ଆରାଧନାର ପ୍ରତୀକ : ଶ୍ରୀରାଧା

ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ସାହିତ୍ୟରେ କେବେ, କେଉଁଠାରୁ, କିପରି ‘ରାଧା’' ଶବ୍ଦଟି ଆସିଛି ତା'ର କୌଣସି ସୂଚନା ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଅତୀତର ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ପୃଷ୍ଠା ଉନ୍ମୋଚନ କଲେ ରାଧା – କୃଷ୍ଣ ଚରିତ୍ରର ଗୁରୁତ୍ଵ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ । କେବଳ ସାହିତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆମର ପରମ୍ପରାପୁଷ୍ଟ ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ରାଧା-କୃଷ୍ଣ କଥାର ଅଖଣ୍ଡ ପ୍ରଭାବ ଲକ୍ଷ୍ୟଣୀୟ । ୧୬୦୦ ଶତାବ୍ଦୀର ସାହିତ୍ୟରେ ଯେଉଁସବୁ କାବ୍ୟ – କବିତା, ଭଜନ – ଜଣାଣ, ସୃଷ୍ଟିର ପରମ୍ପରା ଉନ୍ମୋଚିତ ହେଲା, ସେସବୁର ପ୍ରେରଣାର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ରାଧା- କୃଷ୍ଣ କଥାମୃତ । ଅପ୍ରାକୃତ ପ୍ରେମମୟୀ ରାଧା ଓ ପ୍ରେମମୟ ପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ବୃନ୍ଦାବନ ଲୀଳାର ଆଲେଖ୍ୟ | ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ, ବ୍ରହ୍ମ ବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ, ବୈଷ୍ଣବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ରଚିତ କାବ୍ୟ, ନାଟକ ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ପଦାବଳୀ ପ୍ରଭୃତିରେ ବେଶ୍ ଜୀବନ୍ତ । ଭାରତର ସଂସ୍କୃତ କବିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜୟଦେବ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନର ଅଧିକାରୀ । ଲୀଳାମୟ କୃଷ୍ଣ ଓ ଆରାଧନାର ସ୍ୱରୂପ ରାଧାଙ୍କର ଅନାବିଳ ପ୍ରେମଲୀଳାକୁ ନେଇ ତାଙ୍କ ରଚିତ ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ଵରେ ଭକ୍ତି ଓ ଶୃଙ୍ଗାରର ଏକ ଅପୂର୍ବ ସମନ୍ୱୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ରୂପେ ପରିଚିତ । ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଯେପରି ଗରୀୟାନ, ସେହିପରି ଚାତ୍ପର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ । ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କର ଉପୁରି, ସ୍ଥିତି ଓ ସ୍ୱରୂପ ସମ୍ପର୍କରେ ବହୁ ସମାଲୋଚକ ତଥା ଦାର୍ଶନିକ ନିଜ ନିଜର ମତବ୍ୟକ୍ତ କରିଯାଇଛନ୍ତି । ଭକ୍ତି ରସାତ୍ମକ କବି ବିଦ୍ୟାପତି, ଜୟଦେବ, ଚଣ୍ଡୀଦାସ, ଦୀନକୃଷ୍ଣ ପ୍ରଭୃତି ରାଧାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ଆହ୍ଲାଦିନୀ ଶକ୍ତି, ପ୍ରେମମୟୀ ରାଧା ରାସେଶ୍ୱରୀ, ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ଲୀଳାର ସର୍ବସ୍ୱ ‘‘ଶ୍ରୀରାଧା’” ବୋଲି ଧରିନେଇଛନ୍ତି । ଗୋଟିଏ ନିଚ୍ଛକ ସତ୍ୟ କହିଲେ, ଯେଭଳି ଦେହ ମଧ୍ଯରେ ଆତ୍ମାର ସତ୍ତା ଓ ମନ୍ଥନ, କାଷ୍ଠ ମଧ୍ଯରେ ଅଗ୍ନିର ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ବିଦ୍ୟମାନ, ସେହିଭଳି ବେଦ, ଉପନିଷଦ, ପୁରାଣ, ତନ୍ତ୍ର ଓ ସର୍ବ ବେଦାନ୍ତସାର ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତରେ ରାଧା ତତ୍ତର ରହସ୍ୟ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ଭାବେ ରହିଛି । କେଉଁଠାରେ ଇଙ୍ଗିତ ମାଧ୍ଯମରେ ଅବା କେଉଁଠାରେ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ଭାବରେ ଶାସ୍ତ୍ର ସମୂହରେ ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କର ମହିମାର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ।

ବେଦରେ ରାଧା ତତ୍ତ୍ଵ:

ଋଗ୍, ସାମ୍ ଓ ଅଥର୍ବ ବେଦରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଗୌରବମୟୀ ରାଧାଙ୍କ ନାମର ଉଲ୍ଲେଖ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ରାଧାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଶ୍ରୀବ୍ରଜରାଜେଶ୍ଵରୀ । ଏଣୁ ଭକ୍ତ କବିମାନେ ନିଜ ନିଜ ଲେଖନୀ ମୁନରେ କୃଷ୍ଣପ୍ରେମ ମଗ୍ନା ରାଧାଙ୍କର ବନ୍ଦନା କରିବାକୁ ଯାଇ ଲେଖିଛନ୍ତି,

ନମୋ ରାଷ୍ଟ୍ରକେ ଆରାଧିକେ

ନିତ୍ୟାନନ୍ଦମୟୀ

ଚାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରାମୁଖୀ କନକ ବରଣାଂ

ଆଦ୍ୟା, ଲୀଳା ସୁତା ନମାମ୍ୟହମଂ (୧)

ବୃଷଭାନୁ ସୁତାଂ ଦେବୀ ବନ୍ଦେ ବ୍ରଜ ରାଜେଶ୍ଵରୀ

ବୃନ୍ଦାବନ କାନନ ବିହରିଣୀ

ରାଧିକେ ମାତ ସ୍ୱରୂପିଣୀ (୨)

ସେହିଭଳି ବେଦୋକ୍ତ ମତେ "ସ୍ରୋତ୍ରଂ ରାଧାନାଂ ଶିବାହୋ ବୀରଯସ୍ୟତେ’” ଉପନିଷଦରେ ମଧ୍ୟ ''ଶ୍ୟାମାଛକନ୍ଦଂ ପ୍ରପଦ୍ୟେ ଶବଳଂ ଛାମ ପ୍ରପଦ୍ୟେ'' ଅର୍ଥାତ୍ ମୁଁ ଶ୍ୟାମଙ୍କଠାରୁ ସବଳ (ଶ୍ୟାମର ବିଳାସ ବୈଚିତ୍ର୍ୟର ଆଦର ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ) ପୁନଶ୍ଚ ସବଳ (ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କଠାରୁ) ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦରଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ‘‘ଗୋପାଳ ତାପିନୀ'' ସ୍ମୃତିରୁ ଜଣାଯାଏ ଗାନ୍ଧର୍ବୀ ଶ୍ରୀରାଧା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ କାନ୍ତା । ମଥୁରାମଙ୍ଗଳରେ ଗୋକୁଳ ଧାମରେ ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ଦ୍ଵିଭୁଜ ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ରାଧିକା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ଆଦ୍ୟାଶକ୍ତି I ଶ୍ରୀରାଧା ନିତ୍ୟ ନିର୍ଗୁଣା ଲକ୍ଷ୍ମୀ- ଦୁର୍ଗାଦି ସମସ୍ତ ଭଗବତ ଶକ୍ତିବର୍ଗ ତାହାର ଅଂଶ ।

ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟରେ ରାଧା ତତ୍ତ୍ଵ:

ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟରେ ଦ୍ବାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀକୁ ରାଧାତତ୍ତ୍ବର ସାହିତ୍ୟିକ ଉନ୍ମୀଳନର ସମୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଶ୍ରୀଧର ଦାସଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ସଙ୍କଳିତ "ସଦୁକ୍ତି କର୍ଣାମୃତ’' ନାମକ ସୂର୍ତ୍ତି ଗ୍ରନ୍ଥ ମଧ୍ୟ ରାଧା - କୃଷ୍ଣ ପ୍ରେମ ସମ୍ବଳିତ ବହୁ କବିତାର ସାମଗ୍ରିକ ରୂପ ଭାବେ ପରିଚିତ । କିନ୍ତୁ ଭାରତୀୟ ବୈଷ୍ଣବ ଦର୍ଶନରେ ରାଧାତତ୍ତ୍ବ ପୂର୍ବ ରୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀଜୟଦେବଙ୍କ ''ଗୀତଗୋବିନ୍ଦ''ର ‘‘ଲଳିତ ଲବଙ୍ଗଲତା ପରିଶୀଳନ'' ଭିତରେ ତାହା ପ୍ରସ୍ତୁଟିତ ଏବଂ ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟଙ୍କ ଆଗମନରେ ସୁରଭିତ । ବାସ୍ତବିକ ଏହି ‘ରାଧା' ଶବ୍ଦର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥ ସମ୍ପର୍କରେ ନାନା ମୁନିଙ୍କର ନାନା ମତ ଦେଖାଯାଏ । ଯେମିତି ''ବ୍ରହ୍ମ ବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ'' ଅନୁସାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଭ୍ରମଣ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରବୃରିରୁ ‘'ରାଧା'' ଜାତ । ପୁଣି ଭାଗବତ କହେ - ‘‘ଅନୟାରାଧୂତୋନୂନଂ ଭଗବାନ ହରିରୀଶ୍ୱରଃ'' । ଶ୍ରୀ ନିମ୍ବାର୍କଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ଟୀକାକାର ଶୁକଦେବ ତାଙ୍କର "ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରଦୀପ'ରେ କହନ୍ତି- ‘‘ରାଧିତଃ’' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ରାଧା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ । ଅତଏବ ଦୁଗ୍ଧର ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ଅଗ୍ନିର ଦାହିକତା, ଜଳର ଶୀତଳତା ପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭିତରେ ରାଧାଙ୍କର ସ୍ଥିତିସ୍ଥାପକତା ବିଦ୍ୟମାନ । ବୈଷ୍ଣବ ସାହିତ୍ୟ ମଧ୍ଯରେ ଶ୍ରୀରାଧା କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପ୍ରେୟସୀ-ପ୍ରେମର ଆଧାର ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ବୈଷ୍ଣବ ସାଧକ ରାୟ ରାମାନନ୍ଦଙ୍କ 'କାନ୍ତା ପ୍ରେମ' ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ । ତାଙ୍କ ଭାଷାରେ ଏହି 'କାନ୍ତା ପ୍ରେମର ସମ୍ବାହିକା ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଇଛନ୍ତି 'ଶ୍ରୀରାଧା'' ଏବଂ ରାଧାପ୍ରେମ ହେଉଛି ସାଧ୍ୟ ଶିରୋମଣି । ଗୌଡୀୟ-ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କ ଭିତରେ ଶକ୍ତିତ୍ଵର ସ୍ଫୁରଣ ଘଟିଛି ଏବଂ ଏହି ଶକ୍ତି ତନ୍ତ୍ରକୁ ଅବଲମ୍ବନ କରି ରାଧାଡକ୍ଟର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କ୍ରମବିକାଶ ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଛି।

