ଶ୍ରୀ ବ୍ରଜବାସୀ ଗୋପୀଗଣ ଯାହା ବି କରୁଥିଲେ ତାହା କେବଳ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଉଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଥିଲା । ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ତାହାର ଧର୍ମରୁ ଅତୀତ ବିଷୟବସ୍ତୁ । ତାହାକୁ ‘ରାଗ’ କୁହାଯାଏ । ରାଗର ତିନୋଟି ଭେଦ ଅଛି । ପୂର୍ବାରାଗ, ମିଳନ ଏବଂ ବିରହ । ଏ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅଷ୍ଟସାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଚାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ସେହି ଆଠୋଟି ହେଲା, ଯଥା-ସ୍ତମ୍ଭ,କମ୍ପନ,ସ୍ୱେଦ, ବୈବର୍ଣ୍ଣ୍ୟ,ଅଶ୍ରୁ, ସ୍ୱରଭଙ୍ଗ, ପୁଲକ ଏବଂ ପ୍ରଳୟ । ଏହା ଭୟ, ଶୋକ, ବିସ୍ମୟ, କ୍ରୋଧ ଏବଂ ହର୍ଷର ଅବସ୍ଥାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ଓ ପ୍ରେମ ପାଇଁ ଏହି ଭାବସବୁକୁ ସାଟବିକ ବିକାର ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି ।

ଶରୀର ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇଯିବା ଅର୍ଥାତ୍ ମନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯେବେ ଚେଷ୍ଟାରହିତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ସ୍ତମ୍ଭ’ କୁହାଯାଏ । ଶରୀରରେ କମ୍ପନ ସୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ‘କମ୍ପ ‘କୁହାଯାଏ ଯେପରି ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧଭୂମୀରେ ହୋଇଥିଲା । ପ୍ରେମରେ ଶରୀର ଝାଳରେ ଲଥପଥ ହୋଇଯିବାକୁ ‘ସ୍ୱେଦ’ କୁହାଯାଏ । ବିନା ପ୍ରଯତ୍ନରେ ଶୋକ, ବିସ୍ମୟ, କ୍ରୋଧ ଅଥବା ହର୍ଷର କାରଣରୁ ଆଖିରୁ ଯେଉଁ ଜଳ ଝରିପଡେ଼ ତାହାକୁ ‘ଅଶ୍ରୁ’ କୁହନ୍ତି । ସାଧାରଣତଃ ହର୍ଷର ଲୋତକ ଥଣ୍ଡା ଓ ତାହା ଆଖି କୋଣରୁ ଝରେ ଏବଂ ଦୁଃଖର ଲୋତକ ଗରମ ଓ ତାହା ଆଖି ମଝିରୁ ଝରେ । ମୁଖରୁ ଅକ୍ଷରର ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରଣ ନହୋଇପାରିବା ବା ପାଟି ଖନି ମାରିଯିବାକୁ ‘ସ୍ୱରଭଙ୍ଗ’ କୁହନ୍ତି । ଏହିସବୁ କାରଣରୁ ମୁଖମଣ୍ଡଳରେ ଯେଉଁ ଏକ ପ୍ରକାର ଉଦାସୀ, ସେଥା ପଡିଯିବା ଅବା ମଳିନ ପଡିଯିବାକୁ ‘ବୈବର୍ଣ୍ଣ୍ୟ’ କୁହନ୍ତି । ଶରୀରର ଲୋମରାଜି ଛିଡା ଜୋଇଯିବାକୁ ‘ପୁଲକ’ କୁହାଯାଏ । ବେହୋସ ହୋଇ ତଳେ ଗଡି ପଡିବା ଆଦି ଯେଉଁଠି ଶରୀରର ତଥା ଭଲ-ମନ୍ଦର ଜ୍ଞାନବି ରୁହେନି ତାକୁ ‘ପ୍ରଳୟ’ କୁହାଯାଏ । ଏ ସମସ୍ତ ଭାବ ପ୍ରେମର ପକ୍ଷରେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ । ତିନୋଟି ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରେମର ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ -ପୁର୍ବାରାଗ, ମିଳନ ଏବଂ ବିୟୋଗ । ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହ କେବେବି ଭେଟ-ସାକ୍ଷାତ ହୋଇନି କିନ୍ତୁ ଚିତ୍ତ ତାହାଙ୍କପାଇଁ ବ୍ୟାକୁଳ ହେବା ଏଇ ଯେପରିକି ଦିନ-ରାତି ତାହାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ, ତାଙ୍କରି ଚିନ୍ତନ ଆଦି ମିଳନର ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଇଛା କ୍ରମେ କ୍ରମେ ବଢି ଚାଲିବାକୁ ପୂର୍ବରାଗ କୁହାଯାଏ । ମିଳନ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ । ଯେଉଁଠି ବିଷୟ ବର୍ଣ୍ଣନାତୀତ ସେଠି ତାହା କେବଳ ଅନୁଭବଗମ୍ୟ ଏବଂ ତାହାକୁ କେବଳ ପ୍ରେମୀ ଓ ପ୍ରେମପାତ୍ରଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟକେହି ଯାଣିପାରିବେ ନାହିଁ । ଅନୁଭବ କରିବାପରେ ତାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାର ଶକ୍ତି ରୁହେନାହିଁ; ବିନା ଅନୁଭବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ । ଏଥିପାଇଁ ଏ ବିଷୟରେ କବି-ପଣ୍ଡିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦାସୀନ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଉଦାହରଣରେ ଏପରି କୁହାଯାଇଛି କି- ‘ଦୁଧର ବିରହ ହିଁ ତା ଲହୁଣୀ’ । ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିୟୋଗରେ ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଳ ହୋଇଯିବାରେ ଯେଉଁ ଏକ ପ୍ରକାର ମୂର୍ଚ୍ଛାଗ୍ରସ୍ଥ ହେବା - ତାକୁ ‘ମୋହ’ କୁହାଯାଏ । ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପର ଏକ ଦଶା । ଯଦି ପ୍ରାଣନାଥ ଆସିବେ . . . ଏପରି ଆଶା ନ ଥାଆନ୍ତା ତେବେ . . . . । ମୃତ୍ୟୁ ଅର୍ଥାତ ଚଳିତ ଜୀବନ ଶେଷ । ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଗଲାତ ଝଗଡ଼ା ଖତମ, ଦିନ-ରାତିର ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା । ପରନ୍ତୁ ମଧୁର ରସର ଉପାସକ ରାଗାନୁଯାୟୀ ଭକ୍ତ ମୃତ୍ୟୁର ଅର୍ଥ ବୁଝେଯେ- ମୃତ୍ୟୁବତ୍ ସମାନ ଅବସ୍ଥା ହୋଇଯିବା, ନିୟମାନୁସାରେ ବିରହର ଅନ୍ତ ହୋଇଯିବା କଥା । ମାତ୍ର ବୈଷ୍ଣବ କବି ମୃତ୍ୟୁ ପରେବି ପୁନଃ ତାହାକୁ ସଜ୍ଞାନରେ ଆଣି ମୃତ୍ୟୁର ପାରକୁ ବଢିଚାଲନ୍ତି । ଅନୁରାଗ ହୃଦୟରେ ବଢି-ବଢି ଯେବେ ସୀମାର ସମୀପରେ ପହଁଚେ ତେବେ ତାହାକୁ ‘ଭାବ’ କୁହାଯାଏ ଓ ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ପ୍ରେମ’ର ଶ୍ରୀଗଣେଶ କୁହାଯାଏ । ଅର୍ଥାତ୍ ଯେବେ ଭାବ ପରମ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଁଚିଯାଏ ତେବେ ତାହାର ନାମ ମହାଭାବ ହୋଇଥାଏ । ମହାଭାବର ଦୁଇଭେଦ । ରୁଢଭାବ ଓ ଅଧିରୁଢ ମହାଭାବ । ଅଧିରୁଢ ମହାଭାବର ଦୁଇଭେଦ- ମଦନ ଏବଂ ମାଦନ । ଏସବୁର ପ୍ରାପ୍ତିପରେ ଦିବ୍ୟୋନ୍ମାଦ ଜାତହୁଏ । ଦିବ୍ୟୋନ୍ମାଦ ହିଁ ପ୍ରେମ ବା ରତିର ପରକାଷ୍ଥା ଅବା ଭାବର ଅନ୍ତିମ ସ୍ଥିତି ଯାହା କେବଳ ଶ୍ରୀରାଧାଙ୍କୁ ଛାଡି କାହାରିକୁ ମିଳିନାହିଁ ।

