ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା

ପ୍ରତିବର୍ଷ ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣମୀ ତିଥିରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ଭାବ ଭକ୍ତିର ସହକାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଏହିଦିନକୁ ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ରତ୍ନବେଦୀରୁ ସ୍ନାନବେଦୀକୁ ଆସିବା ପରେ ମହାସ୍ନାନ କରନ୍ତି ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତି । ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣ-ଶ୍ରୀପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଏହି ଦିନଟି ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ଜନ୍ମଦିନ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ ।

ଗୋଟି ପହଣ୍ଡିରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ମୂର୍ତ୍ତି ଘଣ୍ଟ, ଘଣ୍ଟା, ହରିବୋଲ ଧ୍ୱନିରେ ସ୍ନାନବେଦୀ ଉପରକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି । ଏହାପରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ପରିସର ଭିତରେ ଥିବା ଏକ କୂପର ଜଳକୁ ବିମତେ ଅବାସ କରାଯାଇ, ସେହି ଜଳରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ନାନ କରିଥାଆନ୍ତି । ଏହି କୂଅକୁ ସୁନାକୂଅ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ୧୦୮ ଗରା ସୁବାସିତ ଜଳରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ନାନ କରିଥାଆନ୍ତି । ୩୫ ଗରା ସୁବାସିତ ଜଳରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ୩୩ ଗରା ସୁବାସିତ ଜଳରେ ବଡ଼ଭାଇ ଶ୍ରୀ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ, ୨୨ ଗରା ସୁବାସିତ ଜଳରେ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଓ ୧୮ ଗରା ସୁବାସିତ ଜଳରେ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହାପରେ ସ୍ନାନବେଦୀ ଉପରେ ଗଜାନନ ବେଶ ବା ହାତୀ ବେଶ ଧାରଣ କରିଥାଆନ୍ତି ଶ୍ରୀଜୀଉମାନେ । ପୁରୀର ରାଜା ଗଜପତି ଦିବ୍ୟସିଂହ ଦେବ ସ୍ନାନବେଦୀ ଉପରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବା ସହିତ ଆଳତୀ କରନ୍ତି । ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ପରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଣସରବାସ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।

ଅଣସର ସେବା

“ଦାରୁଙ୍କୁ ପଥି, ଅଲାରନାଥଙ୍କୁ ଖିରି”

ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଶହେ ଆଠ ଗରା ସୁବାସିତ ଜଳରେ ସ୍ନାନ ପରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଜ୍ବର ହୁଏ । ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାଠାରୁ ଅମାବାସ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଠାକୁରମାନେ ଅଣସର ଘରେ ରୁହନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ପଟି ଦିଅଁ ପୂଜା ହୁଏ । ବାସୁଦେବ, ଭୁବନେଶ୍ବରୀ ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ୟ ୭ ଦେବାଦେବୀଙ୍କୁ ପଟିଦିଅଁଙ୍କ ସହ ପୂଜା କରାଯିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି I ଏମାନଙ୍କୁ ଦଶାବତାର ଠାକୁର ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ସମସ୍ତ ଦୈନିକ ନୀତି ଓ ଭୋଗରାଗ ପଟି ଦିଅଁଙ୍କଠାରେ କରାଯାଏ ।

ଅନ୍ୟପଟେ ଗର୍ଭଗୃହ ଭିତରେ ବିରାଜମାନ ଚତୁଦ୍ଧାମୂର୍ତିଙ୍କର ଅଣସର ସେବା କରାଯାଏ । ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ପଣା ଭୋଗ ଦିଆଯାଏ । ଅଣସର ନୀତିକାନ୍ତି ଏକ ଗୁପ୍ତ ସେବା । ଜ୍ବର ଭଲ କରିବା ଲାଗି ସେବାୟତମାନେ ଠାକୁରଙ୍କ ସେବାରେ ସମର୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି । କେବଳ ଦଇତା ଓ ପତି ସେବକମାନେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ଏହି ସେବାରେ ସାମିଲ ହେବାର ବିଧି ରହିଛି । ଅଣସରର ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ 'ଫୁଲୁରି ଲାଗି' ହୁଏ । ଏହା ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏକ ତୈଳ I ଷଷ୍ଠୀଠାରୁ ନବମୀ ଯାଏଁ ‘ଓଷୁଅ ଲାଗି' ହୁଏ । ସେମିତି, ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ଘଣାଲାଗି ଓ ଶ୍ରୀପୟର ପୂଜା ହୁଏ । ଏହିପରି ସମସ୍ତ ରୀତିନୀତି ଓ ସେବା ଶୁଶ୍ରୂଷା ପାଇ ମହାପ୍ରଭୁ ସୁସ୍ଥ ହୁଅନ୍ତି ।

