ଓଡ଼ିଶା, ପ୍ରାଚୀନ ନାମ ଉତ୍କଳ । ଏହି ଉତ୍କଳର ଗୌରବମୟ ଇତିହାସର ଅନେକ ଅନାଲୋଚିତ ଅନାଲୋକିତ ଦିଗ ରହିଛି । ମହାମେଘବାହନ ଐର ଖାରବେଳଙ୍କ ବୀରତ୍ଵର ପରିକାଷ୍ଠା ଦେଖିଛି ଏଇ ମାଟି । ଏ ମାଟିର ପ୍ରତିଟି ସନ୍ତାନ ସ୍ଵାଭିମାନୀ ଓଡ଼ିଆ । ଏଇ ସ୍ଵାଭିମାନୀ ଓଡ଼ିଆ ନୌବାଣିଜ୍ୟରେ ଦେଖାଇଛି ତାର କୁଶଳତା । କିନ୍ତୁ ବିଦେଶୀ ଶକ୍ତିର ଆକ୍ରମଣରେ ସ୍ଵାଧୀନତା ହରାଇଛି ଓଡ଼ିଶା । ପ୍ରାକୃତିକ ଦୁର୍ବିପାକରେ ଅବଦମିତ ହୋଇପଡ଼ିଛି । ତଥାପି ଏ ଜାତି କିଭଳି ପୁନଶ୍ଚ ମୁଣ୍ଡଟେକି ଠିଆ ହେଇଛି ସେଇ ତାର ସ୍ଵାଭିମାନର ଜୟଯାତ୍ରା । ଇଂରେଜ ମାନେ ୧୮୦୩ ମସିହାରେ ଓଡି଼ଶାର ଶାସନ ଭାର ହାତକୁ ନେବା ବେଳକୁ ଭାରତର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳ ଇଂରେଜ ଶାସନାଧୀନ ହୋଇସାରିଥିଲା । ପଡ଼ୋଶୀ ବଙ୍ଗ ଅଞ୍ଚଳ ଇଂରେଜ ମାନଙ୍କ ସହିତ ସାଲିସ କରିନେଇ ସାରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଇଂରେଜ ସରକାରଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଓଡ଼ିଆମାନେ ପ୍ରଥମରୁ ହିଁ ସ୍ଵର ଉତ୍ତୋଳନ କରିଥିଲେ । ଅସହଯୋଗ ଆନ୍ଦୋଳନର ଅନେକ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଓଡ଼ିଆ ମାନେ ଇଂରେଜ ସରକାରଙ୍କ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି ଅନାଗ୍ରହ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ । ଇଂରାଜୀ ବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଛି କିନ୍ତୁ କେହି ପଢ଼ିବାକୁ ଯାଇନାହାନ୍ତି । ଇଂରେଜ ମାନେ ଛାପାକଳ ବସାଇଛନ୍ତି, ପତ୍ରିକା ଛପାଇଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଆମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିନାହାଁନ୍ତି । ପତ୍ରିକାମାନ ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି । ୧୮୧୭ ମସିହା ବେଳକୁ ଇଂରେଜ ମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ବିଦ୍ରୋହ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଛି । ଖୋର୍ଦ୍ଧାର ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁ ବିଦ୍ୟାଧର, ଜୟୀ ରାଜଗୁରୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହର ସୂତ୍ରପାତ ହୋଇଛି । କେବଳ ଏହି ଦୁଇଜଣ ନୁହଁନ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ଗଡ଼ଜାତରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ବିପ୍ଳବୀ, ସଂଗ୍ରାମୀମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଛନ୍ତି । ଲଢ଼େଇ କରିଛନ୍ତି । ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ସଂଗ୍ରାମୀ ବୀର ମାନଙ୍କ ସଂପର୍କରେ ଆମେ ଅବଗତ ନାହୁଁ । ସେମିତି ଜଣେ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ହେଉଛନ୍ତି ସତ୍ୟବାଦୀ ମିଶ୍ର ।

