ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ଯେତିକି ଗଭୀର ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସମ୍ପର୍କ ଇତିହାସ ଓ ଭାବନାରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ । ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତ ବିଭାଜନ ପରଠାରୁ ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ, କୂଟନୀତି, ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ଗଭୀର ଅବିଶ୍ୱାସର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ଦୀର୍ଘ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଶାନ୍ତିର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥିବା ବେଳେ ଅନେକ ସମୟରେ ରାଜନୈତିକ ଉତ୍ତେଜନା ଓ ସାମରିକ ଅଚଳାବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ସେମାନେ ଚାପି ରହିଛନ୍ତି।

ଏହି ବ୍ଲଗରେ ଆମେ ଭାରତ-ପାକିସ୍ତାନ ସମ୍ପର୍କର ଭଲ ଏବଂ ଖରାପ ବିଷୟରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବୁ ଏବଂ ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣ ଏସୀୟ ଗତିଶୀଳତାର ଭବିଷ୍ୟତ କୁ ଆକାର ଦେଉଥିବା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ପରିସ୍ଥିତି ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିବୁ ।

ଭାରତ-ପାକିସ୍ତାନ ସମ୍ପର୍କର ପରେ କଣ ଭଲ ହେଲା ?

୧. ସାଂସ୍କୃତିକ ଏବଂ ଐତିହାସିକ ସମ୍ପର୍କ ରାଜନୈତିକ ଉତ୍ତେଜନା ସତ୍ତ୍ୱେ ଉଭୟ ଦେଶର ସାଧାରଣ ମୂଳ ରହିଛି- ଭାଷା, ଖାଦ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ ପାରିବାରିକ ଇତିହାସ । ପାକିସ୍ତାନରେ ବଲିଉଡ ୍ ଫିଲ୍ମ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଟିଭି ସୋ'ର ପ୍ରଶଂସକ ଥିବା ବେଳେ ପାକିସ୍ତାନୀ ଡ୍ରାମା ଓ ସଙ୍ଗୀତକୁ ସାରା ଭାରତରେ ପସନ୍ଦ କରାଯାଏ।

୨. ପିପୁଲ-ଟୁ-ପିପୁଲ୍ ଡିପ୍ଲୋମେସି ଟ୍ରାକ୍-୨ କୂଟନୀତି- ଏନ୍ଜିଓ, କଳାକାର, ପଣ୍ଡିତ ଏବଂ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କ ପ୍ରୟାସ- ସରକାରୀ କୂଟନୀତି ବନ୍ଦ ହେଲେ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ଦ୍ୱାର ଖୋଲା ରଖିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଛି। ବିନିମୟ ଗସ୍ତ, କ୍ରୀଡ଼ା କୂଟନୀତି ଏବଂ ମିଳିତ ଏକାଡେମିକ ଗବେଷଣା ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଶତ୍ରୁତାକୁ ହ୍ରାସ କରିପାରେ ।

୩. ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ଭାବନା

ସରକାରୀ ବାଣିଜ୍ୟ ସୀମିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଭୟ ଦେଶ ସହଯୋଗ କଲେ ବିପୁଳ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି। କୃଷି, ବୟନଶିଳ୍ପ ଏବଂ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମିଳିତ ଉଦ୍ୟୋଗ ଉଭୟ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିପାରିବ ।

୪. ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ଥିରତା

ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ସହଯୋଗ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଜଳ ବଣ୍ଟନ, ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ଆତଙ୍କବାଦ ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପାରସ୍ପରିକ ବୁଝାମଣା ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳକୁ ସକାରାତ୍ମକ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବ ।

ଭାରତ-ପାକିସ୍ତାନ ସମ୍ପର୍କ ପରେ କଣ ଖରାପ ହେଲା ?

୧. କାଶ୍ମୀର ସଂଘର୍ଷ

ଭାରତ-ପାକିସ୍ତାନ ଶତ୍ରୁତାର ମୂଳରେ ରହିଛି ଜମ୍ମୁ-କଶ୍ମୀରର ବିବାଦୀୟ ଅଞ୍ଚଳ। ଏହି ଅସମାଧାନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ତିନୋଟି ଯୁଦ୍ଧ ଏବଂ କ୍ରମାଗତ ସାମରିକ ବିବାଦ ଦେଖାଦେଇଛି ଏବଂ ସାଧାରଣ ନାଗରିକମାନେ ପ୍ରାୟତଃ କ୍ରସ୍ ଫାୟାରରେ ଫସି ଯାଇଛନ୍ତି।

୨. ସୀମାପାର ଆତଙ୍କବାଦ

ପାକିସ୍ତାନ ସୀମାପାର ଆତଙ୍କବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଛି ବୋଲି ଭାରତ ଅଭିଯୋଗ କରିଛି। ୨୦୦୮ ମୁମ୍ବାଇ ଆକ୍ରମଣ ଏବଂ ୨୦୧୯ରେ ପୁଲୱାମା ଆକ୍ରମଣ ବିଶ୍ୱାସକୁ ଗଭୀର ଭାବେ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇଛି, ଯାହା କୂଟନୀତିକୁ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର କରିଛି।

