ଶ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯାତ୍ରା ହେଉଛି ଦେବଦଳନ ବା ରୁକୁଣା ରଥଯାତ୍ରା।

ତ୍ରେତୟା ଯୁଗରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆରଧାନାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମ ହତ୍ୟା ଦୋଷ ରୁ ମୁକ୍ତ କରାଇଥିଲେ ।ଏହି ଅଲୌକିକ ଘଟଣା ସ୍ମୃତି ନିମନ୍ତେ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମହାପ୍ରଭୁ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ରାମେଶ୍ୱରକୁ ଯାତ୍ରା କରିଥାନ୍ତି।ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ କଥା ଶିବ ପୁରାଣ ର ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ, ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣ ,ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣ ,ଏକାମ୍ର ପୁରାଣ ଆଦିରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି।

ପୁରାଣ କାହାକୁ କୁହନ୍ତି

ବ୍ୟାସାଦି ମୁନି ମାନଙ୍କ ରଚିତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ର ପ୍ରଳୟ ,ବଂଶବିସ୍ତାର ,ମନୋନ୍ତର ଓ ବଂଶାନୁ ଚରିତ ଥିବା ଆଖ୍ୟାନ କୁ ପୁରାଣ କରିଥାଉ। ଏହି ପୁରାଣମାନଙ୍କରେ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେବୀଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାତ୍ମା ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥାଏ। ।

ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା

ଲିଙ୍ଗରାଜ ଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା,ଯାହା ରୁକୁଣା ରଥଯାତ୍ରା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।ଶିବପୁରାଣର ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।ଲିଙ୍ଗରାଜ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ରଥ ଯାତ୍ରା ବିଷୟରେ ରାମଚରିତ ମାନସର ବର୍ଣିତ କଥା,ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଲଙ୍କା ବିଜୟ କରି ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ପରେ, ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରାଜା ସିଂହାସନ ଆରୋହଣ କଲେ କିନ୍ତୁ ବହ୍ମଣ ନନ୍ଦନ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ରାବଣର ହତ୍ୟା କରି ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷ ରୁ ଶୋକଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ରହୁଥିଲେ। କୂଳ ଗୁରୁ ମହର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ପରାମର୍ଶଦେଲେ ଗନ୍ଧବତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣାଞ୍ଚଳ ପର୍ବତରେ ଏକାମ୍ର କାନନ ଅଛି। ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗରାଜ ବିରାଜ ମାନ। ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷ ନିବାରଣ ହେବ।କୂଳଗୁରୁଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଅନୁସାରେ ବିନ୍ଦୁସାଗରରେ ସ୍ନାନ କରି ପ୍ରଭୁ ।ଶ୍ରୀରାମ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କର ଉପାସନା କରିଥିଲେ ,ସେହି ସମୟରେ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରଭୁ ଲିଙ୍ଗରାଜ ରଥାରୂଢ଼ ହୋଇ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେବାପାଇଁ ଆସିଥିଲେ।

ଏହି ଦିନର ସ୍ମୃତି ନିମନ୍ତେ ପ୍ରଭୁ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କର ରଥଯାତ୍ରା ହୋଇଥାଏ ବୋଲି ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଏହି ରଥଯାତ୍ରା ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କ ସମୟରେ ହୋଇଥିବା କଥା ଐତିହାସିକ ମାନେ କହିଥାନ୍ତି ।

ଏକାମ୍ର ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ

ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ବନବାସ ସମୟରେ କିଛିଦିନ ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ଅବସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ। ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଚାରୋଟି ଶିବଲିଙ୍ଗରେ ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ ସେହି ଲିଙ୍ଗ ମାନଙ୍କର ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ଚୈତ୍ରଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଲିଙ୍ଗରାଜ ସପତ୍ନିକ ଲିଙ୍ଗରାଜ ଓ ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ ରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରକୁ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ ଏହି ସମୟରେ ସେ ଦିନପାଇଁ ଏହି ରଥଯାତ୍ରା ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ।