ପୁରାଣରେ ରାଧା ତତ୍ତ୍ଵ:

ପୁରାଣମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଦାର୍ଶନିକ ଶକ୍ତିକୁ ଶିବ- ଶକ୍ତି ଅପେକ୍ଷା ବିଷ୍ଣୁ ଶକ୍ତି ରୂପେ ତର୍କଣା କରାଯାଇଥିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହି ବିଷ୍ଣୁ -ଶକ୍ତିର ଏକ ବିଶେଷ ପରିଣତି ହିଁ ହେଲେ ‘‘ଶ୍ରୀରାଧା’' । ବୈଷ୍ଣବ ସାହିତ୍ୟ ଦର୍ଶନରେ ଲୀଳା ସଙ୍ଗିନୀ ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କର ଲୀଳା ମାଧୁରୀ ଦେଖିଲେ ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କୁ କୌଣସି ଦେବୀ ଶକ୍ତି ରୂପରେ ଗ୍ରହଣ କରି ହୁଏନା । କାରଣ ରାଧା ହେଉଛନ୍ତି ବିଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମରୂପିଣୀ- ଅନନ୍ତ-ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ-ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟର ଘନୀଭୂତ ବିଗ୍ରହ । ପ୍ରଚଳିତ ଶକ୍ତି ଦେବୀ ସହିତ ଯେଉଁ ବଳର ସଂଯୋଗ ରହିଛି ରାଧାଙ୍କ ସହିତ ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ତା'ର କୌଣସି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ ସେ ସଂହାର କର୍ତ୍ତୀ ନୁହେଁ କି ଧନ-ଜନ - ଯଶ ଦାନକରେ ନାହିଁ କି ସୌଭାଗ୍ୟ - ବିଜୟ-ଆରୋଗ୍ୟ କରେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଏଭଳି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେ ତତ୍‌ପର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ବରଂ କେବଳ ମାତ୍ର କୃଷ୍ଣର ଆନନ୍ଦବର୍ଷିନୀ ଏବଂ ଭକ୍ତଗଣଙ୍କୁ ସୁଖ ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ ହ୍ଲାଦିନୀ କାରଣ ।

ମହାପାର୍ବଣ ଅଁଳା ନବମୀ ରାଧା ପାଦ ଦର୍ଶନର ମହାର୍ଘ ତିଥିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ବ୍ରହ୍ମ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆହ୍ଲାଦିନୀ ଶକ୍ତି ଶ୍ରୀରାଧା ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଭୀଷ୍ଟ ପୂରଣ କରିବା ସହ ସଂସ୍କୃତିସମ୍ପନ୍ନ ଉତ୍କଳୀୟମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭକ୍ତିର ପ୍ରେମ ରସାମୃତ ପ୍ରବାହିତ କରନ୍ତୁ - ଏହାହିଁ ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଯୁଗଳ ପାଦରେ ନୈବେଦ୍ୟ ।

ସୌଜନ୍ୟ - ଉତ୍କଳ ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଲେଖକ - ଉମା ଶଙ୍କର ପ୍ରସାଦ

ଆରାଧନାର ପ୍ରତୀକ : ଶ୍ରୀରାଧା | A Symbol of worship : Sri Radha

ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ରାଧା ତତ୍ତ୍ଵର ମହତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜାଣିବା ପାଇଁ ପଢ଼ନ୍ତୁ ଏହି ବ୍ଲଗ୍।