ଦେବ ବାଣୀ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ ହେଉଛି ଭାଷାମାନଙ୍କର ଜନନୀ। ବୈଦିକ ପରମ୍ପରା ସମୟରୁ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟ ମହାନ୍ ଋଷି ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଋଦ୍ଧିମନ୍ତ ହୋଇଆସିଛି । ତାଙ୍କର ରଚନା ତାଙ୍କର କଳ୍ପନା ଅଦ୍ୟାବଧି ମଣିଷ ଜୀବନକୁ ସରସ ସୁନ୍ଦର କରିଆସିଛି । ମାନବ ଶାରୀରିକ ମାନସିକ କ୍ଳେଶ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଉପଶମ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଯୋଗସାଧନ କରି ଅନେକ ମୁନି ଋଷି ରଚନା କରିଯାଇଛନ୍ତି ଅମୂଲ୍ୟ ଅମର ଅମୃତ ରଚନା । ଅଥର୍ବ ବେଦ ର ମୂଳ ଆଧାର ଆୟୁର୍ବେଦ ରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ ଶଲ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ଅନ୍ୟତମ ଅଟେ । ଏହି ଶଲ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ର ଜନକ ତଥା ଶରୀର ବିଜ୍ଞାନ ର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଣେତା ମହାନ୍ ଋଷି ବୈଦ୍ୟରାଜ ଅମୃର୍ତ ଶୁଶ୍ରୁତ ।

ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରଥମ ଶଲ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ଶାସ୍ତ୍ର ର ପ୍ରଣେତା ହେଉଛନ୍ତି ଅମୃର୍ତ ଶୁଶ୍ରୁତ । ତାଙ୍କର ବିଷୟରେ ସବିଶେଷ ତଥ୍ୟ ନମିଳିଲେ କେତେକ ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମତରେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଷଷ୍ଠ ବୋଲି ମତ ଦିଅନ୍ତି। ପରନ୍ତୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦ ସର୍ବଜନ ସମ୍ମତ ଅଟେ । ସେ ଯାହାହେଉ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଭାରତର ପବିତ୍ର ତମ ସ୍ଥାନ ବାରାଣସୀରେ ଜନ୍ମହୋଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପିତା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଥିଲେ । ଦେବ ବୈଦ୍ୟ ତଥା ଆୟୁର୍ବେଦ ର ଜନକ ଭଗବାନ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀଙ୍କୁ ଗୁରୁ ରୂପେ ସ୍ବୀକୃତ କରି ନିଜ ସାଧନାରେ ଅଟଳ ରହିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ମାନବ ଗୁରୁ ହେଉଛନ୍ତି ବନାରସର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୈଦ୍ୟନାଥ କାଶିପତି ଦେବୋଦାସ । ତାଙ୍କର ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ ତଥା ଶଲ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ର ବିଜ୍ଞାନ ସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ହେଉଛି “ ଶୁଶ୍ରୁତ ସଂହିତା ” ।

ଶୁଶ୍ରୁତ ସଂହିତା ଆୟୁର୍ବେଦ ଏବଂ ଶଲ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅଟେ | ଆୟୁର୍ବେଦର ତିନୋଟି ମୌଳିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ମଧ୍ୟରୁ ଶୁଶ୍ରୁତ ସଂହିତା ଅନ୍ୟତମ | ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ କିତାବ-ଇ-ସୁବୁଦ ନାମରେ ଆରବୀରେ ଅନୁବାଦ କରାଯାଇଥିଲା।