ବୌଦ୍ଧ ଗବେଷକ ଏବଂ ଐତିହାସିକ କହନ୍ତି।

ଭୁବନେଶ୍ୱର ଏକ ବୌଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଥିଲା। ଧର୍ମିୟ ଆବର୍ତ୍ତନରେ ବୌଦ୍ଧ ସ୍ତୁପ ଶିବ ଓ ହରି ଓ ହରଙ୍କର ରୂପରେ ପୂଜା ପାଉଛି ଏଥିରୁ ଜଣାଯାଏ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କର କଳିଙ୍ଗ ବିଜୟର ସ୍ମୃତିକୁ ବହନ କରିଥାଏ ଏହି ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କର।ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କର ଧଉଳି ଠାରୁ ରାମେଶ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଥରେ ବସି ଆସିଥିଲେ ଓ ଅଶୋକଝରଠାରେ ବୌଦ୍ଧ ତ୍ରିରତ୍ନ ମିଳିଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ।

ଏହି ରଥଯାତ୍ରା ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କର ରଥଯାତ୍ରା ପରି ପୁରୀରେ ଭଣ୍ଡାର ଲୋକନାଥଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଏହି ପର୍ବ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ ଏଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ରୀତିନୀତି ସହିତ ଅଶୋକ ପୁଷ୍ପ ର ମଣୋହି କରାଯାଇଥାଏ।

ପୁରାଣ ପୁରାଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ କଥା

ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକାରୀ ଶିବଙ୍କର ଲୀଳା ରୁ ରଥଯାତ୍ରାର ସୃଷ୍ଟି ତାରକାସୁରର ତିନିପୁତ୍ର ତାରକାକ୍ଷ କମଳାକ୍ଷ ଓ ବି ୍ନାକ୍ଷ ଏହି ତିନୋଟି ଅସୁର ବ୍ରହ୍ମ ଙ୍କ ଠାରୁ ବର ମାଗିଥିଲେ କି ସ୍ୱର୍ଗରେ ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମିତ ପ୍ରସାଦ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ରୌପ ପ୍ରସାଦ ଏବଂ ମର୍ତ୍ତ୍ୟରେ ଲୌହ ପ୍ରସାଦକୁ ଯେଉଁ ଜନ୍ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ଏକାଥରେ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବ ତାହାରି ହାତରେ ତିନି ଅସୁରଙ୍କ ର ନିଧନ ହେବ ବୋଲି ବର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ତିନି ଅସୁରଙ୍କ ର ଉପଦ୍ରବ ରେ ବ୍ୟତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ।ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ଙ୍କର ଶରଣାପନ୍ନ ହେଲେ। ଏବଂ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ବଦ୍ଧ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ ।ସେହି ସମୟରେ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ସୋମ୍ୟଙ୍କର ତିନି ଶକ୍ତି ନିହିତ ଥିବା ଧନୁ କୁ ଧରି ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଦତ୍ତ ରଥ ଆରୋହଣ କରି।ଶଙ୍କର ଭଗବାନ ଋଣ କରି ଅଷୁର ମାନଙ୍କୁ ନିଧନ କରିବା ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଥିଲେ ।ଯେଉଁ ରଥର ସାରଥି ଥିଲେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ।ସେ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ନିଧନ କରିଥିଲେ ।ଏକାଥରେ ସ୍ୱର୍ଗମଣ୍ଡଳ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ମର୍ତ୍ତ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ର ତିନି ପ୍ରସାଦ ଧ୍ୱଂସ କରି ଭଗବାନ ସେ ରଥକୁ ସେହି ସ୍ଥାନ ଛାଡି ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ ।କାରଣ ସେଇ ରଥରେ ଆଗ୍ନେଆସ୍ତ୍ର, ବୈଷ୍ଣବ ଅସ୍ତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ସେହି ରଥର ଥିଲା ବୋଲି ସେ ରଥକୁ ପ୍ରଭୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ।ଏଥି ନିମନ୍ତେ ରୁକୁଣା ରଥ କୁ ଅଣଲେଉଟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ରୁକୁଣା ରଥ।

