ପଞ୍ଚସଖା ଯୁଗର ଅନ୍ୟତମ କବି ବଳରାମ ଦାସଙ୍କ ରଚିତ "ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୁରାଣ" ମାର୍ଗଶୀର ମାସର ମାଣବସା ଗୁରୁବାରରେ ଘରେଘରେ ପୁରେପୁରେ ଗାନ କରାଯାଏ। ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ମାଣବସା ଗୁରୁବାର । ଏହାର ପୂଜନ ବିଧିବିଧାନ ତଥା ଉପାଦେୟତା ଇତ୍ୟାଦି ସବୁକିଛି "ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁରାଣ" ରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରଦତ୍ତ । ମହାନାୟକ ଆରାଧ୍ଯ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଓ ମା' ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ମୂଳକ ଚିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥଟିର ଅନ୍ୟତମ ଆକର୍ଷଣ । ଏହି ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଚିତ୍ର ଭିତରେ ପାଠକ ଖୋଜି ପାଏ ନିଜ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ସୁଖଦୁଃଖ ଭରା ଅନୁଭୂତିକୁ, ଯାହା "ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁରାଣ"ର ଜନପ୍ରିୟତାର ଅନ୍ୟତମ କାରଣ।

ଜାୟା ଓ ପତି ଦମ୍ପତ୍ତି । ଜଣେ ନାରୀ ଓ ଅନ୍ୟଟି ପୁରୁଷ ଏମାନଙ୍କ ମିଳନରେ ସଂସାର । ଏ ସଂସାର ତେଲ ଲୁଣର ସଂସାର । ସେ ଭିତରେ କେତେ ଭାବ ଓ କେତେ ଅଭାବ । ଭାବକୁ ନିକଟ ଅଭାବକୁ ଦୂର କୁଆଡ଼େ ସେହି କଳା ଠାକୁର । ଯାହାର ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନ ଆମର ଆଦର୍ଶ। ସେ ସାନ ଭାଇ ହଳଧର ବଳରାମଙ୍କର, ପୁଣି ବଡ଼ ଭାଇ ଗେହ୍ଲା ଭଉଣୀ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କର । ସାଧାରଣ ଓଡ଼ିଆ ପରିବାରଟିଏ ପରା।

ବାହାବେଦୀରେ କନ୍ୟାଦାନ କରି ବରୁଣ ରାଜା ଝିଅର ଦଶ ଦୋଷ କ୍ଷମା ପାଇଁ ନିବେଦନ କରିଛନ୍ତି। ମାତ୍ର ସାଧାରଣ ଓଡ଼ିଆଣୀ ଟିଏ ପରି ମା' ଦାବୀ କରି କହନ୍ତି-

"ଝିଅ ଦେଇ ଶରଣ ପଶିଲେ ତୁମ୍ଭଠାଇଁ ।

ଦଶ ଦୋଷ ମୋର କ୍ଷମା କରିବାର ପାଇଁ।"

ଏହା ପରେ କଉଡ଼ି ଖେଳରେ ହାରିଯାଇ ଯେତେବେଳେ ବରଦାନ ଦେବାପାଇଁ କହିଲେ କାଳିଆ ସାଆନ୍ତେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ସେତେବେଳେ ମାଁ କହନ୍ତି-

"ଅଷ୍ଟଦିନେ ପଡ଼ିବ ମୋହର ଗୁରୁବାର ।

ପଡ଼ି ଚରଚିବି ମୁହିଁ ସଭିଙ୍କର ଘର ॥

ପଡ଼ି ଚରଚିବି କୀଟୁ ବ୍ରହ୍ମ ପରିଯନ୍ତେ ।

ଏହି ଦୋଷ ମୋର ପ୍ରଭୁ ନ ଧରିବ ଚିତ୍ତେ ॥"

ଆମ ସମାଜ ପୁରୁଷ ପ୍ରଧାନ। ପୁରୁଷ ପ୍ରଧାନ ସମାଜରେ ପୁରୁଷର କଥା ଓ କାମରେ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ରହିବା ସ୍ଵାଭାବିକ। ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଏକ ଦିଗରୁ ବିଚାର କଲେ ନାରୀର ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରଥମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ କଥାଟିଏ ଅଛି।

"ଝିଅ ଜୀବନ ଚୁଲି ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଉ ଝିଅ ଜନମ ପର ଘରକୁ ।"

