ରଥଯାତ୍ରା (ରଥ, ଘୋଷଯାତ୍ରା ଓ ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣା) ଓଡ଼ିଶାର ପୁରୀଠାରେ ପାଳିତ ଓ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ହିନ୍ଦୁ ପର୍ବ । ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟ ଯାତ୍ରା ରୂପେ ପୁରୀର ରଥଯାତ୍ରା ସର୍ବପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହା ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ପାଳିତ ଦ୍ୱାଦଶ ଯାତ୍ରାର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ । ଏହି ଯାତ୍ରା ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥି ଦିନ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଯାତ୍ରା ଘୋଷ ଯାତ୍ରା, ମହାବେଦୀ ମହୋତ୍ସବ, ପତିତପାବନ ଯାତ୍ରା, ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୀ ଯାତ୍ରା, ନବଦିନାତ୍ମିକା ଯାତ୍ରା, ଦଶାବତାର ଯାତ୍ରା, ଗୁଣ୍ଡିଚା ମହୋତ୍ସବ ଓ ଆଡ଼ପ ଯାତ୍ରା ନାମରେ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ ଓ ଲୋକ କଥାରେ ଅଭିହିତ । ପୁରୀ ବ୍ୟତୀତ ରଥଯାତ୍ରା ପ୍ରାୟ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ।

ବିଭିନ୍ନ ମତରେ ରଥଯାତ୍ରାର ୮ଟି ଅଙ୍ଗ ରହିଛି, ଯାହାକୁ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ବିଧି କୁହାଯାଏ । ୧. ସ୍ନାନ ଉତ୍ସବ, ୨. ଅନବସର, ୩. ନବଯୌବନ ଦର୍ଶନ ଓ ନେତ୍ରୋତ୍ସବ, ୪. ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା, ୫. ହେରାପଞ୍ଚମୀ, ୬. ଆଡ଼ପ ପର୍ବ, ୭. ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା ଓ ୮. ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ । ପୁନଶ୍ଚ ରଥଯାତ୍ରା ୫ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ଯଥା ୧. ଅନ୍ତର୍ବେଦୀ, ୨. ମହାବେଦୀ ମହୋତ୍ସବ, ୩. ଆଡ଼ପ ଉତ୍ସବ, ୪. ଦକ୍ଷିଣାମୁଖୀ ଉତ୍ସବ ଓ ୫. ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ । ଏହାକୁ ଗୁଣ୍ଡିଚା ପଞ୍ଚକ କୁହଯାଏ ।

ରଥଯାତ୍ରା ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ ବୋଲି ଗବେଷକମାନେ ମତ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି । ଋଗ୍ବେଦ ଓ ଅଥର୍ବ ବେଦ ଇତ୍ୟାଦିରେ ରଥ ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ ଦେଖାଯାଏ । ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଶତପଥ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଆଭାସ ମିଳିଥାଏ । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାଦ୍ଦୀରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାଦ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିବା କେତେକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରାର ସମ୍ୟକ୍ ନିଦର୍ଶନ ମିଳିଥାଏ । ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରିକଳ୍ପନା ହେଉଛି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରସ୍ଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା। ଯେଉଁ ସବୁ ରଥଯାତ୍ରାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ସେଥି ମଧ୍ୟରେ ପୁରୀର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଜନାଦୃତ ଓ ପ୍ରସାରିତ । କେତେକ ଗବେଷକ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବୋଲି ଅନୁମାନ କରନ୍ତି । କାରଣ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ପଞ୍ଚମ ଶତାଦ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଚୀନ ପରିବ୍ରାଜକ ଫାହିୟାନ୍ ଖୋଟାନରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ରଥଯାତ୍ରାର ଯେଉଁ ବିବରଣୀ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ଆଜିସୁଦ୍ଧା ପ୍ରଚଳିତ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ଓ ରଥଯାତ୍ରା ସହ ମେଳ ଖାଉଛି ।

ରଥ ଯାତ୍ରାର କେତେକ ବିଶେଷ ନୀତି

ନବଯୌବନ ଦର୍ଶନ

ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା

ପହଣ୍ଡି ବିଜେ

ଛେରାପହଁରା

ରଥଟଣା

ଯାତ୍ରାରେ ମଠମାନଙ୍କ ଭୂମିକା

ଧୂଳିଆ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଓ କାଦୁଆ ଗୁଣ୍ଡିଚା

ରଥ ଭୋଗ

ହେରା ପଞ୍ଚମୀ

ଦକ୍ଷିଣ ମୋଡ଼

ସନ୍ଧ୍ୟା ଦର୍ଶନ

ବାହୁଡା଼ ଯାତ୍ରା

ରଥ ଉପରେ ସୁନାବେଶ

ରଥ ଉପରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୀତି

ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ

ଅତୀତର ରଥଯାତ୍ରା

ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରା

ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ରଥଯାତ୍ର।।

ବିଶ୍ଵ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥଯାତ୍ରା ଉପଲକ୍ଷେ ପୁରୀ ଶ୍ରୀ କ୍ଷେତ୍ର ଠାରେ ଭକ୍ତଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ପ୍ରଭୁ ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ସହ ଘୋଷଯାତ୍ରା ହେବାପରେ ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦଶମୀ ବା ବାହୁଡ଼ା ଦଶମୀ ଦିନ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁ ରଥରେ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଘରୁ ବଡ଼ ଦେଉଳକୁ ଫେରନ୍ତି, ଏହି ଫେରନ୍ତା ଯାତ୍ରାକୁ ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା କୁହାଯାଏ । ଶ୍ରୀବିଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଫେରନ୍ତା ରଥଯାତ୍ରାକୁ ବାହୁଡା଼ ବା ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖୀ ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସ୍କନ୍ଧ ପୁରାଣର ଉତ୍କଳ ଖଣ୍ଡରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।

ନବମ ଦିବସରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ରଥରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରାଇବେ। ଉକ୍ତ ଦିନ ପ୍ରାତଃ କାଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧିବାନ୍ । ସେଦିନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଲିତ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖୀ ଯାତ୍ରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ । ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା ପୂର୍ବରୁ ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଶରଧାବାଲିଠାରେ ରଖାଯାଇଥିବା ତିନୋଟି ଯାକ ରଥକୁ ଦକ୍ଷିଣମୋଡ଼ କରାଯାଇ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରର ନାକଚଣା ଦ୍ୱାର ସମ୍ମୁଖରେ ରଖାଯାଇଥାଏ । ନନ୍ଦିଘୋଷ ରଥ ଶ୍ରୀନଅର ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ସେଠାରେ ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିମତେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣ ଭେଟ କରାଯାଇଥାଏ ।

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯାତ୍ରାକୁ ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗ ରୂପେ ଧରାଯାଇଛି। ଏଥିମଧ୍ୟରୁ ରଥଯାତ୍ରା ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗ, ଗୁଣ୍ଡିଚା ମଣ୍ଡପରେ ବାସ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ବାହୁଡା଼ ୟାତ୍ରା ପୂର୍ବକ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ବାହୁଡା଼ ବିଜେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃତୀୟ ଅଙ୍ଗ । ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବର୍ଣ୍ଣନାନୁସାରେ ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ପ୍ରଭୁମାନେ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖି ହୋଇ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ବାହୁଡା଼ ଯାତ୍ରାରେ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ ହୋଇ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ବେଳେ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ଠିକ୍ ସେହିପରି ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଏପରିକି ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଦର୍ଶନରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରି ଅନ୍ତକାଳରେ ବୈକୁଣ୍ଠ ପ୍ରାପ୍ତି ହୋଇଥାନ୍ତି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି।

ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଳା ର ଦେଶ ହେଉଛି ଏ ଉତ୍କଳ ପ୍ରଦେଶ। ଜଗନ୍ନାଥ ଧାମ ପୁଣ୍ୟ ନିଳାଚଳ ହେଉଛି ଏ ଉତ୍କଳ ପ୍ରଦେଶ। ସ୍ବର୍ଗ ର ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ହେଉଛି ଏ ଉତ୍କଳ ପ୍ରଦେଶ।

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉତ୍କଳ ର ସଂସ୍କୃତି ,ମହାନ ଏହାର ପରମ୍ପରା ,ଭିନ୍ନ ଏହାର ଭାଇଚାରା , ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଏହାର ପରିଚୟ। ଏ ପ୍ରଦେଶ କେବଳ ଭାରତ ବର୍ଷରେ ନୁହେଁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ନିଜ ର ମହାନତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ବ ର ମୁକୁଟ ମଣ୍ଡନ କରିପାରିଛି।ଏ ଉତ୍କଳ ପ୍ରଦେଶ ଏକ ପର୍ବପର୍ବାଣିର ପ୍ରଦେଶ । ଏ ଉତ୍କଳ ପ୍ରଦେଶ ହେଉଛି ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କ ପ୍ରଦେଶ।ଏଠି ବାରମାସର ତେର ପର୍ବ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବପର୍ବାଣିର ଏକ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ରହିଛି ।ଉତ୍କଳୀୟ ପର୍ବପର୍ବାଣି ସାଧାରଣତଃ ଧର୍ମ ଓ ପୌରାଣିକ ଉପାଖ୍ୟାନର ଭିତ୍ତି ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ଓଡ଼ିଶା ମାଟିରେ ଅଗଣିତ ଦେବୀ ଦେବତାଙ୍କର ଉପାସନା ହୋଇଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଲ୍ଲୀଗ୍ରାମରେ ନିଜର ଗ୍ରାମଦେବତା ବା ଗ୍ରାମଦେବତୀ ରହିଥାନ୍ତି। ଆଉ ଏଇ ଗ୍ରାମଦେବତା ବା ଦେବତୀ ମାଟିର ମଣିଷ ପରି ସାଧାସିଧା, ସରଗର ପରୀ କି ଯକ୍ଷ କିନ୍ନରଙ୍କ ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଆକାର ବା ବେଶଭୂଷାଧାରୀ ହୋଇ ନଥାନ୍ତି । ଆଉ ସମସ୍ତଙ୍କର ଥାଏ ଏକ ନିଆରା କିମ୍ବଦନ୍ତୀ, ଏକ ଅଲଗା ଇତିହାସ, ଭିନ୍ନ ଏକ ପରମ୍ପରା, ଏକ ପରବ, ଏକ ମଉଛବ । ପର୍ବପର୍ବାଣି ଗୁଡ଼ିକରେ ଜନଜୀବନର ସଂସ୍କୃତି, ଜାତୀୟତା ବୋଧ ଓ ଧର୍ମଧାରଣା ଆଦି ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଠ । ଉତ୍କଳୀୟ ପର୍ବପର୍ବାଣି ମହାଭାରତୀୟ ସ୍ରୋତରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ । ବିଶେଷତଃ ପର୍ବପର୍ବାଣି, ଓଷାବ୍ରତ ଓ ଯାନିଯାତ୍ରା ଗୁଡ଼ିକ ତିଥି, ବାର, ନକ୍ଷତ୍ର, କୃଷିକର୍ମ, ଦେବଦେବୀ, ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କାହାଣୀ, ଲୋକକଥା, ଆନନ୍ଦମହୋତ୍ସବ ପାଇଁ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ ।

