ଶ୍ରୀ ତ୍ରିପୁରଦାସ ଭଗବାନ୍ ଙ୍କ ପରମ ଭକ୍ତ ଥିଲେ । ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟରେ ତାଙ୍କର ଅପାର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲା । ସେ ବ୍ରଜଧାମ ର ଶେରଗଡ ରେ ନିବାସ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତା ରାଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ । ଥରେ ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ସହିତ ଆଗ୍ରା ରୁ ଆସୁଥିଲେ । ମାର୍ଗରେ ଶ୍ରୀଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ରେ ଠାକୁରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଠାକୁରଙ୍କ ପ୍ରତି ଏପରି ଆଶକ୍ତି ହୋଇଗଲା ଯେ , ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ସହିତ ଘରକୁ ଯିବାକୁ ମନା କରିଦେଲେ । ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ଠାକୁରଙ୍କ ନିକଟରେ ଛାଡି ନିଜ ଘରକୁ ଗମନ କଲେ । ଦୈବ ବସତଃ ବାଟରେ ଯିବା ବେଳେ କିଛି ଦୃଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମାଚାର ଶ୍ରୀ ତ୍ରିପୁରଦାସ ଙ୍କୁ ମିଳିଲା ସେ ଏହା ଭଗବାନ୍ ଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଭାବି ନିଜ ମନକୁ ବୁଝାଇଦେଲେ । ଏହାପରେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ଠା ସହିତ ସେଠାରେ ରହିଲେ । ପ୍ରତେକ ଦିନ ସେ ପ୍ରେମ ପୂର୍ବକ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରି ଆତ୍ମବିଭୋର ହୋଇ ଯାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କରି ପ୍ରେମମୟୀ ଦଶା ଦେଖି ଶ୍ରୀ ବଲ୍ଲଭାଚାର୍ଯ୍ୟ ଦିନେ ତାହାଙ୍କୁ ପରିଚୟ ମାଗିଲେ । ଶ୍ରୀ ତ୍ରିପୁରଦାସ ବଲ୍ଲଭାଚାର୍ଯ୍ୟ ଙ୍କ ଚରଣରେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଦଣ୍ତବତ କରି କହିଲେ, ପ୍ରଭୁ ! ମୁଁ ଜଣେ ମାତା ପିତା ହୀନ ଅନାଥ ବାଳକ । କୃପା କରି ମତେ ନିଜ ଶ୍ରୀଚରଣରେ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅନ୍ତୁ । ମୋ ପରି ଦୀନ ହୀନକୁ ଆପଣ ନିଜର କରି ସନାଥ କରନ୍ତୁ । ଯୁବକଟିର ଭକ୍ତି ଭାବ ଦେଖି ବଲ୍ଲଭାଚାର୍ଯ୍ୟ ତାହାଙ୍କୁ ବିଧି ପୂର୍ବକ ଦୀକ୍ଷା ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ପରିଚୟ କରାଇଲେ । କିଛି ଦିନ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବାକରି ପୁନଃ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନେଇ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରି ଆସିଲେ । କିନ୍ତୁ ସେହି ଦିନ ଠାରୁ ସେ ମନସ୍ତ କଲେ ଶୀତ ଦିନରେ ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜ ହସ୍ତ ତିଆରି ଏକ ଉପବସ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରିବେ । ସେହି ଅନୁସାରେ ସେ ବହୁମୂଲ୍ଯ ବସ୍ତ୍ର ସିଲାଇ ସେଥିରେ ସୁନାର ସୂତାରେ ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କୁଥିଲେ । ସବୁଠାରୁ ବିଶେଷ କଥା ଏହା ଯେ ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ବହୁତ ପ୍ରେମର ସହିତ ସେ କରୁଥିଲେ । ବସ୍ତ୍ର ତିଆରି କରିବା ପରେ ଠାକୁରଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇ ଦେଉଥିଲେ । ଏହା ଠାକୁରଙ୍କୁ ଅତି ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଥିଲା ଗୋସାଁଈ ଶ୍ରୀ ବିଟ୍ଠଲନାଥ ମଧ୍ୟ ବଡ ପ୍ରେମର ସହିତ ଉପବସ୍ତ୍ର କୁ ଠାକୁରଙ୍କୁ ଧାରଣ କରାଉଥିଲେ । କିଛି ବର୍ଷ ପରେ ତାହାଙ୍କର ଏପରି ସମୟ ଆସିଲା ଯେ ରାଜା ତାଙ୍କର ସବୁକିଛି ଲୁଟି ନେଇଗଲେ । ଏହାର କାରଣ -- ରାଜା ଯବନ ବହୁତ ଅନ୍ୟାୟୀ ଥିଲେ । ଶ୍ରୀ ତ୍ରିପୁରଦାସ ଯବନ ରାଜା ଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ କିନ୍ତୁ ରାଜା ଙ୍କ କଥାରେ ସହମତ ହେଉନଥିଲେ । ଶ୍ରୀ ତ୍ରିପୁରଦାସ ନିତି ଓ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ରାଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଏହି କାରଣକୁ ରାଜା ରୋଷ ହୋଇ ଶ୍ରୀ ତ୍ରିପୁରଦାସ ଙ୍କ ସବୁକିଛି ଅପହରଣ କରି ବନ୍ଦୀ କରି କାରାଗାର ରେ ରଖିଦେଲେ । ରାତିରେ ଭଗବାନ ଯବନ ରାଜା ଙ୍କ ସ୍ବପ୍ନ ରେ ଦେଖା ଦେଇ କହିଲେ -- ମୋର ଭକ୍ତ ତ୍ରିପୁର ଦାସକୁ ଶିଘ୍ର କାରାଗାର ରୁ ମୁକ୍ତ କରେ , ନଚେତ୍ ତୋର ସର୍ବନାଶ ହୋଇଯିବ । ସେତେବେଳେ ଯବନ ରାଜ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶ୍ରୀ ତ୍ରିପୁରଦାସ ଙ୍କୁ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ମୁକ୍ତ କଲେ । କିନ୍ତୁ ରାଜା ସବୁକିଛି ଛଡାଇ ନେବା ଯୋଗୁଁ ଘରେ ଖାଇବା ପାଇଁ ଅନ୍ନ ଗୋଟିଏ ବି ରହିଲା ନାହିଁ । ଭଗବାନ୍ ହିଁ ଏପରି ଲୀଳା କରିଥିଲେ ।

ପାଠକଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିପାରେ ଭଗବାନ ତ ଭକ୍ତ ବତ୍ସଳ ତେବେ ଏପରି ଲୀଳା କାହିଁକି କଲେ ?

