ଉପକ୍ରମ :-

ଇତିହାସ ଜାତିର ଅତୀତ ସମ୍ପର୍କରେ ଏହାର ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଇଦିଆ । ଅତୀତ ଗୌରବ ବର୍ତ୍ତମାନର କାର୍ଯ୍ୟ-ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ । ଢେଣୁ ଇତିହାସ ହେଉଛି ଜାତୀୟ ଜୀବନର ଏକ ଚିରସ୍ରାବୀ ନିର୍ଝର । କୌଣସି ଦେଶର ଏକ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥାନ ତାହାର ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଇତିହାସର ସାକ୍ଷୀ ସ୍ୱରୂପ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇଥାଏ । ସୁବିଖ୍ୟାତ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ଓଡିଶାର ସେହିପରି ଏକ ଇତିହାସ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ ।

ଓଡିଶାର ପ୍ରାଚୀନ ଉଜଧାନୀ କଟକ ନଗରର ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ବାରବାଟୀ ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି, ତାହାର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅଳ୍ପ ଦୂରରେ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗର ଭଗ୍ନାବଶେଷ ସ୍ଵରୂପ ଉଚ୍ଚ ମୂର୍ତ୍ତିକ ସ୍ତୂପ ମାତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଗୋଚର ହୁଏ । ଚାରି ପାଖରେ ରହିଛି ଅଗଭୀର ଜଳପରିଖା । କିନ୍ତୁ ଦିନ ଥିଲା ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୁର୍ଗ ଥିଲା ନବତଳ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ସୁଉଚ୍ଚ, ସୁରକ୍ଷିତ, ସୁଦୃଢ଼ ଓ ସୁଦୃଶ୍ୟ ସୌଧ । ରାଜ୍ୟରକ୍ଷା, ରାଜ୍ୟଜୟ ଓ ରାଜ୍ୱତ ର ଏହା ଥିଲା କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳୀ । ଏଇଠି ସପରିବାର ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିଲେ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜାମାନେ । ଏହାର ଚାରି ପାଖରେ ରହିଥିଲା ସୁଗଭୀର ଜଳପରିଖା ।

ବ୍ଲଗ୍ ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ:-

ଏହି ଦୁର୍ଗର ଅତୀତ ପିଢି ଓ ଭୂମିକା ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ସ୍ଥୂଳ ପରିଚୟ ଦେବା, ତାହା ମାଧ୍ୟମରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଜାତୀୟ ଜୀବନରେ ଉଦ୍‌ବୋଧନ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଓ ଏହି ପାଠର ରଚନାଶୈଳୀ ଅଲୋଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ଊଷା ଆହରଣ ଓ ପ୍ରୟୋଗ କୌଶଳ ସମ୍ପର୍କରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ହେଉଛି ଏହି ବ୍ଲଗ୍ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ !

ବିଷୟ ସ୍ପର୍ଶ:-

ସୁବିଖ୍ୟାତ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ଶୀର୍ଷକ ପାଠଟି ବିଶିଷ୍ଟ ଓଡିଆ ପ୍ରାବନ୍ଧିକ ପଣ୍ଡିତ କୃପାସିନ୍ଧୁ ମିଶ୍ରଙ୍କ ରଚିତ 'ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ଟ୍ରନ୍ଥରୁ ସଂଗୃହୀତ ଓ ସମ୍ପାଦିତ । ପଣ୍ଡିତ ମିଶ୍ର ଉତ୍କଳମଣି ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ଦ୍ଵାର ସ୍ଥାପିତ ସତ୍ୟବାଦୀ ଜାତୀୟ ବନବିଦ୍ୟାଳୟର ଥିଲେ ଜଣେ ଆଦର୍ଶ ଶିକ୍ଷକ ! କିଛିକାଳ ସେ ଏହାର ପ୍ରଧାନଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ |

ଉତ୍କଳମଣି ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କର ସୁଯୋଗ୍ୟ ସହକର୍ମୀ ଥିଲେ ପଣ୍ଡିତ ନୀଳକଣ୍ଠ ଦାସ, ପଣ୍ଡିତ ଗୋଦାବରୀଶ ମିଶ୍ର, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହରିହର ଦାଶ ଓ ଆଲ୍ବେଚ୍ୟ ପ୍ଲାବନ୍ଧିକ ପଣ୍ଡିତ କୃପାସିନ୍ଧୁ ମିଶ୍ର । ଏମାନେ କେବଳ ଆଦର୍ଶ ଶିକ୍ଷକ ବା ଜାତୀୟ ସଂଗ୍ରାମର ଅଗ୍ରଣୀ ସୈନିକ ନଥିଲେ, ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଫଳ ସାହିତ୍ୟିକ । ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏହି ସାହିତ୍ୟିକମାନଙ୍କ ସହିତ ପଣ୍ଡିତ ବାସୁଦେବ ମହା- ପାତ୍ର, ପଣ୍ଡିତ ଗୋଦାବରୀଶ ମହାପାତ୍ର ପ୍ରଭୃତି ସାହିତ୍ୟିକମାନେ ଓଡିଆ ସାହିତ୍ୟରେ ଯେଉଁ ବୈପ୍ଲବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବା ପାଇଁ ବନିଷ୍ଠ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଥିଲେ, ତାହା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ଏକ ନୂତନ ଯୁଗ, ଯାହା ସତ୍ୟବାଦୀ ଯୁଗ ଭାବରେ ଅଭିହିତ ।

