କର୍ମକ୍ଳାନ୍ତ ଜୀବନକୁ ସରସ ସୁନ୍ଦର କରିବାପାଇଁ ଯେତେଗୁଡ଼ିଏ ମାଧ୍ୟମ ଅଛି ତନ୍ମଧ୍ଯରେ ପୁସ୍ତକ ପଠନ ଅନ୍ୟତମ । ପୁସ୍ତକପାଠ ମନୁଷ୍ୟର ଏକ ପ୍ରବୃତ୍ତି । ବିଶେଷତଃ ସାହିତ୍ୟ ପୁସ୍ତକ ପାଠରେ ପାଠକର ମନ ଆଉ ପ୍ରାଣ ଆମୋଦିତ ଓ ପରିତୃପ୍ତ ହୁଏ । ଜୀବନଜିଜ୍ଞାସା ସାହିତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶମିତ ହୁଏ । ସମାଜ ଅନୁଶୀଳନରେ ସାହିତ୍ୟ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ । ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷ ଚତୁର୍ବର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ସାହିତ୍ୟର ଅବଦାନକୁ ଉପେକ୍ଷା କରିହେବ ନାହିଁ । ଜୀବନପାଇଁ ସାହିତ୍ୟର ଉପାଦେୟତା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହେତୁ ସାହିତ୍ୟ ପାଠରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ମନୋନିବେଶ ବାଞ୍ଛନୀୟ ।

ସାହିତ୍ୟର ସଂଜ୍ଞା ଓ ସ୍ୱରୂପ :

ମାନବର ବୌଦ୍ଧିକ ଚେତନାର ପରିଚିତି ସାହିତ୍ୟ । ଲିଖିତ, ରସାଳ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିରେ ଏହାର ମନୋଜ୍ଞ ପରିପ୍ରକାଶ । ମାନବଜୀବନ ସହିତ ଏହା ଗତିଶୀଳ । ପୁନଶ୍ଚ ଆଲୋଚକଙ୍କ ମତରେ ଭାଷା ନିବଦ୍ଧ ଭାବ ହିଁ ସାହିତ୍ୟରୂପେ ବିବେଚିତ । ଜୀବନର ଗାଥା ସାହିତ୍ୟରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ । ସମାଜଠାରୁ ଏହା ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ । ସମାଜର ଉତ୍‌ଥାନପତନ, ସୁଖଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁର କାହାଣୀ ସାହିତ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତ କରେ । ସାହିତ୍ୟରେ ହିଁ ସମାଜକୁ ଦେଖିହୁଏ । ସମାଲୋଚକ ଆର୍ନୋଲ୍ଡଙ୍କ ବକ୍ତବ୍ୟ “Literature is the mirror of the society.” ଯଥାର୍ଥ ଅଟେ । ସାହିତ୍ୟ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ସାଧନରେ ବ୍ରତୀ ହୋଇଛି । ସମାଜକୁ ବ୍ୟକ୍ତିର ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛି । ସମାଜରେ ସଙ୍ଘଟିତ ଘଟଣାବଳୀକୁ ସାହିତ୍ୟ ହିଁ ପ୍ରଚାର କରେ । ଫରାସୀ ଲେଖିକା ‘ଦେ ଷ୍ଟେଲ’ଙ୍କ ଉକ୍ତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣିଧାନଯୋଗ୍ୟ । “Literature is the expression of the society.” ସାହିତ୍ୟ ଏକ ରୁଚିବନ୍ତ କଳା । କଳ୍ପନାରୁ ଏହାର ଜନ୍ମ, ବାସ୍ତବତାରେ ଏହାର ପ୍ରସାର । ଗଦ୍ୟ, ପଦ, ଗଳ୍ପ, ଉପନ୍ୟାସ ଓ ନାଟକ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ଏହାର ପରିପ୍ରକାଶ ଘଟେ । ସୀମାହୀନ ସମୁଦ୍ର ବା ଅନନ୍ତ ଆକାଶ ପରି ସାହିତ୍ୟ ବିଶାଳ ଓ ବିପୁଳ ଅଟେ । ଏହାର ସଂଜ୍ଞା ନିରୂପିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ।

