ଲିଥିୟମ୍ ର ଆବିଷ୍କାର:-

ଏହା ପ୍ରଥମେ ଜାମ୍ମୁ କାଶ୍ମୀରରେ 1999 ରେ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳେ ଲିଥିୟମ୍ ଏକ ଗ୍ଲାମରସ୍ ଧାତୁ ନଥିଲା | ଯଦିଓ ଏହା ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ, କାଚ, ଏବଂ ଫାର୍ମାସ୍ୟୁଟିକାଲ୍ସ ପରି ସେକ୍ଟରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା, ଖଣି ଖନନ ଏବଂ ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ଅଗ୍ରଗତି କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଲିଥିୟମ୍ ଆମଦାନୀ କରିବାର ଅର୍ଥ ହେଲା।

କମଲା ନେହେରୁ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟର ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନର ସହ ଅଧ୍ୟାପିକା ସ୍ବପ୍ନିଲ ଜୈସୱାଲ ଲିଥିୟମ ସମ୍ପର୍କରେ ଇଟିଭି ଭାରତକୁ ବିସ୍ତୃତ ସୂଚନା ଦେଇଛନ୍ତି । ସେ କହିଛନ୍ତି, "କେମେଷ୍ଟ୍ରି ଅନୁଯାୟୀ ଲିଥିୟମ ହେଉଛି ଏକ ଆଲକାଲାଇନ ଏଲିମେଣ୍ଟ । ଏହା ଏକ କ୍ଷାର ଧାତୁ । ଏହା ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ବଳ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଧଳା ରଙ୍ଗର ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ କିଛି ଧଳା ରଙ୍ଗ ଅଛି । ଏହା ଓଜନରେ ହାଲୁକା ଏବଂ ଏହାର ଘନତା ବହୁତ କମ ।"

ଲିଥିୟମ ହେଉଛି ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ତଥା ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଣଲୌହ ଧାତୁ। ଏହାକୁ କାଚ, ସେରାମିକ୍, ଆଲୁମିନିୟମ, ଗ୍ରୀଜ୍, ଔଷଧ ଓ ଏୟାର କଣ୍ଡିସନର୍ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ତେବେ ଏହାର ଅଧିକ ଡିମାଣ୍ଡ ରିଚାର୍ଜେବୁଲ ବ୍ୟାଟେରି ପାଇଁ ରହିଛି। ମୋବାଇଲ, ଲ୍ୟାପଟପ୍‌ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଦ୍ୟୁତ ଚାଳିତ ଗାଡ଼ି ବା ଇଭିରେ ଲିଥିୟମ ଆୟନ ବ୍ୟାଟେରିର ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ।

ଲିଥିୟମ ଏଭଳି ଏକ ଧାତୁ, ଯାହାର ଓଜନ ଓ ଆୟତନ ତୁଳନାରେ ବିଦ୍ୟୁତ ଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷମତା ଖୁବ୍ ଅଧିକ। ଏହା ଖୁବ୍ ହାଲୁକା ଧାତୁ। ଲିଡ୍-ଏସିଡ୍ ବ୍ୟାଟେରି ତୁଳନାରେ ଲିଥିୟମ ଆୟନ ବ୍ୟାଟେରିକୁ ହଜାର ହଜାର ଥର ରିଚାର୍ଜ କରାଯାଇପାରିବ। ତେଣୁ ଭାରତରୁ ଏଭଳି ଲିଥିୟମ ଭଣ୍ଡାର ଠାବ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଗେମ ଚେଞ୍ଜର ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇପାରେ ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି।

