#ଭଗବତୀ_ଗଙ୍ଗା

ଗଙ୍ଗା କହିଲେ ଆମେ ସାଧାରଣତଃ ଏକ ଦେବୀ ତଥା ନ‌ଦୀ ହିସାବରେ ବୁଝୁ। ଏହାଙ୍କ ପିତା ହିମାଳୟ ଓ ମାତା ମେନକା । ଦେବତାମାନେ ଏକ ବିଶେଷ କାରଣ ଯୋଗୁଁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ହିମାଳୟ ନିକଟରେ ନେବାପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରିଥିଲେ । ରୁଦ୍ରଙ୍କ ରେତଃ ସ୍ଖଳିତ ହୋଇ ଗଙ୍ଗାରେ ନିପତିତ (ପଡ଼ିବା ) ହେବାରୁ ସେ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରି ପାରିଲେ ନାହିଁ । ରେତଃକୁ ହିମାଳୟ ନିକଟସ୍ଥ ଏକ ଶର ବଣକୁ ନିକ୍ଷେପ କରିଦେଲେ । ଦେବତାଙ୍କ ଅଭିଳାଷ ଅପୂରଣ ରହିଯାଉଥିବାରୁ ଓ ବୀର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣାର୍ଥେ ଅର୍ଥାତ ଏହି ଗର୍ଭରକ୍ଷାଲାଗି ସେ ଷଡ଼ କୃତ୍ତିକାଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ପ୍ରେରଣ କଲେ । ସେତେବେଳେ ଷଡ଼ କୃତ୍ତିକା ନାବାଳିକା ଥିଲେ ବୋଲି କେତେକ ପୁରାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଦେବତା ମାନଙ୍କର ଆଦେଶରେ କୃତ୍ତିକା ମାନେ ଶିବଙ୍କ ଶୁକ୍ର ପାନ କରି ଅନ୍ତଃସତ୍ତ୍ଵା ହେଲେ । ପ୍ରସବକାଳ ପ୍ରବେଶନ୍ତେ ଷଡ଼କୃତ୍ତିକାଙ୍କ ଠାରୁ ଛଅଟି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ । ଏହି ଷଡ଼ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଏକତ୍ରୀ କରଣରେ ଯେଉଁ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମିଲେ ତାଙ୍କର ନାମ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ବା ଷଣ୍ମାତୁର । ଗଙ୍ଗା ଶିବଙ୍କ ଶୁକ୍ର ଧାରଣ ନ କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କମଣ୍ଡଳୁରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ ।

ବ୍ରହ୍ମଦେବ ଶ୍ରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦଧୌତ କରିବାଲାଗି ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର ଠାରୁ ନୃସିଂହ ଅବତାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କରି କରି ବିଫଳ ହେଲେ । ବାମନା ଅବତାରରେ ବାମନଙ୍କର ଦ୍ଵିତୀୟ ପାଦ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଆଚ୍ଛାଦନ କରିବା ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ଧୌତ କଲେ; ମାତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନଖକୋଣରେ ରହିଗଲେ । ମହାରାଜା ସଗରଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ କପିଳମୁନିଙ୍କ ଅଭିଶାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିବାଲାଗି ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ମର୍ତ୍ତ୍ୟକୁ ଆଣିବାକୁ ପଡ଼ିଲା । ତେଣୁ ସେହି ବଂଶର ବହୁ ରାଜପୁତ୍ର ନିଜ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଧାରଲାଗି ବହୁ ତପସ୍ୟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଆଣି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ମାତ୍ର ଭଗୀରଥ କଠୋର ତପସ୍ୟା ବଳରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ମର୍ତ୍ତ୍ୟକୁ ଆଣି ସଗର ପୁତ୍ର ଅର୍ଥାତ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ । ଅତଏବ ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ଏକ ନାମ ଭଗୀରଥ ।

ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ଆଉ ଗୋଟିଏ ନାମ ବିଷ୍ଣୁପଦୀ । ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ ମତରେ, ଗଙ୍ଗା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ବୋଲି ତାଙ୍କର ଏପରି ନାମକରଣ କରାଯାଇଛି। ସେହି ପୁରାଣରେ ଲେଖାଅଛି- ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ଵତୀ, ଗଙ୍ଗା ଓ ତୁଳସୀ ଏ ସମସ୍ତେ ନାରାୟଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଗଙ୍ଗା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଙ୍ଗରୁ ଉଦ୍ଭୂତା । ସେ ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ ଯେ ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରୁ ସେ ଜାତ ହେଲେ ତାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ସେ ଆଉ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ ନାହିଁ; ମାତ୍ର ତାଙ୍କର ଏ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମାନବତୀ ରାଧା ଏକାନ୍ତ କୂପିତା (ରାଗିବା) ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପିଇଦେବେ ବୋଲି ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ । ଗଙ୍ଗା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଲୁଚି ରହିଲେ । ଅନନ୍ତର ବ୍ରହ୍ମା ଜଗତ୍ ଶୁଷ୍କପ୍ରାୟ ଦେଖି ଗୋଲକ ଧାମରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ସାକ୍ଷାତ କଲେ । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ଜାଣିପାରି ଭଗବାନ୍ ସ୍ଵୀୟ ପାଦର ଅଙ୍ଗୁଳି ନଖର ଅଗ୍ରଭାଗରୁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ବାହାର କଲେ । ତତ୍ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିଧିରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ । ତା'ପରେ ଗଙ୍ଗା ପୁନର୍ବାର ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲେ । ସେ ବିଷ୍ଣୁପଦରୁ ନିର୍ଗତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜଗତରେ ତାଙ୍କର ବିଷ୍ଣୁପଦୀ ନାମ ବିଖ୍ୟାତ ହୋଇ ରହିଲା ।

ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ଆଉ ଗୋଟିଏ ନାମ ଜାହ୍ନବୀ । ଭଗୀରଥ ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ମର୍ତ୍ତ୍ୟକୁ ଆଣିଲେ, ସେ ସମୟରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପ୍ରଖର ସ୍ରୋତ ଜହ୍ନୁମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପ୍ଲାବିତ ( ଜଳମଗ୍ନ ) କରିଦେଲା । ଏତିକିବେଳେ ମୁନି ଜହ୍ନୁ ଗୋଟିଏ ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନର ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ । ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ସ୍ରୋତରେ ଆଶ୍ରମ ନଷ୍ଟଭ୍ରଷ୍ଟ ହେବାରୁ ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲା । ତେଣୁ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତପବଳରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ପାନ କରିଦେଲେ । ଭଗୀରଥ ବହୁ ଅନୁନୟ ହୋଇ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାରୁ ଜହ୍ନଙ୍କ କରୁଣାରେ ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କ କର୍ଣ୍ଣପଥ ଦେଇ ନିର୍ଗତ ହୋଇଥିଲେ । ସେହିଦିନଠାରୁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ନାମ ଜାହ୍ନବୀ (ଜହ୍ନୁକନ୍ୟା) ହେଲା ।

ଆଉ କେତେକଙ୍କ ମତରେ-ଜହ୍ନୁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପାନ କରିବା ପରେ ଭଗୀରଥ ତାଙ୍କୁ (ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ) ମୁକ୍ତି ଦେବାପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାରୁ ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଓ କହିଲେ – ମୁଁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ମୁଖ ବାଟଦେଇ ଉଦଗିରଣ କଲେ ସେ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଠା (ଅଇଁଠା ) ହେବେ । ତେଣୁ ସେ ନିଜ ଜାନୁକୁ ବିଦାରଣ କରି ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ । ଜାନୁରୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଲାଭ କରିଥିବାରୁ ପ୍ରବାହମାନା ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ନାମ ଜାହ୍ନବୀ ହେଲା ।

‘‘ନାମ ମୋହର ଗଙ୍ଗା ଜହ୍ନୁଙ୍କର ସୁତା,

ସେବନ୍ତି ମୋତେ ଋଷି ଗନ୍ଧର୍ବ ଦେବତା ।

ଗଙ୍ଗା ଭଗୀରଥଙ୍କ ସହିତ ଗଲେ ଓ ସଗର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ ।

ଓଡ଼ିଆ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭାଷାକୋଷ ଅନୁସାରେ – ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମର୍ତ୍ତ୍ୟକୁ ଆଗମନ ବିଷୟରେ ଗୋଟିଏ ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାୟିକା ଅଛି । ଏକଦା ନାରଦଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ମହାଦେବ ସଙ୍ଗୀତ ଗାନ କଲେ । ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରୋତାରୂପେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । ବିଷ୍ଣୁ ତତ୍ ଶ୍ରବଣରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେବାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉକ୍ତ ଦ୍ରବୀଭୂତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆପଣା କମଣ୍ଡଳୁରେ ପୂରାଇ ରଖିଲେ । ଏହି ଦ୍ରବୀଭୂତ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ଗଙ୍ଗା ।

କପିଳମୁନିଙ୍କ କୋପାଳନରେ ସଗର ରାଜାଙ୍କ ଷଷ୍ଠି ସହସ୍ର ପୁତ୍ର ଧ୍ୱଂସ ହେବାରୁ ସଗରବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭଗୀରଥ ଭସ୍ମୀଭୂତ ପୂର୍ବପୁରୁଷ ମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାପାଇଁ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ।

ଗଙ୍ଗା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କମଣ୍ଡଳୁରୁ ବାହାରି ମହାଦେବଙ୍କ ଜଟାରେ ପଡ଼ି ହିମାଳୟ ବାଟେ ଓହ୍ଲାଇ ସାତୋଟି ଧାରା ହେଲେ । ପଶ୍ଚିମକୁ ସୀତା, ସିନ୍ଧୁ ଓ କୁଚକ୍ଷୁ ନାମରେ ତିନି ଧାରା ଗଲେ । ପୂର୍ବକୁ ହ୍ଲାଦିନୀ, ପ୍ଲାବିନୀ ଓ ନଳିନୀ ନାମରେ ତିନି ଧାରା ଗଲେ ଓ ଏକ ଧାରା ଭଗୀରଥଙ୍କ ପଛେପଛେ ଯାଇ ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ି ଭସ୍ମୀଭୂତ ସଗର ସନ୍ତାନ ମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ । ଏହି ଧାରାର ନାମ ଭଗୀରଥ । ହିମାଳୟର ଗୋମୁଖୀ ବା ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଗଙ୍ଗା ଭାରତବର୍ଷରେ ଭୂତଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ । ଭଗୀରଥଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଆସୁ ଆସୁ ଜହୁମୁନିଙ୍କ ଯଜ୍ଞଭୂମିକୁ ପ୍ଲାବିତ କରିବାରୁ ମୁନି କୁପିତ (ରାଗ) ହୋଇ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପିଇଦେଲେ । ଗଙ୍ଗା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବାରୁ ଭଗୀରଥ ତପସ୍ୟାରେ ଜହ୍ନୁମୁନିଙ୍କୁ ତୁଷ୍ଟ କଲେ ଓ ଜହ୍ନୁମୁନି ନିଜର ଜାନୁ ବିଦାରଣପୂର୍ବକ (ମତାନ୍ତରରେ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠବାଟେ) ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଲେ ଓ ଗଙ୍ଗା ଭଗୀରଥଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଆସି ସାଗରରେ ପଡ଼ିଲେ । ଜହ୍ନୁମୁନିଙ୍କ ଦେହରୁ ଜନ୍ମିବାରୁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ନାମ ଜାହ୍ନବୀ । ଭଗୀରଥଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଥିବାରୁ ଏହାଙ୍କ ନାମ ଭାଗୀରଥୀ ।