ପୁଣ୍ୟମୟ ପବିତ୍ରମୟ ଭାରତବର୍ଷରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଙ୍କ ର ଚାରି ଧାମ ରହିଅଛି।ଏହି ଚାରିଧାମ ମଧ୍ୟରୁ ପୁରୀ ଧାମ ବିଶେଷ ଓ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର। ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ର ଅବତାର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ପୂଜିତ ହେଉଅଛନ୍ତି।ଭଉଣୀ ସୁଭଦ୍ରା ଓ ଅଗ୍ରଜ ବଳଦେବ ଙ୍କ ସହିତ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ମଣ୍ଡନ କରନ୍ତି ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ।ଏହି ଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁ ଙ୍କ ର ପାଳିତ ହୁଏ ବର୍ଷକେ ତେର ପର୍ବ। ଏହି ପର୍ବ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ୍ରା ଅନ୍ୟତମ।ବିଶ୍ବାସ କରାଯାଏ ଯେ ଦ୍ବାପର ଯୁଗରେ ଜରା ଶବର ହରିଣ କର୍ଣ୍ଣ ମନେକରି ଶର ଚାଳନା କରିଥିଲେ , ମାତ୍ର ତାହା ଥିଲା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମାନବ ଅବତାର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଙ୍କ ର ପାଦ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେହତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ସତ ମାତ୍ର ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଥିଲା ଅକ୍ଷୟ। ସେହି ଜ୍ବଳନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୃଦୟ କୁ ସାଗରରେ ଭସାଇ ଦିଆ ଯାଇଥିଲା ଏବଂ ତାହା ଆସି ଲାଗିଥିଲା ପୁରୀ ର ଉପକୂଳରେ। ମାଳବ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନିଳାଚଳ ରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରି ଦେବତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଵାର ପରିକଳ୍ପନା କରିଥିଲେ ।ବିଶ୍ବାବସୁ ପୂଜିତ ନୀଳମାଧବ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଙ୍କୁ ସ୍ବପ୍ନାଦେଶ ଦେଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ବାଙ୍କୀ ମୁହାଣ ରେ ଭାସୁଥିବା ଦାରୁ ଶ୍ରୀ ମନ୍ଦିରରେ ଦାରୁ ମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ପୂଜା ପାଇଲେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର , ଭଉଣୀ ସୁଭଦ୍ରା ଓ ସୁଦର୍ଶନ।ଆଷାଢ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ଶ୍ରୀ ମନ୍ଦିର ରୁ ବାହାରି ଦେବତାମାନେ ରଥରେ ଉପବେଶନ କରି ସର୍ବସାଧାରଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡରେ ଯାତ୍ରା କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ମହାନ ଯାତ୍ରା ରଥଯାତ୍ରା ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ରାଣୀ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଏହି ଯାତ୍ରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଏହାକୁ ଗୁଣ୍ଡିଚା ଯାତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ମାଘମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପଞ୍ଚମୀ ତିଥି ରେ ରଥ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥାଏ।ପ୍ରଥମେ ରଥ ନିମନ୍ତେ କାଠ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ। ବୈଶାଖ ମାସ ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ଦିନ ପୁଜାର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଇ ରଥ ନିର୍ମାଣ ର ଶୁଭାରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ। ଘୋଷଯାତ୍ରା ନିମନ୍ତେ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ରଥ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥାଏ। ପ୍ରଥମେ ବଡଭାଇ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ରଥ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥାଏ।ସାଢେ ଚାରି ହାତ ପରିଧି ବିଶିଷ୍ଟ ଚଉଦ ଗୋଟି ରଥ ଏବଂ ବାଇଶି ହାତ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ରଥ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥାଏ। ବଳଭଦ୍ର ଙ୍କ ରଥର ନାମ ତାଳଧ୍ଵଜ।ଏହାର ସାରଥିଙ୍କୁ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏବଂ ଏହା ର ଅଶ୍ବ କୁ କୃଷ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣ ନାମରେ ନାମିତ କରାଯାଇଅଛି। ନୀଳ ଲୋହିତ ବର୍ଣରେ ଏହା ଆବୃତ। ଏହା ପରେ ନିର୍ମିତ ହୁଏ ଭଉଣୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥ।ତାଙ୍କର ଚାରିହାତ ପରିଧୀ ବିଶିଷ୍ଟ ବାରଗୋଟି ଚକ ଏବଂ ଏକଇଶ ହାତ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ରଥ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ। କୃଷ୍ଣ ଲୋହିତ ବର୍ଣ୍ଣ ର ଏହି ରଥର ସାରଥି ସ୍ବୟଂ ଅର୍ଜ୍ଜୁନ ବସିଥାନ୍ତି।ମାଆ ସୁଭଦ୍ରା ଙ୍କ ରଥର ନାମ ଦେବଦଳନ। ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥ କୁ ନନ୍ଦିଘୋଷ କୁହାଯାଏ। ଏହି ରଥର ଚକର ପରିଧୀ ପାଞ୍ଚ ହାତ ହୋଇଥାଏ ଓ ସମୁଦାୟ ଷୋହଳ ଟି ଚକ ରହିଥାଏ ଏବଂ ଉଚ୍ଚତା ତେଇଶି ହାତ ହୋଇଥାଏ।ପୀତ ବସ୍ତ୍ର ରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଏହି ରଥରେ ଗୌରବର୍ଣ୍ଣ ଅଶ୍ବ ଲଗାଯାଇଥାଏ। ଏହି ରଥର ସାରଥୀ ହେଉଛନ୍ତି ମାତଳି। ଆଷାଢ଼ ମାସ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ରେ ରଥ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ କରାଯାଇ ବଡ ଦାଣ୍ଡ ବଡ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖ ରେ ରଖାଯାଇଥାଏ।