ଜାତୀୟ ବୀର ନାଗରିକ ଗଠନ ପାଇଁ ଏହି ସାହିତ୍ୟିକମାନେ ଦୃଢମଙ୍କକ୍ତବଦ୍ଧ ହୋଇ ସାହିତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଓଡ଼ିଶାର ଗୌରଚମୟ ଅତୀତ ଇତିହାସ, ଓଡିଆମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି, ସାହସ, ସହନ- ଶୀଳତା, ନିର୍ଭକତା ପ୍ରଭୃତି ସମ୍ପର୍କରେ ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ନୂତନ ଓଡିଶାର ଉଚ୍ଚର ପାଇଁ ଉଦ୍‌ବୋଧନ ଦେଇଥିଲେ ।

ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ନେଇ ସତ୍ୟବାଦୀ ଯୁଗର ଅନ୍ୟତମ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ସମଗ୍ଧ ଓଡିଆ ପ୍ରବନ୍ଧ ଜଗତର ସ୍ମରଣୀୟ ଶୀର୍ଷସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ରଷ୍ଟା ପଣ୍ଡିତ କୃପାସିନ୍ଧୁ ମିଶ୍ର ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସର ମୂକ ସାକ୍ଷୀ କୋଣାର୍କ ଓ ବାରବାଟି ଦୁର୍ଗ ସସ୍କନ୍ଧରେ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ତଥ୍ୟ ସମ୍ବଳିତ ଉଦ୍‌ବୋଧନ-ମୂଳକ ଦୁଇଟି ସନ୍ଦର୍ଭ ରଚନା କରିଥିଲେ । 'ଉତ୍କଳ ଇତିହାସ' ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଓଡିଶାର ଇତିହାସ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଏକ ଆଦର୍ଶ ଗ୍ରନ୍ଥ । 'ବାରଚାଟୀ ଦୁର୍ଗ ସନ୍ଦର୍ଭଟିରେ ଓଡିଶାର ସେ କାଳର ଇତିହାସ, ଓଡ଼ିଅମାନଙ୍କ ବୀରୟ, ସମର କୌଶଳ, କାରିଗରୀ କୌଶଳ, ଓଡ଼ିଆ ରାଜ ମହାରଜାମାନଙ୍କର ଶାସନ ଦକ୍ଷତା, ଶାସନାଦର୍ଶ ପରି- ସ୍ଫଟ ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଓଡ଼ିଶାର କରୁଣ ଅବସ୍ଥା ରୂପାୟିତ ହୋଇଛି ।

ସୁବିଖ୍ୟାତ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ପାଠଟି ଅଧ୍ୟୟନ କଲାବେଳେ ଆପଣମାନେ ଓଡ଼ିଶାର ଅତୀତ ଜଢିହାସ ସମ୍ପର୍କରେ ଅବନିତ ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ପାଠର ଶବ୍ଦ ଯୋଜନା, ଶବ୍ଦାର୍ଥ, ବାକ୍ୟ ଗଠନ ଓ ରଚନାଶୈଳୀ ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ । ଏହା ଆପଣମାନଙ୍କର ଇଷା ଆହରଣ ଓ ପ୍ରୟୋଗ କୌଶବ ଦିଗରେ ବିଶେଷ ସହାୟକ ହେବ ବୋଲି ଆଶା କରଯାଏ !