ଅଣସର ସମୟରେ ଦାରୁ ଦିଅଁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ବନ୍ଦ ଥିବା ହେତୁ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ନିଜ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା ବ୍ରହ୍ମଗିରିସ୍ଥିତ ଅଲାରନାଥ ମନ୍ଦିରରେ । ହଜାର ହଜାର ସଂଖ୍ୟକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅନବସର ଦର୍ଶନ ନିମନ୍ତେ ଶ୍ରୀଅଲାରନାଥଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଥାଆନ୍ତି । ଶ୍ରୀଅଲାରନାଥଙ୍କ ନିକଟରେ ଅଣସର ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖିରି ଭୋଗକୁ ଅଣସର ଖିରି କୁହାଯାଏ । ଅଣସର ଖିରି ଭୋଗ ପାଇବାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ଆଗ୍ରହ କରନ୍ତି । ମହାପ୍ରଭୁ ନବଯୌବନ ଦର୍ଶନ ନଦେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଲାରନାଥରେ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ସାନିଧ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତି ନିମନ୍ତେ ଏହି ଅଣବସର କ୍ଷେତ୍ର, ୧୪ ଦିନ ଧରି ୨ୟ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ ।

ନେତ୍ରୋତ୍ସବ ଓ ନବଯୌବନ ଦର୍ଶନ

ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ସ୍ନାନ ପରେ ତିନି ଠାକୁର ଅଣସର ଘରେ ଯାଇ ରୁହନ୍ତି । ପନ୍ଦର ଦିନ ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନ କରି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଅଣସର ଶେଷରେ ପୁଣି ସେ ଯେଉଁଦିନ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି ତାହା ହିଁ ନବଯୌବନ ଦର୍ଶନ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ।
ଖଡ଼ି ଲାଗି ଓ ବନକଲାଗି ପରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତିମା ନୂଆ ପରି ଉଜ୍ଜଳ ଦିଶୁଥିବାରୁ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଆଭାରେ ବିମଣ୍ଡିତ ହୋଇ ଉଠୁ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ନବଯୌବନ କୁହାଯାଇଥାଏ । ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀଜିଉମାନେ ରତ୍ନ ସିଂହାସନକୁ ଆଉ ବିଜେ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ନବଯୌବନ ଓ ନେତ୍ରୋତ୍ସବ ପରେ ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ଵିତୀୟା ଦିନ ରଥଯାତ୍ରାରେ ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ବିଜେ କରନ୍ତି । ନବଯୌବନ ଦର୍ଶନ ସୁଯୋଗକୁ ଭକ୍ତମାନେ ବର୍ଷ ବ୍ୟାପି ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରିଥାଆନ୍ତି ।

କେତେକ ସମୟରେ ନେତ୍ରୋତ୍ସବ ଓ ନବଯୌବନ ତିଥିରେ ସାମାନ୍ୟ ଏପଟ ସେପଟ ମଧ୍ଯ ହୋଇଥାଏ । ନେତ୍ରୋତ୍ସବର ଅର୍ଥ ହେଲା ତିନି ଦିଅଁଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ନବଯୌବନ ବେଶର ଅନ୍ତିମ ସ୍ପର୍ଶ ।

ଉତ୍ସବର ଆରମ୍ଭରେ ଦଇତାପତି ଚନ୍ଦନଲାଗି କରନ୍ତି । ପତିମହାପାତ୍ର ସେବକମାନେ କର୍ପୂର ଆଳତି, ସାତବତୀ ଓ ସଞ୍ଜକାହାଳୀ ବନ୍ଦାପନା କରନ୍ତି । ଏହାପରେ ଠାକୁର ମଇଲମ ହୋଇ ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରନ୍ତି ।

ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଘୋଷଯାତ୍ରା ବା ରଥଯାତ୍ରା

"ଆଗେ ଚାଲେ ବଳଭଦ୍ର, ମଧେ ଚାନ୍ଦମୁହିଁ ପଛରେ ଆସୁଛି କାଳିଆ ଗହଳ ଲଗାଇ..."