ହାଲୁକା ଧାତୁ ଲିଥିୟମ୍‌:-

ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଲିଥିୟମ୍‌ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ହାଲୁକା। ଆଧୁନିକ ଡିଜିଟାଲ ଯୁଗରେ ଏହାର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଧିକ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି। ନିକଟରେ ଭାରତରେ ଜମ୍ମୁ-କଶ୍ମୀର ଅଞ୍ଚଳରେ ୫.୯ ନିୟୁତ ଟନ୍‌ ଲିଥିୟମ୍‌ ମହଜୁଦ ଥିବାର ଜଣାପଡ଼ିବା ପରେ ଦେଶରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଚାଳିତ ଯାନ ବ୍ୟବହାର ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାର ଆଶା ସଞ୍ଚାର ହୋଇଛି। ପୃଥିବୀରେ ଏହା ହେଉଛି ଅନ୍ୟତମ ବୃହତ୍‌ ଲିଥିୟମ୍‌ ଭଣ୍ଡାର।

ସୁଇଡେନ୍‌ ରସାୟନ ବିଜ୍ଞାନୀ ଜୋହାନ୍‌ ଅଗଷ୍ଟ ଆର୍ଫଓ୍ବେଡସନ୍‌ ୧୮୧୭ ମସିହାରେ ପେଟାଲାଇଟ୍‌ ଖଣିପିଣ୍ଡକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରୁଥିବା ସମୟରେ ଲିଥିୟମ୍‌ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ। ଗ୍ରୀକ୍‌ ଶବ୍ଦ ‘ଲିଥୋସ୍‌’ରୁ ଲିଥିୟମ୍‌ ଶବ୍ଦ ଆସିଛି। ଲିଥୋସ୍‌ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ପଥୁରିଆ। ଇଂରେଜ ବୈଜ୍ଞାନିକ ହମ୍ଫ୍ରି ଡେଭି ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଲିଥିୟମ୍‌ କ୍ଲୋରାଇଡରୁ ପ୍ରଥମେ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣର ଶୁଦ୍ଧ ହିଲିୟମ୍‌ ଉତ୍ପାଦନ କରିଥିଲେ।

ଲିଥିୟମ୍‌ର ପରମାଣୁ କ୍ରମାଙ୍କ ହେଉଛି ୩ ଏବଂ ଏହାର ପରମାଣିକ ଓଜନ ହେଉଛି ୬.୯୪୧। ଏହାର ଗଣନାଙ୍କ ଓ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ଯଥାକ୍ରମେ ହେଉଛି ୧୮୦.୫ ଡିଗ୍ରୀ ଓ ୧୩୪୨ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲ୍‌ସିୟସ୍‌। ଏହା ହେଉଛି ଏକ କ୍ଷାର ଧାତୁ ଏବଂ ରୁପା ଭଳି ଦ୍ୟୁତିମୟ। ସମସ୍ତ ଧାତୁ ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ସାନ୍ଧ୍ରତା ହେଉଛି କମ୍‌। ଏହା ଜଳ ସହିତ ତୀବ୍ର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ।

ଲିଥିୟମ୍‌ ସାଧାରଣତଃ ଆଗ୍ନେୟ ଶିଳାରେ ଥାଏ।

ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଖଣିପିଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ସ୍ପୋଡୁମେନେ, ଲେପିଡୋଲାଇଟ୍‌ ଏବଂ ପେଟାଲାଇଟ୍‌। ଏହା ଚିଲି, ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ, ଆର୍ଜେଣ୍ଟିନା, ଚାଇନା, ରୁଷିଆ, କାନାଡ଼ା, ବ୍ରାଜିଲ, ବଲିଭିଆ ଏବଂ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାରେ ଅଛି। ପୃଥିବୀରେ ମୋଟ ଗଚ୍ଛିତ ଲିଥିୟମ୍‌ର ପରିମାଣ ହେଉଛି ୧୧ ନିୟୁତ ମେଟ୍ରିକ୍‌ ଟନ୍‌। ଚିଲିରେ ସର୍ବାଧିକ ତିନି ନିୟୁତ ମେଟ୍ରିକ ଟନ୍‌ ଲିଥିୟମ୍‌ ଗଚ୍ଛିତ ଅଛି। ତିନୋଟି ଦକ୍ଷିଣ ଆମେରିକୀୟ ଦେଶ ଚିଲି ଏବଂ ବ୍ରାଜିଲ ଓ ବଲିଭିଆରେ ପୃଥିବୀର ମୋଟ ଲିଥିୟମ୍‌ର ୮୦ ପ୍ରତିଶତ ଅଛି।

