ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ: ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଏକ ଦୀପ୍ତିବନ୍ତ ପ୍ରତିଭା

ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଜଗତରେ ଏକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନାମ ଅଟନ୍ତି । ନିଜର କୌଶଳ, ପ୍ରତିଭା, ଓ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅଭିନିବେଶ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ବିଶ୍ୱ ମଞ୍ଚରେ ଏକ ନୂତନ ପରିଚୟ ଦେଇଛନ୍ତି । ସଞ୍ଜୁକ୍ତାଙ୍କ ଜୀବନ କାହାଣୀ ଏକ ମାନବୀୟ ସଂଗ୍ରାମ, ସଫଳତା, ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଅସୀମ ସମର୍ପଣର କାହାଣୀ ଅଟେ ।

ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ଜୀବନୀ

ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଜଗତରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାମ ଅଟନ୍ତି । ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓଡ଼ିଶାର ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାରେ ବରହମପୁରରେ ୨୪ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୪ରେ ହୋଇଥିଲା ।

ସେ ଛୋଟବେଳୁ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଆଗ୍ରହ ଦେଖାଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ପରିବାର ତାଙ୍କର ନୃତ୍ୟ ଚରିତ୍ର ଉଦ୍ଧାର କରିବାରେ ବହୁତ ବଡ଼ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଗୁରୁ ଅନୁରାଗରେ ସେ ଏକ ମହାନ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲେ । ନୃତ୍ୟ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ସମର୍ପଣ ଓ ପ୍ରତିଭା ମାଧ୍ୟମରେ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ଜାତୀୟ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମଞ୍ଚରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ କରାଇଥିଲେ।

ଆରମ୍ଭିକ ଜୀବନ

ତାଙ୍କ ପିତା କେ. ସ୍ରୀନିବାସନ ଓ ମାତା କେ. ଧୀରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଥିଲେ । ସଞ୍ଜୁକ୍ତାଙ୍କ ଦେଶୀ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ପାଖରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସେ ପରେ ଶ୍ରୀ ଦୁର୍ଗା ପ୍ରସାଦ ଦାସଙ୍କରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ନେଇଥିଲେ ।

କ୍ୟାରିଅର ଓ ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ

ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ନୃତ୍ୟ କ୍ୟାରିଅର ଅତି ଶୀଘ୍ର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ୧୯୫୬ରେ ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ ଓ ଏହା ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଭାକୁ ବିଶ୍ବସ୍ତରରେ ପରିଚିତ କରାଇଲା । ସଞ୍ଜୁକ୍ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟରେ ସଫଳତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା ଓ ସେ ବିଶ୍ୱ ମଞ୍ଚରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ପରିଚିତ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ ହେଲେ ।

କ୍ୟାରିଅର ଓ ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ:

୧୯୪୯ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ ତାଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଶିକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହା ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଛୋଟ ଛୋଟ ମଞ୍ଚ ରେ ମଧ୍ୟ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ । ସେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଅଧିକ ଅନୁଶୀଳନ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଗୁରୁ କେ. ସ୍ରୀନିବାସନ ଓ ପରେ କେ. ଧୀରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଥିଲେ ।

୧୯୫୭ ସଞ୍ଜୁକ୍ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏହି ସମୟରେ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଘଟିଲା । ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ । ଏହାରେ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଭାକୁ ଦେଖାଇ ପାରିଲେ ଓ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମଞ୍ଚରେ ସଫଳତା ଅର୍ଜନ କରିଲେ ।

୧୯୬୨ ଏହି ବର୍ଷରେ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ନୃତ୍ୟ ଗୁରୁ କେ. ସ୍ରୀନିବାସନ ତଥା କେ. ଧୀରେନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ନିକଟରେ ନୃତ୍ୟରେ ଅଧିକ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଗ୍ରହଣ କଲେ ।

୧୯୬୩ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏହା ଏକ ସୁନ୍ଦର ସମୟଥିଲା । ସେ ମାସ୍କୋରେ ବରିଷ୍ଠ ନୃତ୍ୟ ଗୁରୁ ପାଖରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ନେଇବାକୁ ଚାଲିଥିଲେ ଓ ଏହାରେ ସେ ସଫଳତା ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ ।

୧୯୬୫ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଫଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ସେ ବିଭିନ୍ନ ମଞ୍ଚରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଭାକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।

୧୯୬୭ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ଆବା ଏକ ବୃହତ ମଞ୍ଚରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଭାର ପ୍ରଶଂସା ହେଲା । ସେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ପରିଚିତ କରିଥିଲେ ।

୧୯୭୦ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ଏବେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନୃତ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଭା ଓ ପ୍ରଦର୍ଶନରେ ସେ ବିଭିନ୍ନ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ ।

୧୯୮୦ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ନୂତନ ଭାବରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟରେ ରଚନା ଓ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ । ସେ ନୂତନ ସଂରଚନା ଓ ନୃତ୍ୟକୁ ପ୍ରମୋଟ କରିବାରେ ଯତ୍ନ ନେଲେ ।

୧୯୯୦ ସଞ୍ଜୁକ୍ତାଙ୍କ କ୍ୟାରିଅରରେ ଏହି ବର୍ଷ ଏକ ଉତ୍ତମ ସମୟ ଥିଲା । ସେ ବହୁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ପ୍ରଦର୍ଶନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।