ଆଷାଢ଼ ଅମାବାସ୍ୟା ପରଦିନ ନେତ୍ରୋତ୍ସବ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଦିନରେ ତିନି ରଥରେ ନେତ ବନ୍ଧା ଯାଇଥାଏ। ଭକ୍ତ ମାନଙ୍କ ଗହଳି କ୍ରମଶଃ ବଢିବାକୁ ଲାଗିଥାଏ। ନେତ୍ରୋତ୍ସବ ପରଦିନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଘୋଷଯାତ୍ରା ।ପ୍ରଥମେ ଦିଅଁ ମାନଙ୍କର ଯଥାବିଧି ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଇଥାଏ।ଏହା ପରେ ସେବକ ମାନେ ପ୍ରଭୁ ସୁଦର୍ଶନ କୁ ଆଣି ରଥରେ ସ୍ଥାପନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହା ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ପହଣ୍ଡି ବିଜେ। ଠାକୁର ମସ୍ତକରେ ଟାହିଆ ବନ୍ଧାଯାଏ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବୀର ବେଶ ରେ ସୁସଜ୍ଜିତ କରାଯାଇ ପହଣ୍ଡି କରାଯାଏ। ଏହା ପରେ ଠାକୁର ଭକ୍ତ ମାନଙ୍କ ର କୋଳାଗ୍ରତ ହୋଇ ହଲି ହଲି ଝୁଲି ଝୁଲି ଦୋହଲିକି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରୁ ରଥକୁ ଯାଇଥାନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କ ଆଗମନରେ ପରିବେଶ ସମ୍ପୁର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଭକ୍ତିମୟ ହୋଇଉଠେ।ହୁଳୁହୁଳି , ହରିବୋଲ ଧ୍ବନି ରେ କମ୍ପି ଉଠେ ବଡଦାଣ୍ଡ। ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ସମ୍ପୁର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଲୋକାରଣ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।ଘଣ୍ଟ ,ଘଣ୍ଟା ,ତୂରୀ ,ଭେରୀ ,ମୃଦଙ୍ଗ। ଓ ଝାଞ୍ଜ ବାଦ୍ୟ ରେ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ଗର୍ଜନ କରୁଥାଏ। ଦିଅଁ ଙ୍କ ର ସ୍ପର୍ଶ ପାଇଁ, ଜଗତର ନାଥ ଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦର୍ଶକ ମନରେ ବ୍ୟାକୁଳତା ବଢିଯାଏ। ରଥରେ ତିନି ଦିଅଁ ବସିବା ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ରଥ ସମାର୍ଜନ ପର୍ବ। ସେବକ ମାନେ ଲାଗିପଡନ୍ତି ମାଲିକର ସେବାରେ। ଏହା ପରେ ଭକ୍ତ ମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ରଥ ଟଣା। ରଥ ଉପରକୁ ଭକ୍ତ ମାନେ ନଡିଆ , କଦଳୀ , ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ଫିଙ୍ଗିଥାନ୍ତି। ଆଗରେ ବଡ଼ ଭାଇ ଙ୍କ ରଥ ତାଳଧ୍ଵଜ, ମଝିରେ ଦେବଦଳନ ଓ ଶେଷରେ ପ୍ରଭୂ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କ ନନ୍ଦିଘୋଷ ରଥ ଟଣା ଯାଏ।

ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତି ଙ୍କୁ ଦଶମୀ ତିଥି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଖାଯାଇଥାଏ। ଶ୍ରୀ ମନ୍ଦିର ରେ ଯେପରି ପ୍ରଭୁ ଙ୍କର ଯାବତୀୟ ନୀତି କରାଯାଏ ,ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ସବୁ ନୀତି କରାଯାଇଥାଏ। ବାହୁଡା ଦିନ ନିଜ ରଥରେ ଠାକୁର ମାନେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର କୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିଥାନ୍ତି। ଏକାଦଶୀ ରେ ଠାକୁର ଙ୍କର ସୁନାବେଶ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥାଏ। ସୁନା ରେ ନିର୍ମିତ ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର କୁ ପରିଧାନ କରିଥାନ୍ତି। ଏହା ପରେ ରଥ ପୁଣି ଥରେ ଫେରିଆସେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର କୁ । ମାତ୍ର ଦିଅଁ ମାନେ ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ବିଶ୍ବାସ କରାଯାଏ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ,ମାତା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗ ରେ ରଥ ରେ ନନେଇ ଥିବାରୁ ମାତା ଲକ୍ଷ୍ମୀ କ୍ରୋଧ କରି ସିଂହ ଦ୍ବାର ଅବରୁଦ୍ଧ କରି ରହିଥାନ୍ତି। ସେଥିପାଇଁ ସେବକ ମାନେ ଦୁଇ ଦଳ ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇ କଳହ ର ବଚନ ବିନିମୟ କରିଥାନ୍ତି।ଗୋଟିଏ ଦଳ ମାଆ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ଓ ଅନ୍ୟ ଦଳଟି ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ରହିଥାନ୍ତି। ଅନ୍ତିମ ରେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କ ଦଳ ର ସେବକ ମାନେ ନିଜ ଭୁଲ୍ କୁ ସ୍ବିକାର କରିଥାନ୍ତି। ଏବଂ କ୍ଷମା ମାଗିଥାନ୍ତି। ଏହାପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ମନ୍ଦିର ପ୍ରବେଶ ର ଅନୁମତି ମିଳିଥାଏ। ଏହା ପରେ ଭାଇ ଓ ଭଉଣୀ ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାନ୍ତି।