ଲିଥିୟମ୍‌ର ବହୁବିଧ ଉପଯୋଗ ଅଛି। ବିଶେଷ ପ୍ରକାର କାଚ ଓ ସେରାମିକ୍‌ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହିସବୁ ପଦାର୍ଥର ଗଳନାଙ୍କ ହ୍ରାସ କରିବାରେ ଏହା ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ଏଥିଯୋଗୁ ହାଲୁକା ଓ ମଜଭୁତ କାଚ ଏବଂ ଅଧିକ ତାପ-ରୋଧି ସେରାମିକ୍‌ ଉତ୍ପାଦିତ ହୋଇପାରିଥାଏ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମିଶ୍ରଧାତୁରେ ରହି ଏହା ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ।

ଉଦାହରଣସ୍ବରୂପ, ଲିଥିୟମ-ସୀସା ମିଶ୍ର ଧାତୁ ଗାଡ଼ିମୋଟରର ବିୟରିଂ ପାଇଁ ଏବଂ ଲିଥିୟମ୍‌-ଆଲୁମିନିୟମ ମିଶ୍ର ଧାତୁ ଉଡ଼ାଜାହାଜ ନିର୍ମାଣରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଚିକିତ୍ସା କ୍ଷେତ୍ରରେ ମାନସିକ ରୋଗ ପାଇଁ ଲିଥିୟମ୍‌ କାର୍ବୋନେଟ୍‌ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି। ସେହିପରି ଲିଥିୟମ୍‌ ବାଇକାର୍ବୋନେଟ୍‌ ଓ ଲିଥିୟମ୍‌ ସାଲିସାଇଲେଟ୍‌ ଗଣ୍ଠିବାତ ରୋଗ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ପାଣିପାଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଏବଂ ବେଲୁନ୍‌ରେ ଉଦ୍‌ଜାନର ଉତ୍ସ ଭାବେ ଲିଥିୟମ୍‌ ହାଇଡ୍ରାଇଡ୍‌ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଲିଥିୟମ୍‌ର ସର୍ବାଧିକ ବ୍ୟବହାର ବ୍ୟାଟେରି ନିର୍ମାଣରେ ହୁଏ। ମୋବାଇଲ୍‌ ଫୋନ୍‌, ଲାପ୍‌ଟପ, ପେସ୍‌ମେକର ଆଦିରେ ଲିଥିୟମ୍‌-ଆୟନ ବ୍ୟାଟେରି ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଚାଳିତ ଗାଡ଼ିରେ ଏହି ବ୍ୟାଟେରି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ବ୍ୟାଟେରି ଅପେକ୍ଷା ଏହା କମ୍‌ ଓଜନ, ଉଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ସାନ୍ଧ୍ରତା ଏବଂ ନିମ୍ନ ସ୍ବୟଂ ଡିସ୍‌ଚାର୍ଜ ହାର ହେତୁ ଏହାର ଆଦର ହେଉଛି ବେଶି।

ପେଟ୍ରୋଲିୟମଚାଳିତ ଯାନବାହନରୁ ନିର୍ଗତ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍‌ ଜାଗତିକ ଉଷ୍ମତା ବୃଦ୍ଧି ଓ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ ହୋଇଛି। ଏଥିପାଇଁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଉତ୍ସର୍ଜନ ହ୍ରାସ କରିବା ନିମିତ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯାଇଛି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣର ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ୟାସ୍‌ ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛନ୍ତି। ଦିନକୁ ଦିନ ଗାଡ଼ିମୋଟର ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବାରୁ ଏଥିରୁ ନିର୍ଗତ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଚିନ୍ତାର କାରଣ ହୋଇଛି। ଗତ କିଛି ବର୍ଷ ତଳେ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ଚାଳିତ ଗାଡ଼ିର ବିକାଶ କିଛି ଆଶା ସଞ୍ଚାର କରିଛି। ଏହି ଗାଡ଼ି ବ୍ୟାଟେରିରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ ଶକ୍ତି ନେଇ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ବ୍ୟାଟେରି ଲିଥିୟମ୍‌ରୁ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଲିଥିୟମ୍‌ର ଚାହିଦା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।