ଏକଦା ଗଙ୍ଗା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟରୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗମନ କରୁଥିବା ବେଳେ ବାଟରେ ଅଭିଶପ୍ତ ଅଷ୍ଟବସୁ ମାନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାକ୍ରମେ ମାନବୀବେଶ ଧାରଣ କରି ରାଜା ଶାନ୍ତନୁଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ ଓ ଶାନ୍ତନୁଙ୍କୁ ସତ୍ୟ କରାଇଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁରୂପ କର୍ମରେ ସେ ବାଧା ଦେବେ ନାହିଁ । ବାଧା ଦେଲେ ସେ ଅନ୍ତର୍ହିତା ହେବେ । ପରେ ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ଔରସରେ ଜନ୍ମିବା ତାଙ୍କ ସାତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗାଦେବୀ ଜନ୍ମହେବାମାତ୍ରେ ଜଳରେ ପକାଇ ଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଦ୍ଧ ଶାନ୍ତନୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ ।

ଅବଶେଷରେ ୮ମ ପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଜନ୍ମ କରି ଜଳରେ ପକାଇବା ବେଳକୁ ଶାନ୍ତନୁ ଏଥିରେ ବାଧା ଦେବାରୁ ଗଙ୍ଗା ଉକ୍ତ ପୁତ୍ରକୁ ପାଣିରେ ପକାଇଲେ ନାହିଁ ସତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ ସର୍ତ୍ତ ଅନୁସାରେ ଆଉ ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାହୋଇ ରହିଲେ ନାହିଁ ଓ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ନେଇ ଅନ୍ତର୍ହିତା (ଉଭେଇଯିବା) ହେଲେ । ପରେ ଭୀଷ୍ମ ବୟଃପ୍ରାପ୍ତ ହେବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଆଣି ଶାନ୍ତନୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ । ଗଙ୍ଗାଦେବୀ ମଧ୍ୟ ଶିଶୁ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ସ୍ୱ-ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶରବଣରେ ବଢ଼ାଇଥିଲେ ।

ଏହି ସ୍ରୋତସ୍ଵତୀ ଅତି ପବିତ୍ର । ଏହା ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ ନାମକ ତୁଷାର ଶୃଙ୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ୟାସାଶ୍ରମ ତପୋବନର ପାର୍ଶ୍ଵଦେଇ ନିମ୍ନକୁ ପ୍ରବାହିତହୋଇ ହୃଷୀକେଶ ଦେଇ ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳ ଭୂମିକୁ ଆସି ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ମିଶିଅଛି ।

ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ ଅନୁସାରେ- ନଗରାଜ ହିମାଳୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୁମେରୁଙ୍କ କନ୍ୟା ମେନକାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଦୁଇଟି କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ । ସେମାନେ ହେଲେ ଶିବପତ୍ନୀ ଉମା ଓ ଭାରତର ପୁଣ୍ୟତୋୟା ଶୈବାଳିନୀ ଗଙ୍ଗା । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ମୁନିଋଷି ମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ପତିତପାବନୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ଯଶ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଗାନ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ଗଙ୍ଗାକୁ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଧାରଲାଗି ଭଗୀରଥ ବହୁ ତପସାଧନା କରି ମର୍ତ୍ତ୍ୟକୁ ଆଣିଥିଲେ ।

ଏହାର ଜଳ ଅତି ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟକର । ଏଥିରେ କୌଣସି ରୋଗ ଜୀବାଣୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ତେଣୁ ଗଙ୍ଗାଜଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପୂଜାକାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଦେବ, ଦେବୀ, ମନ୍ଦିର ଓ ଅପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଶୁଦ୍ଧି କରିବାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। କଳିଯୁଗରେ ଗଙ୍ଗା ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ । ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ ଵୋଲି ବିଶ୍ଵାସ ରହିଛି।

ଭଗବତୀ ଗଙ୍ଗା

ଭଗବତୀ ଗଙ୍ଗା