ମାଆ ଲକ୍ଷ୍ମୀ କିନ୍ତୁ ଖାଣ୍ଟି ଓଡ଼ିଆଣୀ ପରି ନାରୀ ସୁଲଭ ଗୁଣରେ ଏହା ବିସ୍ମରି ଯାଇଛନ୍ତି। ଘର କାମ ସାରି ବୁଲି ଯାଇଥିଲେ ଚଳିଥାନ୍ତା। କିନ୍ତୁ ସେ ବୁଲି ବାହାରିଛନ୍ତି ପ୍ରଥମେ । ସେ ସବୁ ଘରେ ସବୁ ସାହିରେ ବୁଲିଛନ୍ତି ହେଲେ ସଫାସୁତୁରା ପବିତ୍ର ସ୍ଵଚ୍ଛତା କୌଣସି ଘରେ ପାଇନାହାନ୍ତି। କବିଙ୍କ ଭାଷାରେ -

"ଘରେଘରେ ପୁରେପୁରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିଜେ କଲେ ।

କାହାରି ଦୁଆରେ ସେହି ଶୂଚି ନ ଦେଖିଲେ ॥"

ଖୋଜିଖୋଜି ଶେଷରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି ଚାଣ୍ଡାଳ ସାହିରେ। ଏହି ଲକ୍ଷଣୀୟ ବିଷୟ ହେଲା ଧନର ଦେବୀ ଜାତିଆଣ ପ୍ରଥା ଛୁଆଁ ଅଛୁଆଁରେ ବିଶ୍ଵାସ କରିନାହାନ୍ତି। ଚଣ୍ଡାଳୁଣୀର ଶୂଚିତା ମା'ଙ୍କୁ କରିଛି ବିମୁଗ୍ଧ।

"ବୋଇଲେ ଲୋ ଚାଣ୍ଡାଳୁଣୀ ମାଗି ଘେନ ବର ।

ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଲି ଦୁଃଖ ନାଶିବି ତୋହର ॥"

ମା' ଅଯାଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତର ଘରକୁ ଧନଧାନ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ଖୁବ୍ ସମୟ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି ଏହାରି ଭିତରେ। ଏ ବେଳକୁ ବଳରାମ ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ଘୋର ବନରେ ମୃଗୟା କରୁଛନ୍ତି ଓ ବଳରାମ ଏକଥା ଜାଣିପାରିଛନ୍ତି। କବିଙ୍କ ଭାଷାରେ -

"ଶୁଣ ହେ ନାରଦ ଏଣେ ହରି ବଳରାମ ।

ମୃଗୟ ନିମନ୍ତେ ଯାଇଥିଲେ ଘୋର ବନ॥

ଯୋଗ ବଳେ ବଳରାମ ଏକଥା ଜାଣିଲେ ।

ଡାକି କରି ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ଏମନ୍ତ କହିଲେ ॥

ଦେଖ ଦେଖ କହ୍ନାଇ ତୋ ଭାରିଯା ଆଚାର.....

ଆମ୍ଭ କଥା ମାନି ତାକୁ ଦିଅ ଘଉଡାଇ ॥

ପଡ଼ି ଚରଚିବା ପରେ ମା ଫେରି ଆସିଛନ୍ତି ବଡ ଦେଉଳକୁ, ହେଲେ ଜଗନ୍ନାଥ ବାଟ ଓଗାଳି ବସିଛନ୍ତି। ଦେଢ଼ଶୂର ଶୂଳପାଣି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ଯାହାକୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଅନେକ କରି ବୁଝାଇ ଥିଲେ -

"ଗୋବିନ୍ଦ ବୋଇଲେ ଭାଇ ଘଉଡ଼ାଇ ଦେବା,

ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପରା ଭାରିଯାକୁ ଆଉ କି ପାଇବା । "

ଅଥବା

" ସେ ଯେବେ ଦୋଷ କରିଛି ଏମନ୍ତ କରିବା.....

ପାଞ୍ଚଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ଦେଇ ଜାତି କରାଇବା ।

ନଜାଣି ଯେ ଦୋଷ କଲେ ସିନ୍ଧୁ ରାଜଜେମା

ବାରେ ମାତ୍ର ଭାଇ ତାଙ୍କ ଦୋଷ କର କ୍ଷମା ॥"

ଇତ୍ୟାଦି ପଦରେ ମାତ୍ର ବଡ଼ ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶୁଶାଇ ଦେଲେ-

"ତୋର ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଥିଲେ ମୁହିଁ ରହିବଇଁ ନାହିଁ ।"