ଭାରତରେ ଲିଥିୟମ ଉପଲବ୍ଧ ନ ଥିବାରୁ ଆମେ ଏଥିପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଦେଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଛେ। ଭାରତ ଆବଶ୍ୟକତାର ୮୦ ପ୍ରତିଶତ ଲିଥିୟମ୍‌ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ଏବଂ ଆର୍ଜେଣ୍ଟିନାରୁ ଆମଦାନୀ କରୁଛି। ଏଥିପାଇଁ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ ଗାଡ଼ି ନିର୍ମାଣରେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ପଡ଼ିଯାଇଛେ। ଜମ୍ମୁ-କଶ୍ମୀରରେ ଆବିଷ୍କୃତ ଖଣିରୁ ଲିଥିୟମ୍‌ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାୟ ଦଶ ବର୍ଷ ଲାଗିଯାଇପାରେ। ଭାରତ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ସହିତ ଏହାକୁ ରପ୍ତାନି ମଧ୍ୟ କରିପାରିବ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଲିଥିୟମ୍‌-ଆୟନ ବ୍ୟାଟେରି ନିର୍ମାଣରେ ଚାଇନା ଆଧିପତ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିଛି। ପୃଥିବୀର ଲିଥିୟମ୍‌-ଆୟନ ବ୍ୟାଟେରିର ମୋଟ ଉତ୍ପାଦନର ତିନି-ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଚାଇନାରେ ହେଉଛି।

ପୃଥିବୀର ମୋଟ ଲିଥିୟମ୍‌ର ପ୍ରାୟ ଦଶ ପ୍ରତିଶତ ଚାଇନାରେ ରହିଛି। ପୁନଶ୍ଚ ଲିଥିୟମ୍‌ ଖଣିଜରୁ ଲିଥିୟମ୍‌ ଧାତୁ ନିଷ୍କାସନ ହେଉଛି ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏଥିପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ଖଣିପିଣ୍ଡକୁ ଗୁଣ୍ଡ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହାପରେ ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ଧତି, ଯଥା ଫେଣ ପ୍ଳବନ, ଚୁମ୍ବକୀୟ ପୃଥକୀକରଣ ଓ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ପୃଥକୀକରଣ ଦ୍ୱାରା ଖଣିଜରୁ ଅପଦ୍ରବଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାର କରିଦିଆଯାଏ। ଏହାପରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଥିବା ଲିଥିୟମ୍‌ କ୍ଲୋରାଇଡ୍‌ର ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଲିଥିୟମ୍‌ ଧାତୁ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ। ଚାଇନା ପାଖରେ ପୃଥିବୀର ମୋଟ ଲିଥିୟମ୍‌ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଓ ବିଶୋଧନ କ୍ଷମତାର ୬୦ ପ୍ରତିଶତ ଅଛି। ଏହିସବୁ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବିଚାର କଲେ ଭାରତରେ ସଦ୍ୟ ଆବିଷ୍କୃତ ଲିଥିୟମ୍‌ ଖଣି ହେଉଛି ଦେଶ ପାଇଁ ବରଦାନ ସଦୃଶ।