ଏସବୁ କଥାର ଅସଲ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ କି କାହାରି ହୃଦୟରେ କାହାରିବି ପ୍ରେମର ସମ୍ବନ୍ଧ ଜାତ ହେଉ । ହୃଦୟରେ କେହି ଧସି ଯାଉ, କାହାରି ରୂପମାଧୁରୀ ଆଖିରେ ମିଶିଯାଉ, ଏକବାର ସେହି ପ୍ରିୟଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ ଲାଗିବା ଚାହେଁ । ପୁଣି ଭାବ, ମହାଭାବ, ଅଧିରୁଢଭାବ ତଥା ସତ୍ତ୍ୱିକ ବିକାର ଏବଂ ବିରହ ର ଦଶା ତ ଆପେ ଉଦିତ ହେବ । ସେଥିପାଇଁ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ପ୍ରଯତ୍ନର କି ଆବଶ୍ୟକ ଅଛି ? କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାନ ଥିଲେତ ଯା କିଛି ହେବ ନା! ହୃଦୟରେ କାମ, କ୍ରୋଧାଦିର ପସରା ମେଲିଛି ; ସ୍ଥାନ କାହିଁ ବା ଆଉ ଦିବ୍ୟତା ପାଇଁ? ଜୟ ଶ୍ରୀ ରାଧେ । ଭକ୍ତିଧାରା ର ଏକ ଆଲୋଚନା ।

ଭକ୍ତିର କଥା

ଭକ୍ତିର କଥା