ଶୁଶ୍ରୁତ ସଂହିତା ହେଉଛି ଚିକିତ୍ସା ଶାସ୍ତ୍ର ର ବୃହତ୍ତ୍ରୟୀ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରନ୍ଥ। ଏହି ବୃହତ୍ତ୍ରୟୀ ଗ୍ରନ୍ଥ ହେଉଛନ୍ତି ଚରକ ସଂହିତା , ଶୁଶ୍ରୁତ ସଂହିତା, ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ହୃଦୟମ୍ ।।ଏହି ସଂହିତା ଆୟୁର୍ବେଦିକ ସାହିତ୍ୟର ସର୍ଜରୀର ସର୍ବ ବୃହତ ସାହିତ୍ୟ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ | ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଦ୍ଵାରା ଶିଖାଯାଇଥିବା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଶୁଶ୍ରୁତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁବାଦ ହୋଇଥିବା ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଜଗତରେ ‘ଶୁଶ୍ରୁତା ସଂହିତା’ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲା। ସମୟକ୍ରମେ, ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ, ନାଗାର୍ଜୁନ ଙ୍କ ଉତ୍ତର ତନ୍ତ୍ର ଯୋଗ କରି ସମଗ୍ର ସଂହିତା କୁ ସଂଶୋଧନ କରିଥିଲେ | ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀରେ, ତୀସଟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରଟ ଜେଜଟଙ୍କର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଆଧାରରେ ଏହାର ପାଠ ସଂଶୋଧନ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ଏକ ପ୍ରତିସଂସ୍କାର ଭଳି ଥିଲା |

ଶୁଶ୍ରୁତ ସଂହିତା ମୌଳିକ ଭାବରେ ୫ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ୧୨୦ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି (ସୂତ୍ରସ୍ଥାନ -୪୬, ନିଦାନସ୍ଥାନ -୧୬, ଶରୀରସ୍ଥାନ -୧୦, ଚିକିତ୍ସାସ୍ଥାନ - ୪୦ଏବଂ କଳ୍ପସ୍ଥାନ -୮ଅଧ୍ୟାୟ) | ନାଗାର୍ଜୁନଙ୍କ ଉତ୍ତର ତନ୍ତ୍ର ର ୬୬ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଗ କରି ଏହି ସଂହିତାରେ ସମୁଦାୟ ୧୮୬ଅଧ୍ୟାୟ ମିଳିଥାଏ | ଏଥିରେ ୧୯୨୦ ରୋଗ, ୭୦୦ଔଷଧୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ, ଖଣିଜ ଉତ୍ସ ଉପରେ ଆଧାରିତ ୬୪ ପ୍ରଣାଳୀ, ପଶୁ ଉତ୍ସ ଉପରେ ଆଧାରିତ ୫୭ ପ୍ରଣାଳୀ ଏବଂ ଆଠ ପ୍ରକାରର ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର ପଦ୍ଧତି ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କ ରଚିତ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସୂତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ମୌଳିକ ନୀତି ରହିଅଛି ଯଥା ଦୋଷ, ଧାତୁ ,ମଳ, ଋତୁଚର୍ଯ୍ୟା, ହିତାହିତ,ଆରିଷ୍ଟ, ରସ ,ଗୁଣ , ବୀର୍ଯ୍ୟ , ବିପାକ , ଆହାର , ଔଷଧ , ଦ୍ରବ୍ୟ, ବମନ, ବିରେଚନ ଆଦି ପ୍ରଧାନ ଅଟେ । ଶଲ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା କେତେକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଯଥା ଅଷ୍ଟ ଶଲ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ପଦ୍ଧତି,ଯନ୍ତ୍ର, ଶାସ୍ତ୍ରାନୁଶାସ୍ତ୍ର , କ୍ଷାର କର୍ମ, ଅଗ୍ନି କର୍ମ , ଜଳୌକାବଚାରଣ , କର୍ଣ୍ଣବ୍ୟଧ,କର୍ଣ୍ଣବନ୍ଧ, ଆମ୍ବ, ପକ୍ୱବ୍ରଣ, ବ୍ରଣାଲେପନ, ବ୍ରଣବନ୍ଧ, ଷଡ଼କ୍ରିୟାକାଳ, ଶଲ୍ୟାପନୟନ ଆଦି ଅତୁଳନୀୟ ବର୍ଣନା ଅଟେ। ନିଦାନ ସ୍ଥାନରେ କେତେକ ପ୍ରମୁଖ ରୋଗର ନିଦାନପଞ୍ଚାତ୍ମାକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଏବଂ ଶରୀର ସ୍ଥାନରେ ଦାର୍ଶନିକ ବିଷୟ , କୌମାରଭୃତ୍ୟର ମୌଳିକ ବିଷୟ, ଏବଂ ମାନବ ଶରୀର ରଚନା ଓ ଶରୀର କ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣନା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ । ଆୟୁର୍ବେଦୀୟ ସାହିତ୍ୟ ରେ ଶରୀର ବିଷୟକ ଯେତେ ବି ତଥ୍ୟ ରହିଛି ତାହା ବିଶେଷ ଭାବରେ ଶୁଶ୍ରୁତ ସଂହିତା ରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି ତାହା ଅନ୍ୟତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଶରୀର ସ୍ଥାନରେ ଶରୀର ବିଷୟକ ଜ୍ଞାନ, ଶାରୀରିକ ଗଠନ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆଧୁନିକ ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟମୟ ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନ ସଦୃଶ୍ୟ ଅଟେ । ଚିକିତ୍ସା ସ୍ଥାନରେ ରେ ଶଲ୍ୟ ରୋଗ ଚିକିତ୍ସା ସହିତ ବାଜୀକରଣ , ରସାୟନ ଏବଂ ପଞ୍ଚ କର୍ମ ବିଷୟକ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଅଛି। କଳ୍ପ ସ୍ଥାନରେ ଅଗଦତନ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି। ନାଗାର୍ଜୁନଙ୍କର ଉତ୍ତର ତନ୍ତ୍ରରେ ଶାଲାକ୍ୟତନ୍ତ୍ର, କୌମାର ଭୃତ୍ୟ , କାର ଚିକିତ୍ସା, ଭୂତ ବିଦ୍ୟା , ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟବୃତ୍ତ , ତନ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତି , ରସ ଓ ଦୋଷ ବିଷୟରେ ଯଥେଷ୍ଟ ବର୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