ଏହାର ବଡ ମାର୍ମିକ ସମାଧାନ ସ୍ବୟଂ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି । " ଯାହା ଉପରେ ମୁଁ କୃପାକରେ , ତାହାର ସମସ୍ତ ଧନ ଧିରେ ଧିରେ ହରଣ କରିନିଏ । ଯେତେବେଳେ ସେ ନିର୍ଧନ ହୋଇଯିବ ସେତେବେଳେ ତାର ନିଜ ଲୋକ ସେଇ ଦୁଃଖ କୁ ଅଣଦେଖା କରନ୍ତି ଏବଂ ତାହାକୁ ଛାଡି ଚାଲି ଯାଆନ୍ତି । ପୁନଶ୍ଚ ସେ ଧନ ଉପାର୍ଜନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ।ସେତେବେଳେ ମୁଁ ତାର ସେଇ ଚେଷ୍ଟା କୁ ମଧ୍ୟ ନିଃଷ୍ଫଳ କରିଦିଏ ।ଏହିପରି ବାରମ୍ବାର ଚେଷ୍ଟା କରି ତାହାର ମନ ଯେତେବେଳେ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରିବା ପାଇଁ ବିରକ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ଧନକୁ ଦୁଃଖ ର କାରଣ ଭାବି ନିଜ ମନକୁ ସେଠାରୁ ହଟାଇ ଦିଏ ଏବଂ ମୋର ଭକ୍ତ ମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ତାହାଙ୍କ ଠାରେ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ଗଢେ । ସେତେବେଳେ ଯାଇ ମୁଁ ତାହା ଉପରେ ଅନୁଗ୍ରହ ର ବର୍ଷା କରେ । "

ତ୍ରିପୁରଦାସ ଙ୍କ ସବୁକିଛି ଚାଲିଗଲା ତଥାପି ସେ କେବେ ମନ ଦୁଃଖ କରିନ ଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଶୀତଦିନ ଆସିଲା ତାଙ୍କେ କରିଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସ୍ମରଣ ହେଲା । ସେ ମନସ୍ଥ କରିଥିଲେ ଶୀତ କାଳରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜେ ହାତରେ ତିଆରି କରି ବସ୍ତ୍ର ପଠାଇବେ । କିନ୍ତୁ ଅଭାବ ଅନାଟନ ଭିତରେ ଘରେ ଅନ୍ନ ର ଦାନାଟିଏ ନଥିବା ବେଳେ ବହୁମୂଲ୍ଯ ବସ୍ତ୍ର କେଉଁଠୁ ପାଇବେ । ପ୍ରତିଜ୍ଞା କ୍ଷୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯିବ ଭାବି ବ୍ୟଥିତ ହୋଇଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ନଜରରେ ପଡିଲା ଏକ ପିତଳର ବାସନ । ସେଇ ବାସନ କୁ ନେଇ ନିଜର ଏକ ସୁନାରି ବନ୍ଧୁ ପାଖରେ ବିକ୍ରିକଲେ ଏବଂ ସେହି ଟଙ୍କାରେ ମୋଟା କପଡା କିଣି ଆଣିଲେ । ତାହାକୁ ସେ ନାଲି ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗେଇଲେ । ନାଲି ରଙ୍ଗ ବା ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗ ଏହାର ଅର୍ଥ ନନ୍ଦଲାଲ୍ ଙ୍କ ପ୍ରେମ ରଙ୍ଗ । ବସ୍ତ୍ର ରଙ୍ଗେଇବା ସମୟରେ ଶ୍ରୀ ତ୍ରିପୁରଦାସ ଙ୍କ ମନରେ ଅପାର ପ୍ରେମର ସାଗର ଉଛୁଳି ପଡୁଥାଏ । ସେହି ପ୍ରେମ ଧାର ଧାର ହୋଇ ନତ୍ର ପଥ ଦେଇ ବାହାରି ଆସି ବସ୍ତ୍ର କୁ ଭିଜେଇ ଦେଉଥାଏ । ମନରେ ସେତେବେଳେ ଭାବୁଥିଲେ । ମୁଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି ପ୍ରତିବର୍ଷ ଠାକୁରଙ୍କ ପାଇଁ ବଢିଆ ବଢିଆ ବସ୍ତ୍ର ପଠାଇବି କିନ୍ତୁ ମୋର ଦୀନତା ଯୋଗୁଁ ଏହି ସାଧାରଣ ବସ୍ତ୍ର କୁ ଆଜି ରଙ୍ଗାଉଛି । ଏହା ଭାବିବା ବେଳେ ସେ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିପଡୁଥିଲେ । ଶ୍ରୀ ତ୍ରିପୁରଦାସ ଦୀନତା ଭାବରେ ନିଜକୁ ଠାକୁରଙ୍କ ପାଖରେ ସମର୍ପଣ କରିଦେଇଥିଲେ ତାଙ୍କ ମନରେ ତିଳେମାତ୍ର ପୂର୍ବରେ କରିଥିବା ସେବାର ଅହଂକାର ନଥିଲେ । ଯେଉଁଠି ପ୍ରେମ ଅନୁରାଗ ଓ ଦାସତ୍ବ ଏହି ତିନୋଟି ଥାଏ ସେଠାରେ ଭକ୍ତି ପ୍ରକଟ ହୋଇଯାଏ । ଶ୍ରୀ ବିଟ୍ଠଲନାଥ ଙ୍କ ଜଣେ ସେବକ ତ୍ରିପୁରଦାସ ଙ୍କ ଗ୍ରାମ ପଥଦେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସାଦ ଦେବା ପାଇଁ ଯାଆନ୍ତି । ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରେରଣା ଯୋଗୁଁ ସେହିଦିନ ସେ ଫେରିବା ବେଳେ ତ୍ରିପୁରଦାସ ଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ଶ୍ରୀତ୍ରିପୁରଦାସ ବସ୍ତ୍ର ତିଆରି କରି ଠାକୁରଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇବାକୁ ସଂକୋଚ କରୁଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେବକ କୁ ଦେଖିଲେ ବହୁତ ଦ୍ବିଧାର ସହିତ ବସ୍ତ୍ରଦେଇ କହିଲେ ଏହାକୁ ନେଇ ଠାକୁର ସେବାରେ ଲଗାଇଦେବେ । ଦୟାକରି କାହାକୁ ଜଣାଇବେ ନାହିଁ ଏହି ବସ୍ତ୍ର ମୁଁ ଦେଇଛି । ସେବକ ଟି ସେହି ବସ୍ତ୍ର କୁ ନେଇ ଭଣ୍ତାର ଅଧକ୍ଷ ହାତରେ ଦେଇଦେଲେ ।

ଭଣ୍ତାର ଅଧକ୍ଷ ସେହି ବସ୍ତ୍ରଟିକୁ ନେଇ ତଳେ ବିଛାଇ ଦେଇ ତାହା ଉପରେ ବାକି ବସ୍ତ୍ର ଗୁଡିକ ରଖିଦେଲେ । ଯେହେତୁ ଏହା ମୋଟା ବସ୍ତ୍ର ଥାଏ । ଏହା ଉପରେ ରଖିଲେ ବାକି ବସ୍ତ୍ର ଗୁଡିକ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବ ଏହା ତାଙ୍କର ଧାରଣା ଥାଏ । କିନ୍ତୁ ପରମ ସ୍ନେହି ଠାକୁର ଭକ୍ତର ଏହି ପ୍ରେମ ଉପହାର ର ଉପେକ୍ଷା ସହି ପାରିଲେ ନାହିଁ । ସେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ କହିଲେ --'ମତେ ବହୁତ ଥଣ୍ଡା ଲାଗୁଛି , ଶିଘ୍ର ତାହାକୁ ଦୂର କରିବାର କୌଣସି ଉପାୟ କର ।' ସେତେବେଳେ ଗୋସାଁଈ ଠାକୁରଙ୍କୁ ବହୁତ ସୁନ୍ଦର ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରାଇଲେ କିନ୍ତୁ ଥଣ୍ତା ଦୂର ହେଲା ନାହିଁ । ପ୍ରଭୁ ପୁନଃ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ ଆଉ କୌଣସି ଉପାୟ କର । ସେତେବେଳେ ଗୋସାଁଈ ଠାକୁରଙ୍କ ଥଣ୍ତା ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିଆଁ ସେକି ହେବା ପାଇଁ ଉମ୍ଭେଇ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଇଲେ । ଏହା ପରେ ମଧ୍ୟ ଥଣ୍ଡା ଗଲା ନାହିଁ । ପ୍ରଭୁ ପୁନଃ ସେହି କଥା କହିଲେ । ଏହା ଶୁଣି ଗୋସାଁଈ ବହୁତ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଥଣ୍ତା ଦୂର କରି ପାରୁ ନାହାନ୍ତି । ସେ ବିଚଳିତ ହୋଇ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ ହଠାତ୍ ତାଙ୍କୁ ମନ ପଡିଲା ଯେ ଠାକୁର ନିଶ୍ଚୟ କାହା ଉପରେ ବିଶେଷ କୃପା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ତେଣୁ ସେ ଏହିପରି କହୁଛନ୍ତି । ଗୋସାଁଈ ଭଣ୍ତାର ଅଧକ୍ଷ କୁ ଡକାଇ କହିଲେ , ଏହି ବର୍ଷ ଠାକୁରଙ୍କ ସେବାରେ କିଏ କିଏ ପୋଷାକ ପଠାଇଛନ୍ତି । ସେବକ ବହି ଖାତା ଖୋଲି ସବୁ ଭକ୍ତ ମାନଙ୍କର ନାମ ଶୁଣାଇବାକୁ ଲାଗିଲା କିନ୍ତୁ ସେବକ ତ୍ରିପୁରଦାସ ଙ୍କ ନାମ ଶୁଣାଇଲା ନାହିଁ । ଗୋସାଁଈ କହିଲେ -- ମୁଁ ଭକ୍ତ ତ୍ରିପୁରଦାସ ଙ୍କ ନାମ ଶୁଣି ପାରିଲି ନାହିଁ । କଣ ଏହି ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଠାକୁରଙ୍କ ପାଇଁ ପୋଷାକ ଆସିନାହିଁ ?

ସେବକ କହିଲା-- ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଧନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଠାରୁ କେବଳ ମୋଡା କପଡା ଗୋଟିଏ ଆସିଛି । ତାକୁ ମୁଁ ସବୁ କପଡା ର ତଳେ ବିଛାଇ ଦେଇଛି । ଚତୁର ଗୋସାଁଈ ଠାକୁରଙ୍କ ମନର କଥା ଜାଣିଦେଲେ ।ପ୍ରେମ ପ୍ରବୀଣ ପ୍ରଭୁ ଭକ୍ତ ମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ର ଭାବ କୁ ଜାଣି ଭକ୍ତ ମାନଙ୍କ ଉପହାରକୁ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସ୍ବିକାର କରନ୍ତି । ଗୋସାଁଈ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ ସେହି କପଡାକୁ ଶିଘ୍ର ଆଣ । ସେବକ ଇଛା ନ ଥାଇ ସେହି କପଡା ଆଣିଲା ଯାହା ତଳେ ବିଛାଇବା ଯୋଗୁଁ ମଇଳା ହୋଇ ଯାଇଥାଏ । ସଙ୍ଗେସଙ୍ଗେ ଦର୍ଜୀ କୁ ଡକାଇ ସେହି କପଡାରେ ଠାକୁରଙ୍କ ଲାଗି ସୁନ୍ଦର ଉପବସ୍ତ୍ର ସିଲାଇ ଦିଆଗଲା । ଗୋସାଁଈ ତତ୍କାଳ ସେଇ ଉପବସ୍ତ୍ର ଠାକୁରଙ୍କୁ ଲାଗି କରାଇଲେ । ଏହା ଦ୍ବାରା ଠାକୁରଙ୍କୁ ଯେଉଁ ସୁଖ ମିଳିଲା ତାହା ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ । ସେତେବେଳେ ଠାକୁର ଭାବୁକ ହୋଇ କହିଲେ ଏବେ ମୋର ଶୀତ ଦୂର ହୋଇଗଲା । ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରେମ ର ସରସତା କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କରି ଦେଖାଇଲେ । ଭଗବାନ ଙ୍କ ଏହି ଲୀଳା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ ବିଶ୍ବାସ ହୋଇଗଲା ଯେ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଭକ୍ତ ମାନଙ୍କ ପ୍ରେମ କୁ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।

ଭକ୍ତ ଶ୍ରୀ ତ୍ରିପୁରଦାସ

ଭକ୍ତ ଶ୍ରୀ ତ୍ରିପୁରଦାସ