ତଥାପି କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରି ନଥିଲେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଅନେକ କଥା ଶୁଣେଇବା ପରେ ପୁଣି କହିଛନ୍ତି ଶ୍ରୀ ବଳରାମ-

"ମାଇପକୁ ଘେନି ଦାଣ୍ଡ ବାହାରେ ରହିବୁ ।"

ଏହା ପରେ କାଳିଆ ସାଆନ୍ତ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ପାଇ ନାହାନ୍ତି ଅପରାଧୀ ସ୍ତ୍ରୀର ସ୍ଵାମୀ ଟିଏ ପରା।

"ଧିକ୍କାର ବଚନ ପ୍ରଭୁ ସହି ନ ପାରିଲେ ।

ଛାଡିବି ବୋଲିଣ ରଙ୍ଗ ଅଧରେ କହିଲେ।"

ସାନ ଭାଇ ଠାରୁ ଏ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପାଇଲା ପରେ ବଳରାମ ନୀରବ ଦର୍ଶକ ପାଲଟିଯାଇଛନ୍ତି ନାଟକୀୟ ଭଙ୍ଗୀରେ ।

ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବଡ଼ ଦେଉଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପାଇଁ କହିଛନ୍ତି-"......ଦେଖିଲେ ଦୁଆରେ ବସିଛନ୍ତି ବେନି ଭାଇ ।

ବୋଇଲେ ହେ ବାଟଛାଡ଼ ଭିତରକୁ ଯିବି ।

ଦଶମୀ ଯୋଗାଡ ମୁହିଁ ମଣୋହି ରାନ୍ଧିବି ॥"

ତତ୍କାଳୀନ ସମାଜର କଠୋର ଜାତିଆଣ ପ୍ରଥାର ଚିତ୍ର ଏଠି ପ୍ରଦତ୍ତ ।

"ଗୋବିନ୍ଦ ବୋଇଲେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ହୋଇଲକି ବାଇ ।

ଚାଣ୍ଡାଳ ସାହିକି ଯାଇଥିଲ କାହିଁ ପାଇଁ ॥

ଆମ୍ଭେ ନ ଦେଖୁଣୁ ଯେ ଦେଖିଲେ ବଡ଼ ଭାଇ ।

ଆମ୍ଭେ ଦେଖିଥିଲେ ସିନା ଦିଅନ୍ତୁ ଘୋଡାଇ ॥

ହାଡ଼ି ଦ୍ଵାରେ ଥିବ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଥିବ ପାଣ ଦ୍ଵାରେ ।

ସ୍ନାନ ନକରି ପଶୁଛି ଦେଉଳ ଭିତରେ ॥

ତା ଠାରୁ ପାପୀନି ଆଉ ସଂସାରରେ ନାହିଁ....."

ନୀଚ ଜାତିର ଲୋକଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବା ଏଠି ଉଚ୍ଚଜାତି ଲୋକର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏମିତି ଯୁକ୍ତିତର୍କ ହେଉ ହେଉ କିଂକର୍ତ୍ତବ୍ୟବିମୂଢ଼ ହୋଇ ଶେଷରେ କହି ପକାନ୍ତି କାଳିଆ ସାଆନ୍ତେ -

"ବାପ ତୋ ଲୁଣିଆ ଗରଜି ମରୁଥାଇ ।

ଝିଅ ଟେରି ତୋ ଦୁର୍ଗୁଣ କହିଲେ ନ ସରେ ।

ବାପର ଗର୍ଜନ ଶବ୍ଦେ କିଏ ରହିପାରେ ।

ଅତିଷ୍ଠ ମା' ମଧ୍ୟ ଛାଡପତ୍ର ଦାବି କରନ୍ତି ॥

ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ କହୁଛନ୍ତି ଠାକୁରଙ୍କୁ ଚାହିଁ ।

ଛାଡପତ୍ର ଦେଇ ମୋତେ ଦିଅ ଘଉଡାଇ ॥"

ଏ ବାକ୍‌ ବିତଣ୍ଡା ଭିତରେ ପୁଣି ଆସିଛି ଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କ ତୁଣ୍ଡକୁ ଉଚ୍ଚଜାତିର ଅଭିମାନଟିଏ ।

"ଜଗନ୍ନାଥ କହୁଛନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମୁଖ ଚାହିଁ ।

ଆମ ଜାତିରେ ତ ଛାଡ଼ପତ୍ର ଚଳେ ନାହିଁ ।

ଛାଡ଼ିବା ଭାରିଯା ମୁଖ ଚାହିଁ ନ ଯୋଗଇ ॥"