ତତ୍କାଳୀନ ଓଡି଼ଶାରେ ଗଡ଼ଜାତରେ ରାଜା ମାନଙ୍କ ଶାସନ ଥିଲା । ସବୁ ରାଜାମାନେ ପ୍ରଜା ବତ୍ସଳ ନଥିଲେ, ଅନେକ ଥିଲେ ଇଂରେଜ ମାନଙ୍କ ତୋଷାମଦକାରୀ, ପ୍ରଜା ଶୋଷକ ଏବଂ ଭୋଗବାଦୀ । ଢେଙ୍କାନାଳ ଗଡ଼ଜାତର ରାଜା ସୁରପ୍ରତାପ ମହୀନ୍ଦ୍ର ବାହାଦୂରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶଙ୍କର ପ୍ରତାପ ମହୀନ୍ଦ୍ର ବାହାଦୂରଙ୍କ ଶାସନକାଳ ଢେଙ୍କାନାଳ ପାଇଁ ଥିଲା ଏକ କଳଙ୍କିତ ଅଧ୍ୟାୟ । ତାଙ୍କ ସହ ସମର୍ଥନରେ ଥିଲେ ବଙ୍ଗୀୟ ବିଚାରପତି କେ.ବି. ରାୟ । କଲିକତାରୁ ପ୍ରକାଶିତ ଇଂରାଜୀ ସମ୍ବାଦପତ୍ରରେ ଶଙ୍କର ପ୍ରତାପଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ମୂଳକ ଲେଖା ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା । ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରଜାଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର ସମସ୍ତ ସୀମା ଟପିଯାଇଥିଲା । ରାଜା ଜଙ୍ଗଲରୁ ହାତୀ ଧରି ତାକୁ ବିକ୍ରୟ କରୁଥିଲେ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ହେଉଥିଲେ ପ୍ରଜାମାନେ । ହାତୀ ଦ୍ଵାରା ଅନେକ ମୃତାହତ ହେଉଥିଲେ । ଦଣ୍ଡବିଧିରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ବର୍ବରତାର ରହିଥିଲା । ଛକବେଜିତ, ନିଶ ଉପଡ଼ା, ବିଷ୍ଠା ଖୁଆଇବା, ପଥର ମୁଣ୍ଡାଇବା ଭଳି ଅମାନୁଷିକ ଦଣ୍ଡବିଧିମାନ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା । ସମସ୍ତ ଅତ୍ୟାଚାରରୁ ବଳି ପଡି଼ଲା ଯତନ ନଗର ଗଡ଼ । ଶଙ୍କର ପ୍ରତାପଙ୍କ ସାନଭାଇ ରାଜସ୍ଥାନର ରାଜକୁମାରୀ ଯତନ କୁମାରୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ୧୯୩୧ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ତିନିଶହ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚର ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଅନେଶତ ବଖରାର କୋଠା ନିର୍ମାଣ କରାଗଲା । ଏଥିପାଇଁ ବେଠିରେ ପ୍ରଜା ମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରାଗଲା । ଟାଟାରୁ ଲୁହା, ରାଣୀଗଞ୍ଜରୁ ଟାଇଲ, ବର୍ମାରୁ ଶାଗୁଆନ କାଠ ଆସିଥିଲା । କାମ କରି ନ ପାରିଲେ ପ୍ରଜାମାନେ ଚାବୁକ ମାଡ଼ ଖାଉଥିଲେ ।

ଏହି ସମୟ ବେଳକୁ ରାଜାଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହେଇଗଲା । ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନର ନେତୃତ୍ଵ ନେଲେ ସାରଙ୍ଗଧର ଦାସ, ସହଯୋଗରେ ଥିଲେ ମହେଶ୍ୱର, ସୁବାହୁସିଂହ, ବୀର ବୈଷ୍ଣବ ପଟ୍ଟନାୟକ, ବ୍ରଜ କିଶୋର ଧଳ, ହରମୋହନ ପଟ୍ଟନାୟକ ।
ଢେଙ୍କାନାଳରେ ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ଗଠିତ ହେଲା । ଏହି ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଢେଙ୍କାନାଳର ଅନେକ ସଂଗ୍ରାମୀ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ସତ୍ୟବାଦୀ ମିଶ୍ର । ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ରାମିଆଳ ନଦୀର ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗ୍ରାମ ମାର୍ଥାପୁର । ଏହି ଗ୍ରାମର ପରମାନନ୍ଦ ମିଶ୍ର ଓ ସରସ୍ଵତୀ ମିଶ୍ରଙ୍କ କୋଳ ମଣ୍ଡନ କରି ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ସତ୍ୟବାଦୀ ମିଶ୍ର, ୧୯୧୨ ମସିହା ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ତିଥିରେ । ପରମାନନ୍ଦ ମିଶ୍ର ଥିଲେ ସାରଙ୍ଗଧର ଦାସଙ୍କ ବନ୍ଧୁ । ସତ୍ୟବାଦୀ ମିଶ୍ର ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଢେଙ୍କାନାଳରେ ହିଁ ସମାପ୍ତ ହୋଇଛି । ତେଣୁ ସେ ସ୍ବଚକ୍ଷୁରେ ଢେଙ୍କାନାଳ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରଜାଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର ଦେଖିଥିଲେ । ୧୯୩୭ ମସିହାରେ ୨୩ ଓ ୨୪ ତାରିଖରେ ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଜା ସଂଘର ଦ୍ଵିତୀୟ ଅଧିବେଶନ କଟକ ଠରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ସଂଘର ସଂପାଦକ ଥିଲେ ସାରଙ୍ଗଧର ଦାସ । ସତ୍ୟବାଦୀ ମିଶ୍ର ଥିଲେ ଏହାର ପ୍ରଥମିକ ସଦସ୍ୟ । ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ପ୍ରଜା ସଂଘର ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୈଠକ ମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟବାଦୀ ମିଶ୍ର ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ଗ୍ରାମରୁ ଗ୍ରାମ ବୁଲି ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳର ବାର୍ତ୍ତା ପ୍ରଚାରରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ସକ୍ରିୟ ଥିଲେ । କ୍ରମେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳର ପ୍ରଚାରକ ଦାୟିତ୍ଵ ମଧ୍ୟ ଦିଆଗଲା ।