ସାହିତ୍ୟର କ୍ଷେତ୍ର :

ସାହିତ୍ୟ ସୀମିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆବଦ୍ଧ ନୁହେଁ । ଏହାର ପରିସର ବ୍ୟାପକ । ସମଗ୍ର ବିଶ୍ଵରେ ସାହିତ୍ୟ ପଦଚାରଣ କରେ । ମନୁଷ୍ୟ ହିଁ ତା’ର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ । ପଶୁପକ୍ଷୀ, କୀଟପତଙ୍ଗ ଓ ବୃକ୍ଷଲତା ମଧ୍ଯ ସାହିତ୍ୟର ଉପାଦାନ ରୂପେ ଗୃହୀତ ହୋଇପାରନ୍ତି । ଆକାଶର ସୂର୍ଯ୍ୟଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ର, ସାଗରସରିତ ଓ ବନପର୍ବତ ସାହିତ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଟେ । ସାହିତ୍ୟିକର ଲେଖନୀରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ଓ ପାତାଳ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗର ସେତୁ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ । ଯାହା ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟର ଅବାଙ୍-ମାନସ ଗୋଚର, ତାହା କବି, ଲେଖକ ନିକଟରେ ସହଜଲବ୍‌ଧ । ଚେତନାର ଦିଗ୍‌ବଳୟ ସାହିତ୍ୟ ଦ୍ବାରା ବିସ୍ତୃତ । ଏହା ସର୍ବତ୍ର ଓ ସର୍ବଦା ଗତିଶୀଳ ।

ସାହିତ୍ୟର ଉପାଦେୟତା :

ସାହିତ୍ୟ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ । ଏଣୁ ଏହାର ଉପାଦେୟତା କୌଣସି ସମୟରେ ଅସ୍ୱୀକାର କରାଯାଇ ନପାରେ । ସାହିତ୍ୟର ବହୁମୁଖୀ ଉପାଦେୟତା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବହୁ କାଳରୁ ସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇଅଛି । ମନୋରଞ୍ଜନ ଓ ଆନନ୍ଦଦାନ ସାହିତ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ । ପାଠକ ନିଜର ରୁଚି ଅନୁଯାୟୀ ଯେତେବେଳେ ଗଳ୍ପ, ଉପନ୍ୟାସ, ଜୀବନୀ, କବିତା ଅଥବା ପୁରାଣ ପଢ଼ି ବସେ, ସେଥିରେ ତନ୍ମୟ ହୁଏ । ରସାସ୍ଵାଦନରେ ତା’ର ପ୍ରାଣ ରସସିକ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ଜଗତର ମହାର୍ଘ୍ୟ ପାର୍ଥିବ ଧନସମ୍ପତ୍ତି ତା ନିକଟରେ ତୁଚ୍ଛ । ସାହିତ୍ୟ ପାଠରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ସନ୍ତୋଷର ତୁଳନା ନାହିଁ ।

ଜ୍ଞାନର ଗନ୍ତାଘର ସାହିତ୍ୟ । ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ବିଚାର ସାହିତ୍ୟରେ ହୋଇଥାଏ । ସାହିତ୍ୟ ପାଠରେ ମଣିଷର ମନ୍ଦ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ବିଲୟ ଘଟି ମାନବୀୟ ସଦ୍‌ଗୁଣାବଳୀର ବିକାଶ ଘଟେ । ନୀତି, ଉପଦେଶ ସାହିତ୍ୟରୁ ମିଳେ । ଜ୍ଞାନର ଦିଗ୍‌ବଳୟ ସାହିତ୍ୟ ପାଠରେ ସମ୍ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ।

ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଚେତନାର ବିକାଶ ସାହିତ୍ୟ ପାଠରେ ଅନ୍ୟତମ ଉପାଦେୟତା । ମଣିଷର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଓ ବାହ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ବିକାଶସାଧନ ସାହିତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସଙ୍ଘଟିତ ହୁଏ । ସତ୍ୟ-ଶିବ-ସୁନ୍ଦରର ଆରାଧନା ସାହିତ୍ୟରୁ ହିଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଶିକ୍ଷା କରେ ।

ସାହିତ୍ୟ ସହ ଧର୍ମର ସମ୍ପର୍କ ନିବିଡ଼ । ଧର୍ମଧାରଣା ସାହିତ୍ୟାଶ୍ରୟୀ । ସୁତରାଂ ବହୁ ଧର୍ମ ସାହିତ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ସୃଷ୍ଟିଲାଭ କରିଛି । ବେଦ, ଉପନିଷଦ, ରାମାୟଣ, ମହାଭାରତ, କୋରାନ୍, ବାଇବେଲ ପ୍ରଭୃତି ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମୁଖ ଧର୍ମ ସାହିତ୍ୟ ଅଟନ୍ତି । ଯୁଗଯୁଗ ଧରି ଧର୍ମ-ସାହିତ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସମାଜରେ ଧର୍ମୀୟ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ପରି ପ୍ରସାର ଘଟାଇଛନ୍ତି । ଧର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ସୁସ୍ଥ ସଂହତ ସମାଜ ଗଠନ ସାହିତ୍ୟର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଟେ । କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ସାହିତ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅବଗତ କରାଏ । ରାମାୟଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଆଦର୍ଶ ପିତୃଭକ୍ତି, ଭ୍ରାତୃଭକ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦିତା, ଅନାବିଳ ଦାମ୍ପତ୍ୟପ୍ରେମ, ମଧୁମୟ ଗୁରୁଶିଷ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ, ଆଦର୍ଶ ରାଜଧର୍ମ ଓ ପ୍ରଜାନୁରକ୍ତିର ସମନ୍ବିତ ପରିପ୍ରକାଶ ଘଟିଛି ଯାହାର ଆଦର୍ଶ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଭାରତୀୟ ସମାଜକୁ ଦିଗ୍‌ଦର୍ଶନ ଦେଉଛି । ଅନ୍ୟାୟ, ଅନୀତି ଓ ଅଧର୍ମର ପରିଣତି ସନ୍ଦେଶ ମଧ୍ଯ ସାହିତ୍ୟରୁ ମିଳେ । ମହାଭାରତ ପାଠକରି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ଅହମିକା, ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରିତା ପ୍ରତି ପାଠକ ନାସିକାକୁଞ୍ଚନ କଲାବେଳେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କର ଭଦ୍ରତା, ସାଧୁତା, ସତ୍ୟପ୍ରୀତି ପ୍ରତି ସାଧୁବାଦ ଜଣାଏ ଅଥବା ଭୀଷ୍ମ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ବୀରତ୍ୱରେ ବିସ୍ମୟବିସ୍ତାରିତ ଓ ପୁଲକିତ ହୁଏ ।

ସାହିତ୍ୟ ପାଠକରି ପାଠକସମାଜ ସମ୍ପର୍କରେ ଜ୍ଞାନାର୍ଜନ କରେ । ସମାଜରେ ବାସକରୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସହିତ ପରିଚିତ ହୁଏ । ସେମାନଙ୍କର ସୁଖଦୁଃଖ ଓ ଅବସ୍ଥା ସଙ୍ଗେ ନିଜକୁ ତୁଳନା କରେ । ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଲୋକଙ୍କର ସଭ୍ୟତା-ସଂସ୍କୃତି, ଆଚାର-ବ୍ୟବହାର ଓ ଖାଦ୍ୟପେୟ ସମ୍ପର୍କରେ ପରିଚିତ ହେବାର ପ୍ରଧାନ ମାଧ୍ଯମ ସାହିତ୍ୟ ।

ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ସାହିତ୍ୟ କରିଥାଏ । ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯେତେବେଳେ ଭୁଶୁଡ଼ି ପଡ଼ିବାକୁ ବସେ, ଜନତା ଅସ୍ଵସ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସାହିତ୍ୟ ବ୍ରଜଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୟାନ କରେ । ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ ଶାସନର ଅବସାନ ପାଇଁ ଉପାଦାନ ଯୋଗାଏ । ଶୋଷଣ, ପେଷଣ, ନିର୍ଯାତନ ଓ ଅତ୍ୟାଚାରରୁ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷାକରିବା ପାଇଁ ସାହିତ୍ୟ ବିପ୍ଳବର ବାଣୀ ଶୁଣାଏ । ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବ, ରୁଷ୍ ବିପ୍ଳବ ଓ ଆମେରିକାର ସ୍ଵାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସାହିତ୍ୟର ଭୂମିକା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ।

କୁସଂସ୍କାର ବ୍ୟକ୍ତି ତଥା ଜାତି ପ୍ରଗତିର ପରିପନ୍ଥୀ । ଯୁଗଯୁଗର ଅନ୍ଧବିଶ୍ଵାସ ମଣିଷ ମନରୁ ଦୂର କରିବାପାଇଁ ସାହିତ୍ୟର ବଳିଷ୍ଠ ପ୍ରେରଣାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିହେବ ନାହିଁ । ଜୀବନ ଗଠନ ନିମିତ୍ତ ସାହିତ୍ୟର ଅବଦାନ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ । ‘ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର’ ନାଟକ ଦେଖିବା ପରେ ମୋହନଦାସ କରମଚାନ୍ଦ ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଜଣାଶୁଣା ।

ସାହିତ୍ୟ ପାଠଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରାଣରେ ଜାତୀୟ ଚେତନା ଜାଗରିତ ହୁଏ । ପରାଧୀନ ଜାତି ସାହିତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ପରାଧୀନତାର ନିଗଡ଼ରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ବାଟ ଖୋଜନ୍ତି । ଭାରତର ସ୍ଵାଧୀନତା ପାଇଁ ସାହିତ୍ୟର ଭୂମିକା ଅବିସ୍ମରଣୀୟ । ବଙ୍କିମଚନ୍ଦ୍ର, ରବୀନ୍ଦ୍ର ନାଥ, ଶରତଚନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରେମଚାନ୍ଦ, ଗୋପବନ୍ଧୁ, ନୀଳକଣ୍ଠ ଓ ଗୋଦାବରୀଶ ପ୍ରମୁଖ ସାହିତ୍ୟିକମାନେ ସାହିତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଜାତୀୟଚେତନା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୋଇଥିଲେ ।

ନିଷ୍କର୍ଷ :

ସାହିତ୍ୟ ଜୀବନ ଓ ସମାଜ ସହ ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ ହୋଇଥିବାରୁ ସତ୍ ଓ ମଙ୍ଗଳକାରୀ ହେବା ବାଞ୍ଛନୀୟ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୁଗରେ ସରଳ ସାହିତ୍ୟର ସୃଷ୍ଟି ସମାଜ ପାଇଁ ବିପଦ ରୂପେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇଛି । ଯୁବ ଆଦର୍ଶ ଏହାଦ୍ଵାରା ଲକ୍ଷ୍ୟଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଉଛି । ଲେଖକ ଓ ପ୍ରକାଶକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦାୟିତ୍ୱବାନ୍ ଓ ସାବଧାନ ହେବା ଉଚିତ । ସାହିତ୍ୟ କେବଳ ଅର୍ଥକାରୀ ନୁହେଁ ; ସମାଜ ହିତକାରୀ, ଏହି ଚେତନା ସେମାନଙ୍କର ରହିବା ଉଚିତ । ଜନକଲ୍ୟାଣକାରୀ ସାହିତ୍ୟ ବାସ୍ତବରେ ନୀତିବେତ୍ତା, ଉପଦେଷ୍ଟା ଓ ଶିକ୍ଷକଙ୍କର ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ ।

ସାହିତ୍ୟ ପାଠର ଉପାଦେୟତା

Literature