ବାହୁଡା ଯାତ୍ରା କୁ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖୀ ଯାତ୍ରା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ନବମୀ ଦିନ ରାତ୍ରିରେ ବଡ଼ସିଂହାର, ପୁଡ଼ ଆଳତି ସରିବା ପରେ ଶ୍ରୀବିଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଶ୍ରୀମୁଖରେ ଖଣ୍ଡୁଆ ପକାଇ ପୁଷ୍ପାଳକମାନେ ଗମ୍ଭୀରାରୁ ବାହାରି ଆସିଥାନ୍ତି ।ଏହାପରେ ଦଇତାପତିମାନେ ଠାକୁରମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁପ୍ତସେବା ଶେଷ କରିଥାନ୍ତି। ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା ଦିନ ସକାଳ ସମୟରେ ମଙ୍ଗଳ ଆଳତି, ଅବକାଶ ଇତ୍ୟାଦି ନୀତି ସମାପନ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହାପରେ ଦଇତାପତିମାନେ ଶ୍ରୀବିଗ୍ରହମାନଙ୍କର ସେନାପଟା ଲାଗି ଗୁପ୍ତ ନୀତି କରିଥାନ୍ତି ।ଏହା ପରେ ପଣ୍ଡା , ପତି ମହାପାତ୍ର ଓ ସେବକ ମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ମଙ୍ଗଳାର୍ପଣ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହା ପରେ ପରେ ଠାକୁର ଙ୍କ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନୀତି ସମାପନ କରି ଦଇତାପତିମାନେ ଶ୍ରୀବିଗ୍ରହମାନଙ୍କର ସେନାପଟା ଲାଗି ଗୁପ୍ତ ନୀତି କରିଥାନ୍ତି । ଏହା ପରେ ଠାକୁର ମାନେ ଧାଡି ପହଣ୍ଡିରେ ରଥକୁ ବିଜେ କରିଥାନ୍ତି। ଛେରାପହଁରା ନୀତି ସରିବା ପରେ ଭୋଇ ସେବକମାନେ ରଥରୁ ଚାରମାଳ ଖୋଲିବା ସଂଗେ ସଂଗେ ରୂପକାର ସେବକମାନେ ରଥରେ ଘୋଡ଼ା ବାନ୍ଧିଥାନ୍ତି ।ମହାରଣା ଓ ଭୋଇ ସେବକମାନେ ରଥ ଦଉଡ଼ି ଲଗାଇବା ପରେ ରଥଟଣା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ ।ଶ୍ରୀ ବଳଭଦ୍ର, ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଓ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥରେ ପୋଡ଼ପିଠା ଭୋଗଲାଗିବା ପରେ ପରେ ରଥ ଗଡ଼ିଥାଏ। ଏହା କୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତି ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମାଟି ହାଣ୍ଡି ରେ ରଖି ଭୋଗ ଦିଆଯାଏ। ଏହା ପରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଘରକୁ ଫେରିଆସିଥାନ୍ତି ଏହା ବାହୁଡା ଯାତ୍ରା ଭାବରେ ବିଶ୍ଵ ବିଖ୍ୟାତ।

ରଥଯାତ୍ରା ସୃଷ୍ଟି କର୍ତ୍ତା ସୃଷ୍ଟି ରଚୟିତା ଶ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ପର୍ବ । ଏହି ଉତ୍ସବରେ ଉଦାର ମାନବ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥାଏ । ରଥଯାତ୍ରାର ପ୍ରଭାବ କେଵଳ ଓଡିଶା କିମ୍ବା ଭାରତରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ । ଏହା ଅନେକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଯେପରିକି ପାକିସ୍ତାନ , ଜାପାନ, ଆମେରିକା , ଇଂଲଣ୍ଡ, ମେକ୍ସିକୋ ଆଦି ରାଷ୍ଟ୍ର ରେ ଉତ୍ସାହ ଓ ଉଦ୍ଦିପନାରେ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ। ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ କେବଳ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ର ଠାକୁର ନୁହନ୍ତି ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧର୍ମର ଠାକୁର। ଏଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧର୍ମପ୍ରାଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଜୀବନରେ ଥରେ ହେଲେ ରଥଯାତ୍ରା ଦର୍ଶନ କରି ତା'ର ଆଦର୍ଶରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହେବା।।

ମଧୁସ୍ମିତା ସାହୁ

ବ୍ରହ୍ମା ନଗର ପ୍ରଥମ ଗଳି

ବ୍ରହ୍ମପୁର

ଜିଲ୍ଲା-ଗଞ୍ଜାମ

ଓଡ଼ିଶା

ମୋ-- ୯୩୪୮୨୮୫୪୧୬

ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା

ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରା ର ମହତ୍ୱ