ଉତ୍କଳ ଇତିହାସରେ ବାରବାଟୀ ଏକ ପ୍ରଧାନ କୀର୍ତ୍ତି ଏବଂ ଏହାର ଅବଦାନ ଅତୁଳନୀୟ । ଓଡିଶାର ନଗରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଟକ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ନୂତନ । ଯାଜପୁର, ପୁରୀ ଓ ଭୁବନେଶ୍ବର କ୍ରମାନ୍ବୟରେ କେଶରୀ ବଂଶର ପ୍ରଥମ ନରପତିମାନଙ୍କର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ଏହି ବଂଶୀୟ ଆଦିମ ନରପତି ସମୟରେ ଦେଶ ଭିତରେ ବା ତାହାରେ ଯୁଦ୍ଧର ବିଶେଷ ଆଶଙ୍କା ନଥିଲେ । ସେମାନେ ପରମ ଶାନ୍ତିରେ ପ୍ରତିପକ୍ଷ କରୁଥିଲେ ଓ ଯାତ ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ପ୍ରଭୃତି ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆପଣାକୁ ନିୟୋଜିତ କରୁଥିଲେ । ପୃଥିବୀର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶର ଇତିହାସରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଶିଳ୍ପ କଳା ର ବିକାଶ ଘଟେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କାଳରେ । ତେଣୁ ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ଆକ୍ରମଣ ଭୟ ନଥିବାରୁ ରାଜ ମାନେ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନୋନିବେଶ କରୁଥିଲେ । ଚିର ବସନ୍ତ ଲୀଳାସ୍ଥିତ, ଅନନ୍ତସାଗର ବିଧୌତ ପବିତ୍ର ନୀଳାଚଳଧାମ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକାମ୍ରକାନନ କେଶରୀ ବଂଶର ଆଦିମ ନରପତିମାନଙ୍କର ରାଜଧାନୀ ହେବା ସମ୍ଭବ । ସେମାନଙ୍କ ସମୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନରେ ସୁଦୃଢ଼ ଦୁର୍ଗଆଦି ନିର୍ମାଣର ସେପରି ଆବଶ୍ୟକ‌ତା ନଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଉକ୍ତ ବଂଶ ରେ ପଶ୍ଚିମ କାଳକୁ କ୍ରମେ ବହିଃଶତ୍ରୁ ଆକ୍ରମଣରେ ଅଶଙ୍କା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା । ଏତିକିବେଳେ ଗଙ୍ଗବଂଶ ର ନରପତିମାନେ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟରୁ ଓଡ଼ିଶା ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ ଚଳାଇଲେ । ଫଳରେ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ନିର୍ବାଚନ କରି ସୁଦୃକ ଦୁର୍ଗନିର୍ମାଣ ଓ ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାପନର ପ୍ରୟୋଜନ ହେଉ । ଉକ୍ତ ବଂଶର ନୃପକେଶରୀ ସ୍ କାଳରେ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀରେ କଟକ ନଗର ସ୍ଥାପନ କଲେ ଏବଂ ବିଡାନାସୀଠାରେ ଗୋଟିଏ ସୁଦୃଢ଼ ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଡ଼ାନାସୀ ପୂର୍ବେ ବାରଣସୀ ନାମରେ ଅଭିହିତ ଥିଲା ।

ବର୍ତ୍ତମାନ କଟକ ନଗରଠାରୁ ବିଡ଼ାନାସୀ ପୃଥକ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ, ପୂର୍ବେ କଟକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ନଗର ନଥିଲେ । କଟକ ଓ ବିଡ଼ାନାସୀ ଉଭୟେ ପୂର୍ବେ କଟକ ବାରଣସୀ' ନାମରେ ଅଭିହିତ ଥ‌ିଲା । ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନଗର ଆକାର ଧାରଣ କରି କଟକ ଓଡ଼ିଶାର ରଡ଼ଧାନୀରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା । ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହାପରେ ବା କେଶରୀ ବଂଶର ପରକାଳରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଭିନ୍ନସୂତ୍ରରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଶ୍ରୀ ଚୈତନ୍ୟ କଟକରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତଦାନୀନ୍ତନ ରଜା ପ୍ରତାପରୁଦ୍ରଦେବ ଙ୍କୁ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗରେ ସାକ୍ଷାତ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ ମଧ୍ୟ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗରେ ବାସ କରୁଥିଲେ । ରଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ କାଞ୍ଚି ଜୟ କରି ସେଠାରୁ ସାକ୍ଷୀଗୋପାଳଙ୍କୁ ଆଣି ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ରଖିଥିଲେ । ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବଙ୍କର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା ଓ କାଞ୍ଚି ଯୁଦ୍ଧ ନିମିତ୍ତ ବାରବାଟୀରୁ ସୈନ୍ୟ ପଠାଯାଇଥିଲା ।

