ଉତ୍କଳ ଭୂମିରେ ଗଙ୍ଗ ବଂଶର ପତନ ପରେ ଅଭ୍ୟୁଦୟ ହେଲା ନୂତନ ବଂଶ “ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବଂଶ ଯାହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ବୀର ପ୍ରତାପୀ ଲକ୍ଷେ ରାଜାଙ୍କ ମଉଡ଼ମଣି ଗଜପତି ନବକୋଟି କର୍ଣ୍ଣାଟ କଳବର୍ଗେଶ୍ୱର‌ ମହାରାଜ କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ। ସେ ବିଶାଳ ଗଜ ଅର୍ଥାତ୍ ହସ୍ତୀ ସେନାର ଅଧିପତି ଥିବାରୁ “ଗଜପତି” ଏବଂ ନବକୋଟି କର୍ଣ୍ଣାଟ କଳବର୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି ରାଜ୍ୟ ଜୟ କରି ନବକୋଟି କର୍ଣ୍ଣାଟ କଳବର୍ଗେଶ୍ୱର‌ ଉପାଧି ରେ ଭୂଷିତ ହୋଇଥିଲେ । ଗଙ୍ଗ ବଂଶୀୟ ଶେଷ ରାଜା ଚତୁର୍ଥ ଭାନୁଦେବ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କର ସେନାପତି ଅର୍ଥାତ୍ ଗଜପତି କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ ନିଜ ପରାକ୍ରମ ତଥା ପାତ୍ରମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହମତିରେ ଉତ୍କଳର ରାଜ ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ ।ତାଙ୍କର ପରାକ୍ରମୀ ବଳରେ ଉତ୍କଳ ଗଙ୍ଗା ନଦୀଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ କୃଷ୍ଣା ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବିଥିଲା । ତାଙ୍କର ସୁଯୋଗ୍ୟ ସନ୍ତାନ ହେଉଛନ୍ତି କଳିଙ୍ଗ ବୀର ତଥା କାଞ୍ଚି ଅଧିକାରୀ ଗଜପତି ମହାରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ।।

ଉତ୍କଳ ଭୂମିରେ ଅଦ୍ୟାବଧି ଯେତେ ରାଜା ମହାରାଜା ଶାସନ କରିଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଭାବେ ପରିଗଣିତ । ଉତ୍ତମ ଶାସନ ତଥା ପ୍ରଜାନୁରଞ୍ଜନ କରିବାରେ ପ୍ରଜାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୋଇଥିଲେ । ନିଜ ପରାକ୍ରମ ବଳରେ କାଞ୍ଚି , ବାହାମନୀ ରାଜମହେନ୍ଦ୍ରୀ ତଥା ଗୋଦାବରୀ କୃଷ୍ଣା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନକୁ ଜୟ କରି ଉତ୍କଳ ସହିତ ମିଶାଇ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଅକ୍ଷୟ କୀର୍ତ୍ତିରାଜି ଉତ୍କଳର ବୀର ଇତିହାସ ପୃଷ୍ଠାରେ ସଦା ଉଜ୍ଜୀବିତ ରହିଥିବ । କେତେକ ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ସେ ଦାସୀ ତଥା କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ ଔରସରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମତରେ କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ ରାଜା ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଗରିବ ପରିବାରରେ ତଥା ଗାଈ ଚରାଇ ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରୁଥିଲେ । ସେହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ହୋଇଥିଲା । ସେହି ପ୍ରଥମ ପତ୍ନିଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ । କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରରୂପେ ହାମ୍ବୀର ରାଜା ହେବା କଥା କିନ୍ତୁ ବହୁ ବାଦବିବାଦ କଳ୍ପନାଜଳ୍ପନା ପରେ ପ୍ରଜାଙ୍କର ସହମତିରେ ୧୪୬୭ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଉତ୍କଳର ରାଜ ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଦେବ । ଏହା ଥିଲା ପିତା କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ ଇଛା କାରଣ ଥରେ ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରୁ ପାଟ ପିତାମ୍ବରୀ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା ଯାହାକୁ ୧୮ ଜଣ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ ଉଠାଇ ପିତାଙ୍କ ସ୍କନ୍ଧରେ ରଖିଥିଲେ ଯାହା ରାଜପୁତ୍ର ହିସାବରେ କେହି କରିନଥିଲେ ବୋଲି କିମ୍ବଦନ୍ତୀ କୁହେ ।। ମାଦଳା ପାଞ୍ଜି ଅନୁସାରେ ରାଜା କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବଙ୍କୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ ରାଜା ହେବା ପାଇଁ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନାଦେଶ ହୋଇଥିଲା ।।

ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ ରାଜା ହୁଅନ୍ତୁ ବୋଲି ବୋଧହୁଏ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଅଭିଳାଷ ଥିଲା ତା ନ ହୋଇଥିଲେ କାଞ୍ଚି ଅଭିଯାନ ପରି ସୁନ୍ଦର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସ ତଥା ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ଯୋଡି ହୋଇନଥାନ୍ତା । କାଞ୍ଚି ନରେଶ ସାଲ୍ୱନରସିଂହ ଠାରୁ ଅପମାନିତ ହୋଇ କାଞ୍ଚି ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ପରାସ୍ତ ହେବା ପରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଠାରେ ଶରଣ ପଶନ୍ତି ମହାରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଏବଂ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଅନୁକମ୍ପା ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଦ୍ବିତୀୟ ଥର ଯୁଦ୍ଧ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।। ଯୁଦ୍ଧକରି ଯିବା ପଥରେ ମାଣିକ ଗୋପାଳୁନୀ କଥା ଯୋଡି ହୁଏ ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ କୀର୍ତ୍ତିରେ ସ୍ୱୟଂ ଜଗନ୍ନାଥ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ବାହାରି ପଡ଼ନ୍ତି କଳା ଧଳା ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଓଡ଼ିଶାର ସମ୍ମାନ ପାଇଁ ଶେଷରେ କାଞ୍ଚି ରେ ବିଜୟ କେତନ ଓଡ଼ିଶାର ଉଡ଼ାଇ ସମ୍ମାନ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ ପରେ କାଞ୍ଚି ରାଜକନ୍ୟା ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରନ୍ତି ।

ଭାରତବର୍ଷର ଅଧାଭାଗ ଉତ୍କଳ ଭୂମି ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୋଇଥିବା ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ। କାଞ୍ଚି ବିଜୟ ପରେ ଷୋଳ ଟି ହାତୀ ରେ। ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାର ରତ୍ନ ମାଣିକ୍ୟ ବୋହି ଆଣିଥିଲେ। ପୁନଶ୍ଚ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମନ୍ଦିରର ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରରେ ପୂଜା ପାଉଥିବା କାଞ୍ଚି ଗଣେଶ ଏବଂ କେନ୍ଦୁଝରର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ ମା ତାରିଣୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଆଣିଥିଲେ। ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ ପ୍ରଥମେ ନବକଳେବର କରିଥିବାର ଜଣାଯାଏ । ଓଡ଼ିଶାର ଗଣପର୍ବ ଦଣ୍ଡ ଯାତ୍ରା ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ ସମୟରେ ହୋଇଥିଲା । କାଞ୍ଚି ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପାଇକବୀର ମାନେ ଦ୍ବିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଗଲାବେଳେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱରୂପା ବୀର ଗୋବିନ୍ଦପୁର ଗ୍ରାମର ମା ଦକ୍ଷିଣକାଳୀ ନିକଟରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସହାୟତା କରି ବିଜୟ କଲେ ଆମେ ତୁମକୁ ସ୍ୱଗ୍ରାମ ରେ ପୂଜା କରିବୁ ଯାହାର ଫଳସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ଦଣ୍ଡ ଯାତ୍ରା ।। ରାଜା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରାରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ତଥା ମହାପ୍ରଭୁ ଙ୍କ ନିକଟରେ ରାଜା ପ୍ରଜା ସମସ୍ତ ଏକାକାର ସୂଚାଇ ନିଜେ ରଥ ଉପରେ ଛେରାପହଁରା କରିଥାନ୍ତି ଯେଉଁ କାରଣରୁ ଅପମାନିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବିଚଳିତ ନ ହୋଇ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓହରି ଯାଇନାହାନ୍ତି ।। ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ ୧୬ ଗୋଟି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ।। ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ ଜଣେ ଧର୍ମପରାୟଣ ତଥା ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟିକ ଥିଲେ ।। ସେ ଜଣେ ଉତ୍ତମ କବି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ସ୍ବରଚିତ ଗ୍ରନ୍ଥ ହେଉଛି “ଅଭିନବ ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦ ” ଯାହା ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଚରଣାର୍ପିତ । ଶେଷରେ ୧୪୯୭ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ଓଡ଼ିଶାର ବୀର ପୁତ୍ର ଗଜପତି ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ।।

ଲକ୍ଷେ ରାଜାଙ୍କ ମଉଡମଣି ଗଜପତି ମହାରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ

କଳିଙ୍ଗ ବୀର