ଏହା ନାରୀ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ କୁଠାରଘାତ କରିଛି। ଏହାର ଶାସ୍ତି ଉପଯୁକ୍ତ ଦେବାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଘର ଛାଡି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଘର ସଂସାର ପରିଚାଳନାରେ ନାରୀର ଭୂମିକା ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ତାର ସ୍ଵେଚ୍ଛାଚାରୀତା ଅବଶ୍ୟ ନିନ୍ଦନୀୟ ମାତ୍ର ତାର ସ୍ଵାଧୀନତାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ "ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁରାଣ"ରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ଓ ଗୃହିଣୀ ଶୂନ୍ୟ ଗୃହରେ ପୁରୁଷ କେତେ ଅସୁବିଧାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ । ସକାଳର ମୁହଁ ଧୁଆ ପାଣି ସୁଦ୍ଧା ତାଙ୍କର ସମସ୍ୟା ରୂପେ ଦେଖାଦେଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅସୁବିଧା ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲା ବେଳକୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସ୍ମରଣ କରିଛନ୍ତିି ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ। ଶେଷରେ ଉପାୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ଯାଇ ମଧ୍ୟ ନିରାଶ ହୋଇଛନ୍ତି ଓ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥଳୀକୁ । ନିଜର ଭୁଲ ସେମାନେ ଉପଲବ୍ଧି କରିଛନ୍ତି। ଗୃହ ପରିଚାଳନରେ ଜାୟା ଓ ପତୀ ଉଭୟଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ଵ ଯେ ସମାନ ଭାବେ ରହିଛି ବୁଝିପାରିଛନ୍ତି। କଥାବସ୍ତୁର ବର୍ଣ୍ଣନା ବେଳକୁ ଆମର ଆରାଧ୍ଯଙ୍କୁ ଓହ୍ଲେଇ ଆସିବାକୁ ପଡ଼ିଛି ସାଧାରଣ ମାନବ ସ୍ତରକୁ। ସାଧାରଣ ଦମ୍ପତ୍ତି ପରି ଏ ମାନବୀୟ ଲୀଳାର ପଟାନ୍ତର ନାହିଁ। ସାଧାରଣ ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରୁଥିବା ମଣିଷ ଏ ଭାବକୁ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ନିଜର ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନରେ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ। ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନରେ ବୁଝାମଣାର ଅଭାବରେ କିପରି ସୁଖସ୍ୱାଚ୍ଛନ୍ଦ୍ୟ ଦୋହଳିଯାଏ । ତାହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନମୁନା ଏ "ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁରାଣ"। ପରିସମାପ୍ତି ବେଳକୁ ଗ୍ରନ୍ଥାକାର ବଳରାମ ଦାସ ସମାଜରେ ନାରୀର ସ୍ଥାନ ସମ୍ପର୍କରେ ସୂଚନା ଦେବାକୁ ଯାଇ ଶ୍ରୀବଳରାମଙ୍କ ମୁଖରେ ଯେଉଁ ଉକ୍ତି ଯୋଡ଼ିଛନ୍ତି ତାହା ହେଲା-

"ଆହୁରି କଥାଏ ଶୁଣ ଜଗନ୍ନାଥ ଭାଇ ।

ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏଡେ ବଡ ବୋଲି ଏବେ ମୁଁ ଜାଣିଲଇଁ ॥"

ଏ ଉକ୍ତିଟି ଅତି ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ ହୁଏ। ଜାୟା ବିନା ଯେ ଗୃହ ପରିଚାଳନା ଅସମ୍ଭବ ତାହା ତାଙ୍କର ହୃଦ୍‌ବୋଧ ହୋଇଛି।

ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ମୁକ୍ତ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ, ସମ୍ବଲପୁର

ବିଭାଗୀୟ ମୁଖ୍ୟ (ଓଡ଼ିଆ)

କୁଲିତାପଡ଼ା,ମୋଦିପଡ଼ା

ସମ୍ବଲପୁର

ପିନ୍ କୋଡ଼-୭୬୮୦୦୨

ଯୋଗାଯୋଗ -୭୯୭୮୮୬୪୬୧୨

ଲକ୍ଷ୍ମୀପୁରାଣରେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନ Laxmipuranare Dampatya Jeebana

ଡକ୍ଟର ଶ୍ରୀମତୀ ସଙ୍ଗୀତା ନାଏକ ପୁରୋହିତ Dr Sangita Naik Purohit