କୋଟି ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ମଉଡ଼ମଣି, ଅନାଥର ନାଥ, ଦୀନବନ୍ଧୁ, ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ ଭାବର ଠାକୁର କାଳିଆ ଠାକୁର । ଯାହାଙ୍କ ଦାଣ୍ଡ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ, ଯାହାଙ୍କ ନେତ ପତିତପାବନ, ଯାହାଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ସେହି ଭକ୍ତ ରଙ୍କୁଣା କାଳିଆ ସାଆନ୍ତଙ୍କ ଯାତ୍ରା ରଥଯାତ୍ରା ।

ପବିତ୍ର ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ଵିତୀୟା ତିଥିରେ ବଡ଼ଭାଇ ବଳଭଦ୍ର, ଜଗତଜନନୀ ମା' ସୁଭଦ୍ରା, ଚକ୍ରରାଜ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ସାଥିରେ ନେଇ ଶରଧାବାଲି ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ । ଏହିଯାତ୍ରାକୁ ନବଦିନାତ୍ମକ ଯାତ୍ରା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ପୁରୀ ମନ୍ଦିରରେ ପାଳିତ ଦ୍ବାଦଶ ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟରୁ ରଥଯାତ୍ରା ତଥା ଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା ଅନ୍ୟତମ । କେଉଁ ଅନାଦି କାଳୁ ଚାଲି ଆସିଛି ଏହି ଯାତ୍ରା । ଏହାକୁ ଘୋଷଯାତ୍ରା, ଆଡପମଣ୍ଡପ ଯାତ୍ରା, ଦଶାବତାର ଯାତ୍ରା, ପତିତପାବନ ଯାତ୍ରା, ଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ରଥ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ ଆଜ୍ଞାମାଳ ବିଜେ ଓ ରଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରେ ବିଜେ ହୁଅନ୍ତି ଶ୍ରୀଜୀଉ । ଘଣ୍ଟ ଘଣ୍ଟା, ହରିବୋଲ ଧ୍ୱନିରେ କମ୍ପିଉଠେ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ । ଟାହିଆ ଲଗାଇ, ଝୁଲିଝୁଲି ଧାଡ଼ି ପହଣ୍ଡିରେ ପହଣ୍ଡି ହୋଇ ଶ୍ରୀଜୀଉମାନେ ରଥ ଉପରକୁ ଆସନ୍ତି । ବଡ଼ଠାକୁର ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ନାମ ତାଳଧ୍ବଜ, ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥର ନାମ ଦର୍ପଦଳନ ଓ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥର ନାମ ନନ୍ଦିଘୋଷ । ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥରେ ଚକ୍ରରାଜ ସୁଦର୍ଶନ ବିଜେ କରନ୍ତି ।

ପରେ ଗଜପତି ମହାରାଜାଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଛେରାପହଁରା ନୀତି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ଭାବ ଭକ୍ତିର ସ୍ଵରରେ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ଜନସମୁଦ୍ର ପାଲଟି ଯାଏ । ଧୀରେ ଧୀରେ ଡାହୁକ ଡାକ ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ ଆଉ ଭକ୍ତଙ୍କ ଗହଳି ଠେଲି ତିନି ରଥ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ଅଭିମୁଖେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି । ରତ୍ନବେଦୀ ଛାଡ଼ି, ଜନ୍ମବେଦୀକୁ ଯାଆନ୍ତି ତିନି ଠାକୁର ।

ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ଏହି ଘୋଷଯାତ୍ରା ନବଦିନାତ୍ମକ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଆଡ଼ପ ମଣ୍ଡପରେ ଚତୁଦ୍ଧା ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କର ଦର୍ଶନ ଓ ଆଡ଼ପ ଅବଢ଼ା ପାଇବାର ଆସ୍ପର୍ଦ୍ଧା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଗନ୍ନାଥପ୍ରେମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ ।

ମା'ଙ୍କ ରୋଷ ଓ ହେରା ପଞ୍ଚମୀ

ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରି ଭାଇ-ଭଉଣୀଙ୍କ ସହ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରକୁ ଚାଲି ଆସନ୍ତି । ଏଥିପାଇଁ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଭୀଷଣ ରୋଷର ଶୀକାର ହୁଅନ୍ତି ପ୍ରଭୁ ।

ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚମୀ ତଥା ହେରା ପଞ୍ଚମୀ ଦିନରେ ମା' ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଠାକୁରାଣୀ କ୍ରୋଧ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘର ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି । ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଖି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବକମାନେ ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରର ମୁଖ୍ୟଦ୍ବାର ବନ୍ଦ କରିଦିଅନ୍ତି । ବାଧ୍ଯ ହୋଇ, ମା' ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାକଚଣା ବାଟ ଦେଇ ଜଗମୋହନକୁ ଯାଇ ଆଳତି କରନ୍ତି । ପ୍ରଭୁ ମା'ଙ୍କ ଅଭିମାନ ଭରା ହୃଦୟ ଆଗରେ ଆତ୍ମ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି । ପତ୍ନୀଙ୍କ ରାଗ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଦୁଇଦିନ ମଧ୍ଯରେ ଫେରିଯିବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ରଥ ଦକ୍ଷିଣ ମୋଡ଼ କରିବାର ବରାଦ କରନ୍ତି । ହେଲେ ତଥାପି ମା'ଙ୍କ ରାଗ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ସିଂହାସନ ପାଖକୁ ଛଡ଼ାନଯିବାରୁ ମା' କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ହୋଇ ନନ୍ଦିଘୋଷ ରଥର କିଛି ଅଂଶକୁ ଭାଙ୍ଗି ହେରାଗୌରୀ ସାହି ଦେଇ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଫେରନ୍ତି ।

ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା

ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦଶମୀ ବା ବାହୁଡ଼ା ଦଶମୀ ଦିନ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁ ରଥରେ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରୁ ବଡ଼ ଦେଉଳକୁ ଫେରନ୍ତି, ଏହି ଫେରନ୍ତା ଯାତ୍ରାକୁ ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା ବା ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖୀ ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବର୍ଣ୍ଣନାନୁସାରେ ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ପ୍ରଭୁମାନେ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖି ହୋଇ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ବାହୁଡା଼ ଯାତ୍ରାରେ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ ହୋଇ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ବେଳେ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ଠିକ୍ ସେହିପରି ଫଳ ମିଳିଥାଏ । ଏପରିକି ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଦର୍ଶନରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରି ଅନ୍ତକାଳରେ ବୈକୁଣ୍ଠ ପ୍ରାପ୍ତି ହୋଇଥାନ୍ତି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ।

ସୁନାବେଶ

ସୁନାବେଶ (ବା ରାଜବେଶ ବା ବଡ଼ତଢାଉ ବେଶ) ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ଏକ ବିଶେଷ ବେଶ, ଯହିଁରେ ଦିଅଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଭୂଷଣରେ ସାଜ କରାଯାଏ । ପ୍ରତିବର୍ଷ ସୁନାବେଶ ପାଞ୍ଚଥର ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହା ସାଧାରଣତଃ ପୌଷ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (ପୁଷ୍ୟାଭିଷେକ), ଫାଲଗୁନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା), ହରିଶୟନ ଏକାଦଶୀ (ବାହୁଡ଼ା ଏକାଦଶୀ), କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (ରାଜରାଜେଶ୍ୱର ବେଶ) ଓ ବିଜୟାଦଶମୀ (ଦଶହରା), ଦିନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ ।

ଏଥିମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରସ୍ଥ ରତ୍ନସିଂହାସନ ଉପରେ ଶ୍ରୀଜୀଉମାନେ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ପୌଷ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଦଶହରା ତିଥି ଗୁଡ଼ିକରେ ସୁନାବେଶରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ଓ କେବଳ ଥରେ ମାତ୍ର ସମସ୍ତବର୍ଗର ଜନତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଲ ଏକାଦଶୀଦିନ ସିଂହଦ୍ୱାରଠାରେ ରଖାଯାଇଥିବା ତିନିରଥ ଉପରେ ସୁନାବେଶରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ।

ଶ୍ରୀଜୀଉମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ପ୍ରାୟ ୨ଘଣ୍ଟା ସମୟ ବିନିମୟରେ ତିନିରଥ ଉପରେ ସୁନାବେଶ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଶ୍ରୀଜୀଉମାନେ ସୁନାବେଶରେ ପ୍ରାୟ ୬ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି ।

ଭିତିରଚ୍ଛ ମହାପାତ୍ର ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବାଡ଼ରେ, ତଳିଚ୍ଛ ମହାପାତ୍ର ବଡ଼ଠାକୁର ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ବାଡ଼ରେ ଓ ପୁଷ୍ପାଳକ ସେବାୟତ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ବାଡ଼ରେ ଯଥାକ୍ରମେ ନନ୍ଦିଘୋଷ, ତାଳଧ୍ୱଜ ଓ ଦର୍ପଦଳନ ରଥରେ ଶ୍ରୀବିଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ସୁନାବେଶରେ ସଜ୍ଜିତ କରିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି।