ଏହି ରଥ ରେ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର (ଶିବ) ରୁକ୍ମଣୀ ଓ ବାସୁଦେବ। ତିନି ମୂର୍ତ୍ତି ଶିବ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶକ୍ତି ଏଇ ରଥର ଯାତ୍ରା କରିଥାନ୍ତି । ରୁକ୍ମଣୀ ହେଉଛନ୍ତି ରଥରେ ଅଧିଷ୍ଠାତି ଦେବି ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ ରୁକୁଣା ରଥ କୁହାଯାଏ ।

ରଥର ବର୍ଣ୍ଣନା

ଏହି ରଥର ଉଚ୍ଚତା 35 ଫୁଟ ପ୍ରସ୍ଥ 20 ଫୁଟ ଚକ ଚାରିଟି ଚକ ,ଚକ୍ର ବ୍ୟାସ ୯ଫୁଟ୍ ଏହି ରଥକୁ ଟାଣିଥାନ୍ତି ବାସୁଆ ବଳଦ ବା ବୃଷଭ। ଏଇ ରଥର ସାରଥି ବ୍ରହ୍ମା ।ରଥ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବସନ୍ତ ବସନ୍ତପଞ୍ଚମୀଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ ।ଅପରାହ୍ନରେ ରଥଟଣା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସନ୍ଧ୍ୟା ସୁଦ୍ଧା ରାମେଶ୍ବର ଠାରେ ପହଞ୍ଚାଇଥାଏ ।ବାଟରେ ପଣା ଓ ମୁଆଁ ଭୋଗ ହୋଇଥାଏ ।ଏହା ପଂଚଦିନାତ୍ମକ ଯାତ୍ରା ହୋଇଥାଏ ।ଏହି ରଥ ଦକ୍ଷିଣ ମୋଡ଼ ହୋଇନଥାଏ ।ଏହା ଅଣଲେଉଟା ଫେରିବା ସମୟରେ ରଥର ପ୍ରଥମ ଦ୍ବାରକୁ ବନ୍ଦ କରି ଆଉ ଏକ ଦ୍ୱାର ତିଆରି କରାଯାଇ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ରଥରେ ଆସିଥାନ୍ତି।

ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ

ଭାରତବର୍ଷର ପ୍ରଥମ ଅଶ୍ଵ ମେଧଯଜ୍ଞ ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷ ମୂଳରେ ଓ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ପାଳନ କରାଯାଇଥିଲା ।ସେଥିପାଇଁ ଏହାର ନାଁ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ।

ଦ୍ୱିତୀୟରେ ପର୍ବତସୂତା ପାର୍ବତୀ ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷ ମୂଳରେ ତପସ୍ୟା କରି ଏହି ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରୀ ଶଙ୍କର ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ସାକ୍ଷାତ କରି ଶୋକରହିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର ନାମ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ।

ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମ ଓ ମାତା ସୀତା ଏହିଦିନ ଅଶୋକ କଳିକା। ସେବନ କରି ଶୋକ ରହିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର ନାମ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ।

ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଅଶୋକ ଉତ୍ସବ ପାଳନ ସମୟରେ ଅଶୋକ କଳିକା ସହ ଜଳ ସେବନ କରି ସୀତା ବିରହଜନିତ ରୋଗରୁ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିଲେ।

ରାବଣ ମାତା ଜାନକୀଙ୍କ ଅଶୋକ ବୃକ୍ଷ ମୂଳ ରଖିଥିଲେ। ସେହି ଅଶୋକ କଳିକା ସେବନ କରି ମାତା ଶୋକ ରହିତ ହୋଇ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ କୁହାଯାଏ ।

ଅଶୋକକଳିକା ଭକ୍ଷଣ କଲେ ସ୍ତ୍ରୀ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ ।

ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ର ବିଜୟ ପରେ ଚଣ୍ଡାଶୋକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନିହତ ରକ୍ତ ନଦୀ ତାଙ୍କର ଦେଖି ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିଲା ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଶରଣାପନ୍ନ ହେବା ପାଇଁ ସେ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଯାଇଥିଲେ ସେଥି ନିମନ୍ତେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ଲୋକ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିନକୁ ପାଳନ କରିଥାନ୍ତି।

ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ।

Ashokastami