୧୯୩୮ ମସିହାରେ ଢେଙ୍କାନାଳର ରାଜା ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳକୁ ବେଆଇନ ଘୋଷଣା କରିଦେଲେ । ତଥାପି ସେହି ବର୍ଷ ଜେନାପୁର ନିକଟସ୍ଥ କଲାଣ୍ଡଠାରେ ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳର ଅଧିବେଶନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା । କଟକରୁ 'କୃଷକ' ଓ 'ରଣଭେରୀ' ନାମରେ ଦୁଇଟି ପତ୍ରିକା ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିଲା । ଏହି ପତ୍ରିକା ଦୁଇଟିରେ ସାରଙ୍ଗଧର ଦାସଙ୍କ ଲେଖା ଲଣ୍ଡା ଦେହୁରୀ ଛଦ୍ମନାମରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିଲା । ଲେଖା ଲେଖାଯାଉଥିଲା ତତ୍କାଳୀନ ଓଡି଼ଶାରେ କୃଷକ ମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ସଂପର୍କରେ । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଲୋକ ଭଗବତୀ ଚରଣ ପାଣିଗ୍ରାହୀ, ସୁରେନ୍ଦ୍ର ନାଥ ଦ୍ବିବେଦୀ, ରାଜକୃଷ୍ଣ ବୋଷ, ଅଦ୍ଵୈତ ବଲ୍ଲଭ ଦାସ, ଗୌରାଙ୍ଗ ଦାସ ଆଦି ମାନଙ୍କ ଲେଖା ଏହି ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିଲା । ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳ ବେଆଇନ ଘୋଷଣା ହେବା ପରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ମିଶ୍ର ଅନ୍ୟ ସହଯୋଗୀ କାହ୍ନୁଚରଣ କର, ଭଜମନ ସାହୁ, ଲାଲୁ ମହମ୍ମଦ ଆଦି ମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି କଟକରୁ ରେଳ ଯୋଗେ 'କୃଷକ' ଓ 'ରଣଭେରୀ' ପତ୍ରିକା ଜେନାପୁର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଣୁଥିଲେ । ରାତିରେ ଡଙ୍ଗାରେ ଜେନାପୁରରୁ ଢେଙ୍କାନାଳ ଯାଏଁ ଗ୍ରାମରୁ ଗ୍ରାମକୁ ଯାଇ ଏହି ପତ୍ରିକାମାନ ବାଣ୍ଟୁଥିଲେ । ଏହି ଦୁଃସାହସିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଡଙ୍ଗା ଚାଳକ ରହୁଥିଲେ ସତ୍ୟାନନ୍ଦ ମଳିକ, ବନମାଳୀ ଦେହୁରୀ, ନାଥ ମାଝୀ, କଣ୍ଠ କବି ଆଦି ମାନେ ।

୧୯୩୮ ମସିହା ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧ ତାରିଖ ବେଳକୁ ପ୍ରଜାମଣ୍ଡଳର ଅନେକ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ସତ୍ୟବାଦୀ ମିଶ୍ର ମଧ୍ୟ ଗିରଫ ହେଲେ । ଏହାର ପ୍ରତିବାଦରେ ତା ପରଦିନ ଅଳସୁଆ ହାଟ ଠାରେ ହଜାର ହଜାର ପ୍ରଜା ଏକାଠି ହୋଇଥିଲେ । ଇଂରେଜ ପୋଲିସର ଲାଠିମାଡ଼ ଓ ଗୁଳିଚାଳନାକୁ ଖାତିର ନକରି ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସଭା କରିଥିଲେ । ବାଧ୍ୟହୋଇ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଗିରଫ ନକରି ଛାଡି଼ଦେଲେ । ଏହି ପ୍ରଜା ଆନ୍ଦୋଳନ ଏତେ ବ୍ୟାପକ ରୂପ ନେଲା ଯେ ରାଜା ବାହାରୁ ଫୋର୍ସ ମଗାଇ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଦବାଇବାର ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଅକ୍ଟୋବର ୮ ତାରିଖରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ମିଶ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ପଡୋଶୀଙ୍କ ଘର ଖାନତଲାସ କରାଗଲା ତାଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିବା ପାଇଁ । ଶେଷରେ ନଭେମ୍ବର ୨୭ ତାରିଖରେ ଢେଙ୍କାନାଳ ରେଳ ଷ୍ଟେସନରୁ ତାଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଗଲା ଏବଂ ୧୯୩୯ ମସିହା ଜୁଲାଇ ୩୧ ତାରିଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଜେଲରେ ରଖାଗଲା । ଜେଲରେ ମାଡ଼ ମାରି ତାଙ୍କୁ ଅକର୍ମଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରିଦିଆଗଲା । ମରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଜେଲର ଅତ୍ୟାଚାରର ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ତେରଟି କ୍ଷତ ଚିହ୍ନ ରହିଥିଲା ।

