ଲିଥିୟମ ହେଉଛି ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ତଥା ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଣଲୌହ ଧାତୁ। ଏହାକୁ କାଚ, ସେରାମିକ୍, ଆଲୁମିନିୟମ, ଗ୍ରୀଜ୍, ଔଷଧ ଓ ଏୟାର କଣ୍ଡିସନର୍ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ତେବେ ଏହାର ଅଧିକ ଡିମାଣ୍ଡ ରିଚାର୍ଜେବୁଲ ବ୍ୟାଟେରି ପାଇଁ ରହିଛି। ମୋବାଇଲ, ଲ୍ୟାପଟପ୍‌ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଦ୍ୟୁତ ଚାଳିତ ଗାଡ଼ି ବା ଇଭିରେ ଲିଥିୟମ ଆୟନ ବ୍ୟାଟେରିର ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ।

ଲିଥିୟମ ଏଭଳି ଏକ ଧାତୁ, ଯାହାର ଓଜନ ଓ ଆୟତନ ତୁଳନାରେ ବିଦ୍ୟୁତ ଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷମତା ଖୁବ୍ ଅଧିକ। ଏହା ଖୁବ୍ ହାଲୁକା ଧାତୁ। ଲିଡ୍-ଏସିଡ୍ ବ୍ୟାଟେରି ତୁଳନାରେ ଲିଥିୟମ ଆୟନ ବ୍ୟାଟେରିକୁ ହଜାର ହଜାର ଥର ରିଚାର୍ଜ କରାଯାଇପାରିବ। ତେଣୁ ଭାରତରୁ ଏଭଳି ଲିଥିୟମ ଭଣ୍ଡାର ଠାବ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଗେମ ଚେଞ୍ଜର ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇପାରେ ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି।

ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଶ୍ବର ଲିଥିୟମ୍ ଉତ୍ପାଦନର ପ୍ରମୁଖ ଦେଶ ହେଉଛି ଚିଲି, ଆଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ, ଏବଂ ଚାଇନା। ଏହି ତିନିଟି ଦେଶ ବିଶ୍ବର ସର୍ବାଧିକ ଲିଥିୟମ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ବିଶ୍ବର ବାଜାରକୁ ପ୍ରଧାନ କରୁଛନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶ ଏହି ଦାୟିତ୍ୱକୁ ବାହା ଧରୁନାହିଁ, ଭାରତ ଏଥିରେ ନୂତନ ଭୂମିକା ନେଇବାକୁ ଯାଉଛି।

ଲିଥିୟମ କଣ ?-----------------

କମଲା ନେହେରୁ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟର ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନର ସହ ଅଧ୍ୟାପିକା ସ୍ବପ୍ନିଲ ଜୈସୱାଲ ଲିଥିୟମ ସମ୍ପର୍କରେ ଇଟିଭି ଭାରତକୁ ବିସ୍ତୃତ ସୂଚନା ଦେଇଛନ୍ତି । ସେ କହିଛନ୍ତି, "କେମେଷ୍ଟ୍ରି ଅନୁଯାୟୀ ଲିଥିୟମ ହେଉଛି ଏକ ଆଲକାଲାଇନ ଏଲିମେଣ୍ଟ । ଏହା ଏକ କ୍ଷାର ଧାତୁ । ଏହା ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ବଳ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଧଳା ରଙ୍ଗର ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ କିଛି ଧଳା ରଙ୍ଗ ଅଛି । ଏହା ଓଜନରେ ହାଲୁକା ଏବଂ ଏହାର ଘନତା ବହୁତ କମ ।"

କେଉଁ କାମରେ ଲାଗେ ଲିଥିୟମ ?