୧୯୯୭ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ବିଶ୍ୱ ସ୍ତରରେ ହାନି ଆଣିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ସଫଳତା ଏବଂ ପ୍ରତିଭା ତାଙ୍କର ନାମକୁ ଅମର କରିଛି ।

ଶିକ୍ଷା ଓ ନୃତ୍ୟର ଆରମ୍ଭ

୧୯୫୧ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ ଓ ଏହାରେ ସେ ମିଳିଥିଲେ ନମ୍ରତା ଓ ଶିକ୍ଷାର ସମ୍ମାନ ।

୧୯୫୩ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ନୃତ୍ୟରେ ଆହୁରି ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଶିକ୍ଷା ନେବାର ଦିଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ସହ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାର ସାରଗର୍ଭ କରିଥିଲେ ।

୧୯୫୬। ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ସଫଳତା ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ । ସେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଦର୍ଶନ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଓ ତାଙ୍କର କୌଶଳକୁ ସମ୍ମାନିତ କରାଗଲା ।

ନୃତ୍ୟର ଆରମ୍ଭ:

୧୯୪୬-୧୯୪୯ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବରହମପୁରରେ ହେଲା । ସେ ଅଦପି କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାରେ ଅନେକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅଭିନୟ ଓ ଚଳନ ସିଖିଥିଲେ ।

୧୯୫୯ ସଞ୍ଜୁକ୍ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ସଫଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲା । ସେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ ।

୧୯୬୦ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ତାଙ୍କର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ସାର୍ବଜନୀନ ସଂସ୍କୃତିକ ମଞ୍ଚରେ ସମ୍ପ୍ରସାର କରିଥିଲେ ।

୧୯୬୩ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରଦର୍ଶନରେ ସଫଳତା ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ । ସେ ବିଶ୍ୱ ମଞ୍ଚରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ ଓ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ ।

୧୯୬୬-୧୯୭୦ସଞ୍ଜୁକ୍ତାଙ୍କ କ୍ୟାରିଅର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସେ ଅନେକ ବିଭିନ୍ନ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ଜାତୀୟ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ପରିଚିତ କରିଥିଲେ ।

୧୯୯୭ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କର ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଓ ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ସେ ବହୁତ ସଫଳ ସମ୍ପୃକ୍ତି ନେଇଥିଲେ । .

କ୍ୟାରିଅର ଓ ନୃତ୍ୟ

୧୯୫୬ ମସିହାରେ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି କଲେ ଓ ଏହା ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଭାକୁ ସ୍ଵୀକାର କରିବାରେ ଏକ ମାନ୍ୟତା ମିଳିଲା । ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ତାଙ୍କର ସମୟର ତୁର୍କି, ଇଂଲଣ୍ଡ, ଓ ଆମେରିକା ଭ୍ରମଣ କଲା ଓ ସେ ତାଙ୍କର କୌଶଳ ଓ ପ୍ରତିଭାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ।

ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସଫଳତା

ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ ତାଙ୍କ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଶିଳ୍ପକୁ ବିଶ୍ୱ ସ୍ତରରେ ପହଁଚାଇବାରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଯତ୍ନ ନେଇଥିଲେ । ଏହାର ଫଳରୂପରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ସ୍ୱୀକୃତ ହେଲା ଓ ସେ ବିଭିନ୍ନ ଭାରତୀୟ ଓ ବିଦେଶୀ ସଂସ୍କୃତିକ ମଞ୍ଚରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ ।

ସଂଗ୍ରାମ ଓ ସଫଳତା

ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ଜୀବନ ଏକ ସଂଗ୍ରାମ ଏବଂ ସଫଳତାର ଗାଥା ଅଟେ । ସେ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଆଗ୍ରହ ଓ ସମର୍ପଣ ମାଧ୍ୟମରେ ନୂତନ ରାହି ବନେଇଥିଲେ ।

ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ

ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନରେ ତାଙ୍କ ସ୍ବାମୀ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଥିଲା । ସଂସାରିକ ଜୀବନରେ ସେ ଏକ ଭଲ ଗୃହିଣୀ ଓ ମାତୃ ଥିଲେ । ସଞ୍ଜୁକ୍ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଂସାରୀକ ଜୀବନ ଗଠନରେ ଏକ ସମନ୍ୱୟ ଥିଲା ଓ ସେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲେ ।

ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ

ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା ଓ ସମର୍ପଣକୁ ଦେଖି ବହୁ ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ ମିଳିଲା । ସେ ପଦ୍ମଶ୍ରୀ, ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମି

ପୁରସ୍କାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ ।

ଉତ୍ସର୍ଗ

୧୯୯୭ରେ ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଜଗତରେ ଏକ ବଡ଼ ହାନି ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ତାଙ୍କର ଏତିହାସିକ ଉତ୍ସର୍ଗ ଓ ସଫଳତା ତାଙ୍କର ନାମକୁ ଅମର କରିଛି ।

ଶେଷରେ ଏ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଜଗତର ଏକ ସୁନ୍ଦର ତାରକା

ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟରେ ନିଜ ଛାପ ଛାଡି ଯାଇଛନ୍ତି । ସେ

ଏକ ଆଦର୍ଶ, ଏକ ପ୍ରେରଣା, ଓ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଏକ ଅମର ନାମ ହେଇ ରହିବେ ।

ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ର ଦୀପ୍ତି ବନ୍ତ ପ୍ରତିଭା

Sanjukta panigrahi a shining star of odissi dance