ଅଧର ପଣା

ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଅଧରପଣା ଭୋଗ କରାଯାଇଥାଏ । ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଧୂପ ଶେଷ ହେବାପରେ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆଳତି ପୂର୍ବରୁ ଏହି ନୀତି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ । ଶ୍ରୀବିଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଶ୍ରୀଅଧର ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ଲାଉତୁମ୍ବ ଭଳି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶୈଳୀରେ ନିର୍ମିତ ମାଟିହାଣ୍ଡିରେ ପଣା ସବୁକୁ ରଥ ଉପରେ ରଖାଯାଇଥାଏ । ପ୍ରତି ରଥରେ ୩ଟି ହାଣ୍ଡି ହିସାବରେ ମୋଟ ୯ ଗୋଟି ହାଣ୍ଡି ଅଧର ପଣା ଭୋଗ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ୯ ହାଣ୍ଡି ପଣାକୁ ପୂଜାପଣ୍ଡା ସେବକମାନେ ପଞ୍ଚୋପଚାର ପଦ୍ଧତିରେ ଶ୍ରୀବିଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଥାଏ । ଭୋଗ ହେବା ପରେ ପଣା ଥିବା ହାଣ୍ଡିଗୁଡ଼ିକୁ ରଥ ଉପରେ ଭାଙ୍ଗି ଦିଆଯାଏ । ରଥଗୁଡ଼ିକରେ ଥିବା ପାର୍ଶ୍ୱଦେବଦେବୀ, ଚଣ୍ଡିଚାମୁଣ୍ଡା ତଥା ଅଶରୀମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ନିମନ୍ତେ ପଣା ହାଣ୍ଡି ସବୁକୁ ଭୋଗ ହେବା ପରେ ଭାଙ୍ଗି ଦିଆଯିବାର ବିଧି ରହିଆସିଛି ।

ନୀଳାଦ୍ରୀ ବିଜେ

ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ପରେ ମାଉସୀ ମନ୍ଦିରରୁ ତିନି ଦିଅଁଁ ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରା ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା ସାରି ଜଗତି ଉପରେ ବିଜେ କରିବା ନୀଳାଦ୍ରୀ ବିଜେ ନାମରେ ଜଣା । ଗୁଣ୍ଡିଚା ଦିନ ତିନିଠାକୁର ରଥରେ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିର ଯାଏ ଯାଇ ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରାରେ ବଡ଼ଦେଉଳକୁ ଲେଉଟନ୍ତି । ଲେଉଟିବା ପରେ ରଥରୁ ଠାକୁରମାନେ ରତ୍ନବେଦୀକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି । ଏହା ନବଦିନ ବ୍ୟାପୀ ରଥଯାତ୍ରାର ଅନ୍ତିମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ।
ଗହଳ, ଚହଳରେ ଶ୍ରୀଜୀଉମାନେ ପହଣ୍ଡି କରନ୍ତି ନୀଳକନ୍ଦରକୁ । ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ଅଭିମାନ । ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମାନଭଞ୍ଜନ କରିବା ଅବସରରେ ଜଗନ୍ନାଥ ରସଗୋଲା ପରସିବା ବିଧି ରହିଛି । ମାନଭଞ୍ଜନ ପରେ ସିଂହଦ୍ୱାର ଫିଟେ ଏବଂ ଦିଅଁମାନେ ରତ୍ନ ସିଂହାସନକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି ଗୋଟି ପହଣ୍ଡିରେ । ମାତ୍ର ରଥାରୂଢ଼ ସମୟରେ ହୋଇଥାଏ ଧାଡ଼ି ପହଣ୍ଡି । ଏହି ପହଣ୍ଡିରେ ଗୋଟିଏ ଦିଅଁ ନିନ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ଅନ୍ୟ ଦିଅଁମାନେ ଯାନ୍ତି ସେଇ ଶୈଳୀରେ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିଧି । ଏହିଭଳି ଏକ ଅଭୂତପୂର୍ବ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବେଶରେ ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ଶୁଭଦ୍ରା ବିରାଜମାନ କରନ୍ତି ରତ୍ନ ସିଂହାସନରେ ।

ରଥଯାତ୍ରା ଗାଥା

ରଥଯାତ୍ରାର ନୀତିକାନ୍ତି ।