ଗଙ୍ଗବଂଶର ପଞ୍ଚମ ନରପତି ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ । ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବ ତାଙ୍କ ଶାସନ ର ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧରେ ଯାଜପୁରରେ ବାସ କରୁଥିଲେ । ସେ ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ କ୍ରମେ ଆଫରାନ୍ ଆକ୍ରମଣର ଆଶଙ୍କା ଦେଖି ଗୋଟିଏ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନରେ ସୁଦୃଦ୍ଧ ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣର ଅବଶ୍ୟକତା ଅନୁଭବ କଲେ ଏବଂ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଦ୍ଵାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷଭାଗରେ ବୀରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ । ଯାଜପୁରରୁ ସେ ବାରବାଟୀକୁ ତାଙ୍କର ରଜଧାନୀ ଉଠାଇ ଆଣିଥିଲେ । ସେ ନିଜେ ଜଣେ ପରକ୍ରମୀ ଯୋଦ୍ଧା ଥିଲେ ଏବଂ ବହୁ ଦେଶ ଜୟ କରି ନିଜ ରାଜ୍ୟ ରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥିଲେ ।

ଓଡିଶାର ଶେଷ ହିନ୍ଦୁ ରାଜ ଥିଲେ ମୁକୁନ୍ଦ ଦେବ। ସେ ନିଜର ରାଜ୍ୱତ କାଳରେ ବାରବାଟୀ ଦୂର୍ଗର ଅଶେଷ ଉନ୍ନତି ସାଧନ କରିଥିଲେ । ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାଣ୍ଡ ନବତଳ ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ କରାଇ ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ବାସ କରୁଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶା ଯେତେବେଳେ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ଭୁକ୍ତ ହେଲେ ସେତେବେଳ ମୁକୁଣ୍ଡଦେବ ସୁରମ୍ୟ ନବତଳ ପ୍ରାସାଦ ସେମାନଙ୍କ ବିଳାସ ଭବନରେ ପରିଣତ ହେଉ । ଏହାର କିଛିକାଳ ପରେ ଖୋରଧାର ରାଜ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦେବ ଓଡିଶାର ତତ୍କାଳୀନ ମୋଗଲ ଶାସକ ଙ୍କ ବିଦ୍ରୋହାଚରଣ କରି ପରାସ୍ତ ହେବା ଫଳରେ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଦୀ ହେଲେ ଏବଂ ଯେଉଁ ନବତଳ ପ୍ରାସାଦରେ ସେ ଶଯ୍ୟାରେ ମହାଆନନ୍ଦରେ ଶୟନ କରିଥାନ୍ତେ, ସେହି ସୁରମ୍ୟ ଅଟ୍ଟାଳିକା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହେଇଗଲା ହିଂସ୍ର ସଙ୍ଗୁଳ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରାୟ । ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ମରହଟ୍ଟାମାନଙ୍କର ହସ୍ତଗତ ହେଲା ଓ ସେମାନେ ବାରବାଟୀକୁ ତାଙ୍କର ରାଜଧାନୀ କଲେ । ୧୮୦୩ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଲାଲବାଗ୍ ଘାଟ ଦେଇ ଆକ୍ରମଣ କରି ଇଂରେଜୀ ମାନେ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ଅଧିକାର କଲେ । ଏହିପରି କ୍ଲବରେ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ଓଡିଆ ଇତିହାସରେ ପ୍ରାୟ ଛ'ଶହରୁ ଅଧିକ ବର୍ଷଧରି ଶୀର୍ଷସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଥିଲା । କେତେ ରଜା, କେତେ ସେନା, ସେନାପତି ବାରବାଟୀଠାରେ ନିଜ ନିଜର ବୀରତ୍ଵ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ଇହଲୀଳା ସାଙ୍ଗ କଲେ, କିନ୍ତୁ କବି ରଧାନାଥଙ୍କ ଭଷାରେ ବାରବାଟୀ କେବଳ କାଳେକାଳେ ନଶ୍ବର ନଗର ଚାରିମାର ଲୀଳା ଦେଖିବାରେ ଲାଗିଥିଲା ।

ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ମୁକୁନ୍ଦଦେବଙ୍କ ଦ୍ଵାର ନିର୍ମିତ ଗୋଟିଏ ନବତଳ ପ୍ରାସାଦ ଥିଲା l ଏହାର ପ୍ରମେତକତଳ ର ହସ୍ତୀ, ଓଟ, ଘୋଟକ ପ୍ରଭୃତି ପାରିତ ପଶୁମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲା । ଦ୍ଵିତୀୟ- ତଳରେ ଯୁଣ୍ଡୋପକରଣମାନ ସହ ତ ଥିଲା । ଏହାଥିଲେ ଦୁର୍ଗ କ୍ଷତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରହରୀମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ । ତୃତୀୟତଳରେ ଅଜ୍ଞାବାହକମାନେ ରହୁଥ‌ିଲେ । ଚତୁର୍ଥତଳ ନାନା ପ୍ରକାଶ ଗୁଣଳୀ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ପାଇ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲା । ପଞ୍ଚମଦଳରେ ଥିଲେ ରନ୍ଧନଶାଳା । ଭଦ୍ରବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଆଗନ୍ତୁକମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ଦେଖା ସାକ୍ଷୀ, କଥୋପକଥନ ଓ ଦରବାର ପ୍ରଭୃତି ପାଇଁ ଷଷ୍ଠତଳ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲେ । ସପ୍ତମ- ତଳରେ ତାଙ୍କ ପାରିବାରିକ ଓ ଗୋପନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧିତ ହେଉଥିଲା । ଅନ୍ତଃପୁର ମହିଳାମାନେ ଅଷ୍ଟମତଳରେ ବାସ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନବମତଳ ଥିଲା ଶୟନଘର।

ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗର ଅବସ୍ଥା ସେତେବେଳେ କିପରି ଥିବ, ତାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଅସମ୍ଭବ । ବହୁଥର ବାହ୍ୟଶତ୍ରୁ ଆକ୍ରମଣ ଫଳରେ ବାରବାଟୀର ପ୍ରକୃତ ରୂପ ଆଜି ଦର୍ଶକ ଚକ୍ଷୁରୁ ଲୁପ୍ତ ପ୍ରାୟ । ଯେତିକିମାତ୍ର ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଆଜି, ସେଥିରୁ ରଜା ଙ୍କ ନିର୍ମିତ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ସହଜ ନୁହେଁ । ବର୍ତ୍ତମାନ କେବଳ ଦୁର୍ଗର ଚାରି ପାଖରେ ପରିଖା, ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଦ୍ଵାର ଦେଶ, ଗୋଟିଏ ପୁଷ୍କରିଣୀ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ବୃହତ୍ ରୂପ ବ୍ୟତୀତ ଅଧିକ କିଛି ଦର୍ଶକମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି- ଗୋଚର ହୁଏନାହିଁ । ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦର୍ଶକଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ କଟକସ୍ଥ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗର ଦୁଇଟି ପ୍ରସ୍ତର ପ୍ରାଚୀର ଥିଲା । ଗୋଟିଏ ବାହାରେ ଅର୍ଥାତ୍ ବର୍ତ୍ତମାନ ପରିସ୍କାର ଉପରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ଭିତରେ । ଭିତର ପ୍ରାଚୀରର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୨୧୫୦ ଫୁଟ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ୧୮୦୦ ଫୁଟ । ପ୍ରାଚାର ଭିତରର କ୍ଷେତ୍ରଟି ଥିଲା ଆୟତାକାର । ତାହାର ପ୍ରାଚୀରର ପୂର୍ବଭାଗରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାଣ୍ଡ ଦ୍ଵାରଦେଶ । ଏହା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ୧୭୫୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଦ୍ଵାରଦେଶର ଦୁଇପାର୍ଶ୍ଵରେ ଦୁଇଟି ଅତି ଉଚ୍ଚ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ରାକାର ଅଟ୍ଟାଳିକା ଥିଲା । ବାହାର ପ୍ରାଚୀରର ଚାରି ପାଖରେ ଯେଉଁ ବିଶାଳ ପରିଖା ଥିଲା, ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥ ଥିଲେ ପ୍ରାୟ ୨୨୦ ଫୁଟ । ଦୁର୍ଗର ମଧ୍ୟଇଟରେ ଗୋଟିଏ ଅତି ଉଚ୍ଚ ପ୍ରକାଶ ରୂପ ରହିଥିଲା । ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ମୁକୁନ୍ଦଦେବଙ୍କ ନିର୍ମିତ ସୁରମ୍ୟ ରାଜ ଭବନର କୌଣସି ବିନ୍ଦୁ ବି ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ । ମୁସଲମାନ ତା ମରହକା ଶାସନକର୍ତ୍ତାମାନେ ପରବର୍ତ୍ତୀକାଳରେ ଦୁର୍ଗର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ କୋଣରେ ଗୋଟିଏ ଗୋଳ ର ତୋପ ସହ ତା ପ୍ରକର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପୁଷ୍କରିଣୀରେ ପାଷଣାମାନେ ସେତେ. ବେଳେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ସମ୍ପର୍କରେ ଅନୁମାନ କରା‌ଯାଇପାରେ । ମୁକୁନ୍ଦ ଦେବା ଙ୍କ ସମୟରେ ନବତଳ ପ୍ରାସାଦର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଗୋଟିଏ ଦ୍ ମନ୍ଦିର ଥିଲା । ସେଠାରେ ଖୁବ ସମ୍ମତ କଟକଚଣ୍ଡୀ ଓ ପର- ଢାଳରେ ସତ୍ୟବାଦୀକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ସାକ୍ଷୀଗୋପାଳ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିଲେ ।

ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ସେତେବେଳେ ଉନ୍ନତି ଚରମ ସୀମାରେ ପଦାର୍ପଣ କରିଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ରଜାଙ୍କୁ କୋଳରେ ଧାରଣ କରି ଚିର ଶାରଦ ଚନ୍ଦ୍ରମାରେ ରଚ୍ଚତାଚ୍ଛାଦିତ ଚିତ୍ରୋତ୍ପଳା ଜଳରେ ସଗର୍ବରେ ସ୍ୱମୁଖ ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁଥିଲା । ସେହି ସମୟରେ ଉତ୍କଳ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରାମ, ନଗର, ପର୍ବତ, ପ୍ରାନ୍ତର, ଅବଶ୍ୟ ରଣୋଲର ସୈନ୍ୟ ଓ ସୁଦୃଢ଼ ଦୁର୍ଗ ଦ୍ଵାର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ବାରବାଟୀ ଅସଂଖ୍ୟ ଦୁର୍ଗ ଉପରେ ସତେ ଯେପରି ପଣ କରୁଥିଲା । ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତିଟି ଦୁର୍ଗ ରୁ ଯେଉଁ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ୱାଧୀନତାର ପ୍ରେରଣା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିଲା, ତାହା ଓଡ଼ିଆଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶିଷ, ଭେଦକରି ହୃଦୟରେ ଅସୀମ ତେଜ ଓ ବାହୁରେ ଅମିତ ବଳ ସଞ୍ଚାର କରୁଥିଲା । କେବଳ ଓଡ଼ିଶା କାହିଁକି, ଗଙ୍ଗାଠାରୁ କୁମାରିକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୁଦାପ ଭୂଖଣ୍ଡ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରିୟ ଓଡିଆ ବୀରମାନଙ୍କର କ୍ରୀଡାସ୍ଥଳୀ ଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭରତବର୍ଷ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ରାଜତ୍ଵ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲା । ବାରବାଟୀ ଥିଲା ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସର ମୂକସାକ୍ଷୀ । କାଳର କୁଟିଳ ଗତିରେ ବାରବାଟୀ ଓଡ଼ିଶାର ବଡାମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଭବନରୁ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ମୁସଲ- ମାନମାନଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ କେତେ କେତେ ଅନ୍ତର୍ବିବାଦ, ଲେମହର୍ଷଣକାରୀ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ପରିଦର୍ଶନ କରି ଅବଶେଷରେ ଏକ କାରଗାରରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା । ତତ୍ପରେ ଯେଉଁ ବାରବାଟୀ ଉଚ୍ଛନୀୟ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ କଳ୍ପଭୂମିର ସୁଢଳା ସୁଫଳା, ଶସ୍ୟ ଶ୍ୟାମଳା ରୂପ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲା, ତାହା ମରହଟ୍ଟାମାନଙ୍କ ରଜତ୍ଵକାଳରେ ଓଡ଼ିଆମାନଙ୍କ ଅକୃଳ ଚିଚ୍ଛାରରେ ପ୍ରତିଧ୍ଵନିତ ହେଲା ପ୍ରତିଶେଷରେ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାରବାଟୀ ଧ୍ଵଂସ ରୂପରେ ପରିଣତ ହେଲା । ଏପରିକି ଇଂରେଜ ଶାସନାଧୀନ ନିର୍ମାଣ ବିଭଗ ନିର୍ମମ ଇତରେ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗର ପ୍ରସ୍ଥରଗୁଡିକୁ ନେଇ "କାରଖାନା, ବତୀଘର, ସରକାରୀ କୋଠାଘର ନିର୍ମାଣରେ ବ୍ୟବହାର କରି ଓଡିଶାର ପ୍ରାଚୀନ ଗୌରବ କୁ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ଧୂଳିରେ ମିଶାଇ ଦେଲେ ।