୩. ସାମରିକ ଉତ୍ତେଜନା ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଦୌଡ଼ ଉଭୟ ଦେଶ ପରମାଣୁ ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ। ବାରମ୍ବାର ଅସ୍ତ୍ରବିରତି ଉଲ୍ଲଂଘନ, ସାମରିକ ଉତ୍ତେଜନା ଏବଂ ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ବୟାନବାଜି ଭୟର ବାତାବରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ, ଯାହା ସମ୍ବଳକୁ ବିକାଶଠାରୁ ଦୂରେଇ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଦିଗରେ ଟାଣି ନେଇଥାଏ ।

୪. ଭୁଲ ସୂଚନା ଓ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଯୁଦ୍ଧ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଅନେକ ସମୟରେ ଘୃଣାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥାଏ। ଭୁଲ୍ ସୂଚନା ଏବଂ ମିଥ୍ୟା ରିପୋର୍ଟିଂ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଶତ୍ରୁତାକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ, ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଏବଂ ପାରସ୍ପରିକ ସହାନୁଭୂତି ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ହ୍ରାସ କରିଥାଏ ।

ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସ୍ଥିତି (୨୦୨୫ ସୁଦ୍ଧା)

ଭାରତ-ପାକିସ୍ତାନ ସମ୍ପର୍କର ସାମ୍ପ୍ରତିକ ସ୍ଥିତି ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ କିନ୍ତୁ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ସ୍ଥିର ରହିଛି। ୨୦୨୧ ଅସ୍ତ୍ରବିରତି ରାଜିନାମା ପରଠାରୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରେଖା (ଏଲଓସି)ରେ ସଂଘର୍ଷ କମ୍ ହୋଇଛି। ତଥାପି କୂଟନୈତିକ ଚ୍ୟାନେଲଗୁଡ଼ିକ ଥଣ୍ଡା ରହିଛି:

୨୦୧୯ ପରଠାରୁ କୌଣସି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହୋଇନାହିଁ।

ବ୍ୟାକ୍ ଡୋର୍ କଥାବାର୍ତ୍ତା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟ ଏବେ ବି ବନ୍ଦ ରହିଛି।

ନିକଟରେ ମାନବିକତା ଓ ଜଳ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପୁନର୍ବାର ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ପାକିସ୍ତାନ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରିଛି।

ସୀମାପାର ଆତଙ୍କବାଦ ଉପରେ କଡ଼ା ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ସହ କ୍ୱାଡ୍ ଓ ବିମ୍ଷ୍ଟେକ୍ ଭଳି ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଗିଦାରୀ ଉପରେ ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଭାରତ ସତର୍କ ରହିଛି।

ଡିଜିଟାଲ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୋସିଆଲ ମିଡିଆ ଲଢେଇ ଏବଂ ଜାତୀୟତାବାଦୀ କାହାଣୀ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଧାରଣାକୁ ନକାରାତ୍ମକ ରୂପ ଦେଉଛି । ତଥାପି ଶାନ୍ତି ସମ୍ମିଳନୀ ଏବଂ ଅନ୍ଲାଇନ୍ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ ଭଳି ନାଗରିକ ସମାଜର ପ୍ରୟାସ ନିରବରେ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ସମନ୍ୱୟ ପାଇଁ ଭିତ୍ତିଭୂମି ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଶତ୍ରୁତା ମଧ୍ୟରେ ଆଶା?

ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନର ସମ୍ପର୍କ ଇତିହାସ, ପରିଚୟ ଓ ରାଜନୀତିର ଏକ ଜଟିଳ କୋହଳ। ଯଦିଓ ଖରାପ ମାନେ ଅନେକ ସମୟରେ ଭଲକୁ ଛାଡି ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ଲୋକଙ୍କ ଅଂଶୀଦାର ଐତିହ୍ୟ ଏବଂ ଆକାଂକ୍ଷା ଆଶା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଶାନ୍ତି କେବଳ ଏକ କୂଟନୈତିକ ବିକଳ୍ପ ନୁହେଁ- ସୀମାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ମାନବୀୟ ଆବଶ୍ୟକତା ।

ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଗତି ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ସାହସ, ଗଣମାଧ୍ୟମ ଦାୟିତ୍ୱ ଏବଂ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରର ସହାନୁଭୂତି ଆବଶ୍ୟକ। ରାସ୍ତା ଲମ୍ବା, କିନ୍ତୁ ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

"ଭାରତ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ: ସଂଘର୍ଷ, ସହଯୋଗ ଏବଂ ଜଟିଳତାର ସମ୍ପର୍କ"

ଆମକୁ ବିଷ କୁମ୍ଭ ଦିଆଗଲା ଯେଉଁଥିରେ ଅମୃତ ର ଛାଇ ଥିଲା