣ୍ଡିତ ମାନେ ହିଁ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରିବାର ଅଧିକାର ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ତେଣୁ ବିଶ୍ଵାବସୁ ଓ ବିଦ୍ୟାପତିଙ୍କ ବଂଶଧର (ବିଶ୍ଵାବସୁଙ୍କ କନ୍ୟା ଲଳିତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟାପତି ବିବାହ କରିବା ଦ୍ୱାରା) ସେ ସୁଯୋଗରୁ ବଂଚିତ ହେଲେ । ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇ ପାରିବ ସେହି ଚିନ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ସଦା ସର୍ବଦା ଗ୍ରାସ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଶେଷରେ ମହାରାଣୀ ଗୁଣ୍ଡିଚାଙ୍କ ପରାମର୍ଶ କ୍ରମେ ବର୍ଷର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ତିନି ଠାକୁରଙ୍କୁ ମନ୍ଦିର ବାହାରକୁ ନିଆ ଯିବାର ପରିକଳ୍ପନା କରାଗଲା । ରଥଯାତ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ଏବଂ ବିଶ୍ଵାବସୁ ବିଦ୍ୟାପତିଙ୍କର ବଂଶଧର ମାନଙ୍କୁ ସେହି ସମୟରେ ହିଁ ତିନି ଠାକୁରଙ୍କର ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରିବାର ସଂପୂର୍ଣ ଅଧୁକାର ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା । ମାନବ ସମାଜକୁ ଯୁଦ୍ଧ ବିଭୀଷିକାର ଭୟାବହତାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ମହାନ ଶାନ୍ତି ଦୂତଙ୍କର ଶାନ୍ତି ପ୍ରୟାସର ସ୍ମାରକୀ ରୂପେ ହିଁ ଏହି ମହାନ୍ ରଥଯାତ୍ରାର ପରିକଳ୍ପନା । ରାଣୀ ଗୁଣ୍ଡିଚାଙ୍କ ପରାମର୍ଶ କ୍ରମେ ଏହା ଆରଂଭ ହୋଇଥିବାରୁ ଏ ରଥଯାତ୍ରାକୁ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା ବୋଲି କୁହାଗଲା । ସେଥୁପାଇଁ ତିନିଠାକୁରଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ନିମିତ୍ତ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ଓ ମାଉସୀ ମା' ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା ।

ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ରଥଯାତ୍ରାର ପ୍ରାଚୀନତା

Bharatiya sanskruti re ratha jatra ra prachinata