୧୯୪୨ ମସିହାରେ ଯେବେ ଭାରତ ଛାଡ଼ ଆନ୍ଦୋଳନର ଡାକରା ଦିଆଗଲା ଢେଙ୍କାନାଳ ରାଜା ସେହି ବର୍ଷ ଅଗଷ୍ଟ ୧୧ ତାରିଖରେ ଜରୁରୀ କାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି ଘୋଷଣା କରିଦେଲେ । ୧୭ ତାରିଖ ଦିନ ସତ୍ୟବାଦୀ ମିଶ୍ର ଅନ୍ୟ କର୍ମୀ ଓ ନେତା ମାନଙ୍କ ସହିତ ଗିରଫ ହେଲେ । ଏହାର ପ୍ରତିବାଦରେ ବୈଷ୍ଣବ ପଟ୍ଟନାୟକ ଓ ମୂଷା ମଳିକଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କାମାକ୍ଷାନଗର କଚେରୀ ଓ ଥାନା ପୋଡ଼ି ଦିଆଗଲା । ଏହି ବିଦ୍ରୋହକୁ ଆଖିରେ ରଖି ୧୯୪୪ ମସିହାରେ ଢେଙ୍କାନାଳର ରାଜାଙ୍କ ଠାରୁ କ୍ଷମତା ଅପସାରଣ କରି ନିଆଗଲା । ୧୯୪୭ରେ ଦେଶ ସ୍ବାଧୀନ ହେବା ପରେ ଦେଶ ମିଶ୍ରଣ ଅଭିଯାନରେ ସାରଙ୍ଗଧର ଦାସଙ୍କ ସହିତ ସତ୍ୟବାଦୀ ମିଶ୍ର ସକ୍ରିୟ ଭୂମିକା ତୁଲାଇଥିଲେ ।

ସ୍ଵାଧୀନତା ପରେ ପୁରୀର ସାନଛତା ମଠର ମହନ୍ତ ଗଙ୍ଗା ଦାସଙ୍କ ଠାରୁ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି ସେ ରାମାୟଣ ଓ ଗୀତା ପ୍ରଚାରରେ ମନୋନିବେଶ କରିଥିଲେ । ମର୍ଥାପୁର ଆଖପାଖ ୫୦ ଖଣ୍ଡ ଗାଁରୁ ଭିକ୍ଷାବୃତ୍ତି କରି ଅର୍ଥ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିଲେ । ସେହି ଅର୍ଥରେ ମାର୍ଥାପୁରରେ ଏକ ଉଚ୍ଚ ବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଇଥିଲେ । ୧୯୬୩ ମସିହାରେ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ତାଙ୍କୁ ପେନସନ ଦେଲେ । ସେହି ବର୍ଷ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଢେଙ୍କାନାଳର ସମସ୍ତ ସ୍ଵାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ମାନଙ୍କୁ ତାମ୍ରପତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟବାଦୀ ମିଶ୍ର ତାହା ଗ୍ରହଣ କରି ନ ଥିଲେ । ପରେ ତାଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀ ଦୁର୍ଗାବତୀ ମିଶ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଠାରୁ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
ଜଣେ ଗାନ୍ଧିବାଦୀ ସମାଜସେବୀ ଭାବରେ ସମଗ୍ର ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରି ୧୯୭୮ମସିହା ସ୍ନାନପୂର୍ଣ୍ଣମୀ ତିଥିରେ ସେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ । ଏଭଳି ଜଣେ ସଂଗ୍ରାମୀ ବୀରଙ୍କୁ ଏ ଜାତି ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ପାରିଲେ ଜାତିର ଗୌରବ ବୃଦ୍ଧି ହେବ ।

ସ୍ଵାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ସତ୍ୟବାଦୀ ମିଶ୍ର

ଅନାଲୋଚିତ ସ୍ଵାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