ସହକାରୀ ପ୍ରଫେସର ସ୍ବପ୍ନିଲ ଜୈସୱାଲ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି, "ଆଜିକାଲି ଆମେ ଏକ ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ବାସ କରୁଛୁ । ଆମେ ଅନେକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ଗ୍ୟାଜେଟ୍ ବ୍ୟବହାର କରୁଛୁ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ବ୍ୟାଟେରୀରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏହି ସବୁ ବ୍ୟାଟେରୀରେ ଲିଥିୟମ୍ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଲାପଟପ୍, ମୋବାଇଲ୍ ଫୋନ୍ କିମ୍ବା ଏଲଇଡି ଲାଇଟ ଭଳି ପ୍ରଡକ୍ଟରେ ଲିଥିୟମର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।"ପରିବେଶ ଉପରେ କଣ ପଡ଼ିବ ପ୍ରଭାବ ?

ସ୍ବପ୍ନିଲ ଜୈସୱାଲଙ୍କ କହିଛନ୍ତି, "ଯଦିଓ ଆମ ଜିଲ୍ଲାରେ ଲିଥିୟମ ଖଣି ଥିବା ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ବର ବିଷୟ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଲିଥିୟମ ଖଣି ଖୋଲୁଛି, ଏହା ମଧ୍ୟ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ ଯେ ଲିଥିୟମର ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରଭାବ ବୃକ୍ଷ ଏବଂ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିବ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ଉଭୟ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରତିକୂଳ ପ୍ରଭାବରୁ ପରିବେଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ପାରାମିଟରକୁ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଭାବରେ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।"

ଲିଥିୟମ ଖଣି 256 ହେକ୍ଟରରେ ବ୍ୟାପିଛି ଲିଥିୟମ ଖଣି:-କେନ୍ଦ୍ର ଖଣି ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ କ୍ରିଟିକାଲ ଆଣ୍ଡ ଷ୍ଟ୍ରାଟେଜିକ ମିନେରାଲ୍ସ ନିଲାମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ 20 ଖଣି ଭଣ୍ଡାର ପାଇଁ ନିଲାମ ଡାକିଥିଲେ । ଏଥିରେ କଟଘୋରା-ଘୁଚାପୁର ଲିଥିୟମ ଭଣ୍ଡାର ମଧ୍ୟ ସାମିଲ ଥିଲା । ନିଲାମ ପରେ ଏହାକୁ ମାଇକି ସାଉଥ କିଣି ନେଇଛି । ସର୍ଭେ ଅନୁସାରେ ଏଠାରେ ବିରଳ ଆର୍ଥ ଏଲିମେଣ୍ଟ ଉପଲବ୍ଧ । କଟଘୋରା-ଘୁଚାପୁର ଖଣି ଭଣ୍ଡାର 256.12 ହେକ୍ଟରରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବେଳେ ଏଥିରେ 84.86 ହେକ୍ଟର ଜଙ୍ଗଲ ଜମି ରହିଛି ।

ଲିଥିୟମ ବ୍ୟାଟେରୀ ସ୍ବଦେଶୀ ବ୍ୟାଟେରୀ ନିର୍ମାଣ ହେବ ଗତିଶୀଳ:-ଲିଥିୟମ ଖଣି ଚିହ୍ନଟ ହେବା ପରେ ଏବେ ସ୍ବଦେଶୀ ବ୍ୟାଟେରୀ ନିର୍ମାଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଗତିଶୀଳ ହେବାକୁ ଯାଉଛି । ଏହାଦ୍ବାରା ଭାରତ ଲିଥିୟମ ବ୍ୟାଟେରୀ ନିର୍ମାଣରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭର ହୋଇପାରିବ । ନୀତି ଆୟୋଗ ଏଥିପାଇଁ ଏକ ବ୍ୟାଟେରୀ ଉତ୍ପାଦନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତରେ ଗିଗା ବ୍ୟାଟେରୀ କାରଖାନା ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରିହାତି ପ୍ରଦାନ କରାଯିବ । ଭାରତରେ ଲିଥିୟମ୍ ଆଇନ୍ ବ୍ୟାଟେରୀ ଉତ୍ପାଦନ ସହିତ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ଯାନର ମୋଟ ମୂଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ ହ୍ରାସ ପାଇବ । ଏକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ଯାନରେ ବ୍ୟାଟେରୀର ମୂଲ୍ୟ ପୂରା ଯାନର ମୂଲ୍ୟର 30 ପ୍ରତିଶତ ହୋଇଥାଏ । ବିଶ୍ବବ୍ୟାପୀ ଏହାର ଚାହିଦା ଥିବା ଯୋଗୁଁ ଏହାକୁ 'ଧଳା ସୁନା' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏକ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ ବିଶ୍ବ ବଜାରରେ ଏକ ଟନ୍ ଲିଥିୟମର ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରାୟ 57.36 ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ରହିଛି । 2050 ସୁଦ୍ଧା ଲିଥିୟମ୍ ପାଇଁ ବିଶ୍ବର ଚାହିଦା 500 ପ୍ରତିଶତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ ବୋଲି ଆଶା କରାଯାଉଛି ।