କଟକର ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ଅତୀତ କାଳ ରେ ସୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ । ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ବେଳକୁ ପଟ୍ଟ ବଂଶର ପଞ୍ଚମ ରଜା ଅନଙ୍ଗଭୀମଦେବ ଏହାକୁ ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ । ପ୍ରଥମେ ସେ ନିଜତ୍ଵର ପ୍ରଥମାତସ୍ଥାରେ ଯାଜପୁରଠାରେ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେତିକିବେଳେ ସେ ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ଆଫଗାନମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣର ଆଶଙ୍କା କରି ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନରେ ସୂଦୃଢ଼ ଦୁର୍ଗଟିଏ ନିର୍ମାଣ ଆବଶ୍ୟକ‌ତା ଅନୁଭବ କରିଲେ । କଟକରେ ବିଡାନାସୀ ଠାରେ ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରି ପାଳପୁରରୁ ବାରବାଟୀ କୁ ରାଜଧାନୀ ଉଠାଇ ଆଣିଲେ । ଓଡ଼ିଶାର ଇତିହାସରେ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ର ଏକ ପ୍ରଧାନତା ଅଛି । ସେଠାରେ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଥିଲା । ବାରବାଟୀ ବ୍ୟତୀତ ବିଡାନାସୀ, ସାରଙ୍ଗଗଡ଼ ଓ ଚୌଦ୍ଵାର ଘରି ବହୁ ଦୁର୍ବ ସେହେଲେଳେ ଓଡିଶାରେ ପ୍ରତିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲା । ଯୁଦ୍ଧ ଭୂପ ନଥିବା କାରଣରୁ ରତା ଓ ପ୍ରଦ୍ଧା ସମସ୍ତେ ସେ କାଳରେ ଶାନ୍ତିରେ ଥିଲେ । ରଡାମାନେ ଲେକହିତକର କାର୍ଯ୍ୟମାନ କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ପାଳ, ଯଜ୍ଞ ପରି ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ଓ ଉନ୍ନତିରେ ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ଦେଉଥିଲେ । ସେହି କାରଣରୁ ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ସେତେଵେଳର ମନ ବଦଳେଇ ନଥିଲେ କିନ୍ତୁ ପର କାଳରେ ଯେଦେଖ‌ିଲେ ବିଦେଶୀ ଶତ୍ରୁ ଆକମଣର ମନ୍ତ୍ରାଗନା ଦେଖାଦେଇ ଓ ମୁସଲମାନମାନେ ଓଡିଶା ପ୍ରତି ଆଖ‌ିପକାଇଲେ, ସେତେବେଳେ ଓଡିଶାର ରାଜାମାନେ ଦୁର୍ଗମାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ନିଜ ନିଜର ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ ।

ବାରବାଟୀ ପୂର୍ବରୁ ବିଢ଼ାନାସୀ ଦୁର୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା । କେଶରୀ ବଂଶର ରାଜ ରୂପ- କେଶରୀ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀରେ କନକ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ବିଡାନାସୀଠାରେ ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ ତାଙ୍କରି ଅବଦାନ ଓ ସେତେବେଳେ ଏକତ୍ର ମିଶି ରହୁଥିଲେ ଏବଂ "କଟକ ବାରବାଟି" ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲ । ସେତିକି ବେଳେ କଟକ ହେଲା ଓଡ଼ିଶାର ରାଜାଚ୍ଧାନୀ । ଅନଙ୍ଗ- ଭୀମତେବ ସୁଦୃଢ଼ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରଇ ସେଠାରେ ରାଜଧାନୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗକୁ ନିଜ ନିଜ ପ୍ରଳୟ କାଳରେ ରାଜଧାନୀ କରିଥିଲେ । ନରସିଂହଦେବ, କପିଳେନ୍ଦ୍ରଦେବ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମଦେବ, ପ୍ରତାପରୁଦ୍ରଦେବ ଓ ମୁକୁନ୍ଦଦେବ ପ୍ରଭୂତି ଖଜା ମାନଙ୍କ ସମୟରେ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ଥିଲା ଓଡିଶାର ରାଜଧାନୀ ଓ ବିଜୟ ଗୌ ରବର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳୀ । ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଦେବ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗରୁ କାଞ୍ଚି ବିଜୟ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଓଡିଶାକୁ ଆସି ବାରବାଟୀ ଠାରେ ରଜା ପ୍ରଜାପରୁଦ୍ରଦେବଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ସାକ୍ଷାତ କରିଥିଲେ । ଓଡିଶାର ଶେଷ ସ୍ୱାଧୀନ ରାଜା ମୁକୁନ୍ଦଦେବ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗର ତହୁ ଉନ୍ନତି ସାଧନ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କରି ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ରେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶାଳ ଓ ସୁରମ୍ୟ ନବତଳ ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ କରା‌ଯାଇଥିଲା ।

ପରେ ପରେ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଵାଧୀନତା ଲୋପ ପାଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ବାରବାଟି ଦୁର୍ଗ ମୁସଲମାନ ଓ ମରହଟ୍ଟା ଶାରକମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ରାଜଧାନୀ ହୋଇ ରହିଥିଲା । ଖୋରଧାର ରାଜା ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମୁସଲମାନମାନଙ୍କ ହାର ପରଜିତ ହୋଇ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗରେ କଳା ହୋଇଥିଲେ । ୧୮୦୩ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଇଂରେଜମାନେ ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କରି ଦ୍ଵାର ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗପରି ଓଡିଶା ଏକ ବିଶାଳ ଦୁଗ୍ଧ ଓ ଗୌରବମୟ କୀର୍ତ୍ତି ଧୂଳିସାତ୍ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।