ବିଶେଷ ଭାବରେ ଶୁଶ୍ରୁତ ସଂହିତାରେ ଶଲ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ତଥା ଆୟୁର୍ବେଦ ବିଜ୍ଞାନର ଅନେକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ରହିଛି ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ବୃହତ୍ତ୍ରୟୀ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ଯଦିଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଉପଲବ୍ଧ ଶୁଶ୍ରୁତ ସଂହିତାରେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଆୟୁର୍ବେଦର ଯଥେଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି, ତଥାପି ଏହା ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଏହା ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାରର ସର୍ବ ପୁରାତନ ଏବଂ ସର୍ବ ବୃହତ ପାଠ ଭାବରେ ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି | ଆଧୁନିକ ସର୍ଜନକାରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାରର ପିତା ଭାବରେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ଏହି ମହାନ୍ ଜନନାୟକ ଙ୍କର ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୭୦୦ ଶତାବ୍ଦୀରେ କାଶୀ ନଗରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ ହୋଇଥିଲା।ସଂସ୍କୃତ ପଣ୍ଡିତମାନେ ତଥା ଶଲ୍ୟ ଚିକିତ୍ସକ ମାନେ ( ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର ଚିକିତ୍ସକ ମାନେ ) ଶରୀର ବିଷୟକ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଶୁଶ୍ରୁତ ଙ୍କ ଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବାର ଦେଖି ମତ ଦିଅନ୍ତି “ शरीरे सुश्रुतः श्रेष्ठः ।

ଶଲ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ଜନକ ଅମୃର୍ତ ଶୁଶ୍ରୁତ

ମହାନ୍ ଜନନାୟକ ଋଷି ଶୁଶ୍ରୁତ