ସମ୍ପ୍ରତି, ଭାରତର ଜମ୍ମୁ କାଶ୍ମୀରର ଭୂମିକୁ ଖୋଦିବା ସମୟରେ ଲିଥିୟମ୍ ଭଣ୍ଡାର ରହିଥିବା ସୂଚନା ମିଳିଛି। ଏହି ଲିଥିୟମ୍ ଭଣ୍ଡାର ଦେଶର ଏକ ବୃହତ୍ତମ ନୂତନ ଆଶା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ଜମ୍ମୁ କାଶ୍ମୀରର ରିୟାସି ଜିଲ୍ଲାର ନୂତନ ଭଣ୍ଡାର ହେଉଛି ପ୍ରଥମ ଜାନା ଯାଇଥିବା ଭାରତୀୟ ଲିଥିୟମ୍ ଭଣ୍ଡାର, ଯାହାର ଖନନ ଏବଂ ଉପଯୋଗ ନିମନ୍ତେ ବହୁତ ଆଶା ରହିଛି।

ଧଳା ସୁନା କୁହାଯାଉଥିବା ଲିଥିୟମ ଭଣ୍ଡାର ପ୍ରଥମଥର ପାଇଁ ଭାରତରେ ଠାବ ହୋଇଛି। ଇଭି ବା ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ଭେହିକିଲର ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶ ଭାବେ ଜଣାଣୁଣା ଲିଥିୟମର ଡିମାଣ୍ଡ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ବେଶ ଅଧିକ। ଏଭଳି ସ୍ଥିତିରେ ଜମ୍ମୁ- କଶ୍ମୀରର ରିଆସି ଜିଲ୍ଲାରୁ ୫.୯ ମିଲିୟନ ଟନର ଲିଥିୟମ ଖଣି ଠାବ କରିଛି ଜିଓଲଜିକାଲ ସର୍ଭେ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ। ଏଥିସହ ଅନ୍ୟ କିଛି ରାଜ୍ୟରୁ ସର୍ଭେ ବେଳେ ସୁନା ଖଣି ମଧ୍ୟ ଠାବ ହୋଇଛି।

ଆଧୁନିକ ରିଚାର୍ଜେବୁଲ ବ୍ୟାଟେରିରେ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିବା ଲିଥିୟମ ଧାତୁ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ପାଇଁ ଭାରତରେ ଠାବ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ନେଇ ଚାରିଆଡ଼େ ଚର୍ଚ୍ଚା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ଜମ୍ମୁ-କଶ୍ମୀରରୁ ୫୦ ଲକ୍ଷ ୯୦ ହଜାର ଟନ ଲିଥିୟମର ପ୍ରାକୃତିକ ଭଣ୍ଡାର ଠାବ ହୋଇଥିବା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ସୂଚନା ଦେଇଛନ୍ତି।