ବିଭିନ୍ନ ସୂତ୍ରରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ କଟକର ବାରବାଟି ଦୁର୍ଗର ଦୁଇଟି ପଥର ପାଣୀ ଥିଲା ଗୋଟିଏ ଥିଲ ବାହାରେ ବା ବର୍ତ୍ତମାନ'ଥିବା ପରିଖାର ଉପରେ ଏବଂ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଥିଲା ଭିତରେ ।

ପାଚେରୀ ଭିତରେ ଗୋଟିଏ ଆୟତାକାର କ୍ଷେତ୍ର ଥିଲା । ବାହାର ପାଚେରୀକ୍ ପୂର୍ବ ପଟକୁ ଗୋଟିଏ ବିପ୍ଳଟ ପ୍ରଦେଶ ଦ୍ଵାର ଥିମ୍ । ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଏହା ୧୬୫୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାରରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ବିଷୟରେ ଜଣାପଡେ । ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରର ଦୁଇପାଖରେ ଦୁଇଟି ଅତି ଉଚ୍ଚ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ର ଆକାରଣ କୋଠାଘର ରହିଥିଲା । ଫୁଟ ଦିନ ପରିଖା କାହାର ପାଚେରି ଭେଟି ରହିଥ‌ିଲା । ଦୁର ଠିକ ମଧ୍ୟ ଭଗରେ ଗୋଟିଏ ବହୁ ଗ ରୂପ ରଳିଥିଲେ । ଦୁର୍ଗ ଭିତରେ ବି ଥିଲା ସୁନ୍ଦର ନଅମହକ କୋଠାଘରଟିଏ । ପ୍ରଥମ ମହଲରେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଓଟ ପ୍ରକୃତି ପଶୁଟିଏ ରହୁଥିଲେ । ଦ୍ଵିତୀୟ ମହଲରେ ରହୁଥିଲେ ରକ୍ଷକ ଓ ପ୍ରତୀମାନେ, ତା' ସାଙ୍ଗକୁ ସେଠାରେ ରହୁଥିଲା ବହୁବିଧ ଯୁଦ୍ଧସାମନ୍ତ୍ରୀ । ତୃତୀୟ ମହଲରେ ଗନାଳ ଆଦେଶ ପାଳନକାରୀମାନେ ବାସ କରୁଥିଲେ । ଶିଳ୍ପୀ ଓ କାରିଗର ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରଖା ପାଇଥିବେ ସମୁଦାୟ ଚତୁର୍ଥ ମହଲଟି । ପଞ୍ଚମ ମହଲ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇ । ଷଷ୍ଠ ମହଲ ତାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ ଗୃହ ଓ ଦରବାରର କାମ ଚଳାଉଥିଲେ । ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ, ପାରିବାରିକ ଗୋପନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଛଡ଼ା ସପ୍ତମ ମହଲକୁ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ।

ଉପସଂହାର:-

ରାଜାମାନେ ସ୍ନାନ କରିବା ପାଇଁ ଦୁର୍ଗ ଭିତରେ ଗୋଟିଏ ସୁନ୍ଦର ପୁଷ୍କରିଣୀ ରହିଥିଲେ । ନୂଅ ମହଲ ପ୍ରାସାଦର ତଞ୍ଚି ଶୂଳେ ଗୋଟିଏ ମନ୍ଦିର ରହିଥିଲେ, ସେଥିରେ ଯାଉଥିଲେ ଦେବୀ ଏବଂ ସାକ୍ଷୀଗୋପାଳ । ପୂର୍ବର ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ ବର୍ତ୍ତମାନ୍ ଆଉ ନାହିଁ । ଯେତିକି ମାତ୍ର ଧ୍ବଂସ ବିଧ୍ୱଂଶ ରହିଛି, ସେଥିରେ ଦୁର୍ଗ ର ଚାରିପାଖରେ ପୋଡିହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ପଲିମା, ପର୍ବପାର୍ଶ୍ବ ପ୍ରବେଶର,ଗୋଟିଏ ପୁଷ୍କରିଣୀ ଏକ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ବହୁତ୍ ରୂପ ଶିଳ୍ପ କିଛି ହେଲେ ଆଉ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡେନାହିଁ ।

ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗକୁ ଯାତ୍ରା: ଇତିହାସରୁ ନେଇ ଆଜି ଯାଏଁର ଯାତ୍ରା A Journey to the Fort: From History to Today

ଆସନ୍ତୁ ବୁଲିଯିବା ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ 😊