କେବଳ ଲିଥିୟମ ଭଣ୍ଡାର ନୁହେଁ ଜିଓଲଜିକାଲ ସର୍ଭେ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ୧୧ଟି ରାଜ୍ୟରୁ ୫୧ଟି ବିଭିନ୍ନ ମିନେରାଲ୍ ବ୍ଲକ୍ ବା ଖଣି ଠାବ କରି ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାଜ୍ୟକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିଛି । ଜମ୍ମୁ-କଶ୍ମୀର, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ, ଛତିଶଗଡ଼, ଗୁଜରାଟ, ଝାରଖଣ୍ଡ, କର୍ଣ୍ଣାଟକା, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଓଡ଼ିଶା, ରାଜସ୍ଥାନ, ତାମିଲନାଡ଼ୁ ଓ ତେଲେଙ୍ଗାନାରେ ଏହି ଖଣି ଠାବ ହୋଇଛି ।

୫୧ଟିରୁ ୫ଟି ହେଉଛି ସୁନା ଖଣି। ଅନ୍ୟ ଖଣିଜ ଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ପଟାସ, ମଲିବଡେନମ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ବେସ୍ ମେଟାଲ। କୋଇଲା ଓ ଲିଗ୍ନାଇଟ୍ ସମେତ ମୋଟ ୭ ହଜାର ୮୯୭ ମିଲିୟନ ଟନ୍ ଖଣିଜ ଭଣ୍ଡାର ସଂପର୍କିତ ରିପୋର୍ଟ କେନ୍ଦ୍ର କୋଇଲା ମନ୍ତ୍ରାଳୟକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରାଯାଇଛି। ୨୦୧୮-୧୯ରୁ ଜିଓଲଜିକାଲ ସର୍ଭେ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ଏହି ଗବେଷଣା ଜାରି ରଖିଥିଲା ବେଳେ ଏପରି ତଥ୍ୟ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି।

ଭାରତରେ ଏହି ନୂତନ ଲିଥିୟମ୍ ଭଣ୍ଡାର ଆବିଷ୍କାର ଦେଶର ଆର୍ଥିକ ଏବଂ ପ୍ରଯୁକ୍ତିକ ମୂଲ୍ୟବୃଦ୍ଧି କରିବ। ଏହାର ଫଳରେ ଦେଶର ବିଦେଶୀ ମୁଦ୍ରା ରାଜସ୍ୱର ସଂରକ୍ଷଣ ହେବା ସହିତ ଦେଶ ଜାତୀୟ ଓ ବିଦେଶୀ ବ୍ୟାପାରରେ ବି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇପାରିବ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ୟୋଗକୁ ଅଧିକ ସମ୍ଭାବନା ଦେଇପାରିବ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ନିର୍ମାତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅବସର ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବ।

ଲିଥିୟମ୍ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଏବଂ ତାହାର ଖୋଜ କରିବା ସହ ଏହାର ପରିବେଶୀୟ ଫଳାଫଳ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ଭଣ୍ଡାର କର୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କରିବା ବହୁତ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇପାରେ।

ସାରା ଦେଶରେ ଲିଥିୟମ୍ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଭାରତକୁ ଏକ ନୂତନ ସମ୍ଭାବନା ଦେବ। ଏହା ଦେଶର ଭାବି ପ୍ରଜ୍ନାନିକ ଆର୍ଥିକତାରେ ବହୁତ ଭାବୀ ଫଳ ଦେଇପାରିବ। ଭାରତ ଏହି ନୂତନ ମୂଲ୍ୟବାନ ସଂପତ୍ତିକୁ ସଠିକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିଲେ ଦେଶର ଆର୍ଥିକତା ମଧ୍ୟ ସବଳ ହେବ ଏବଂ ବିଦେଶୀ ବ୍ୟାପାରରେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇପାରିବ।

ଭାରତରେ ଲିଥିୟମ୍ ଅନୁସନ୍ଧାନ: ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ଉତ୍ସ

ଲିଥିୟମ ହେଉଛି ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ତଥା ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଣଲୌହ ଧାତୁ।