ଛତିଶଗଡ଼ରେ ମିଳିଲା ଦେଶର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଲିଥିୟମ ଖଣି ଭଣ୍ଡାର । ଖଣିର ନିଲାମ ହେବା ପରେ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚା ବୋଲି ଲଗାଇ ଏହାକୁ କିଣି ନେଇଛି ମାଇକି ସାଉଥ ମାଇନିଂ ପ୍ରାଇଭେଟ ଲିମିଟେଡ (MSMPL) । କୋରବାରେ ମିଳିଥିବା ଏହି ଖଣିର 76.05 ପ୍ରତିଶତ କମ୍ପାନୀକୁ ପ୍ରିମିୟମ ଆକାରରେ ଦିଆଯାଇଛି । ନିଲାମରେ ଖଣି କିଣୁ କିଣୁ କମ୍ପାନୀ ପକ୍ଷରୁ ଖନନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଛି । ତେବେ ଏହି ଖଣି ଚିହ୍ନଟ ହେବା ପରେ ଭାରତ ଏଣିକି ଲିଥିୟମ ବ୍ୟାଟେରୀ ନିର୍ମାଣରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭର ହେବ ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି । ତେବେ ବିଶ୍ବ ସ୍ତରରେ ଲିଥିୟମର ବହୁ ଚାହିଦା ରହିଛି ।

କେଉଁ କାମରେ ଲାଗେ ଲିଥିୟମ ?

ସହକାରୀ ପ୍ରଫେସର ସ୍ବପ୍ନିଲ ଜୈସୱାଲ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି, "ଆଜିକାଲି ଆମେ ଏକ ଆଧୁନିକ ସମାଜରେ ବାସ କରୁଛୁ । ଆମେ ଅନେକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ଗ୍ୟାଜେଟ୍ ବ୍ୟବହାର କରୁଛୁ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ବ୍ୟାଟେରୀରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏହି ସବୁ ବ୍ୟାଟେରୀରେ ଲିଥିୟମ୍ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଲାପଟପ୍, ମୋବାଇଲ୍ ଫୋନ୍ କିମ୍ବା ଏଲଇଡି ଲାଇଟ ଭଳି ପ୍ରଡକ୍ଟରେ ଲିଥିୟମର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।"

ପରିବେଶ ଉପରେ କଣ ପଡ଼ିବ ପ୍ରଭାବ ?

ସ୍ବପ୍ନିଲ ଜୈସୱାଲଙ୍କ କହିଛନ୍ତି, "ଯଦିଓ ଆମ ଜିଲ୍ଲାରେ ଲିଥିୟମ ଖଣି ଥିବା ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ବର ବିଷୟ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଲିଥିୟମ ଖଣି ଖୋଲୁଛି, ଏହା ମଧ୍ୟ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ ଯେ ଲିଥିୟମର ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରଭାବ ବୃକ୍ଷ ଏବଂ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିବ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ଉଭୟ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରତିକୂଳ ପ୍ରଭାବରୁ ପରିବେଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ପାରାମିଟରକୁ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଭାବରେ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।

256 ହେକ୍ଟର ରେ ବ୍ୟାପିଛି ଲିଥିୟମ ଖଣି:-

କେନ୍ଦ୍ର ଖଣି ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ କ୍ରିଟିକାଲ ଆଣ୍ଡ ଷ୍ଟ୍ରାଟେଜିକ ମିନେରାଲ୍ସ ନିଲାମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ 20 ଖଣି ଭଣ୍ଡାର ପାଇଁ ନିଲାମ ଡାକିଥିଲେ । ଏଥିରେ କଟଘୋରା-ଘୁଚାପୁର ଲିଥିୟମ ଭଣ୍ଡାର ମଧ୍ୟ ସାମିଲ ଥିଲା । ନିଲାମ ପରେ ଏହାକୁ ମାଇକି ସାଉଥ କିଣି ନେଇଛି । ସର୍ଭେ ଅନୁସାରେ ଏଠାରେ ବିରଳ ଆର୍ଥ ଏଲିମେଣ୍ଟ (Rare Earth Elements) ଉପଲବ୍ଧ । କଟଘୋରା-ଘୁଚାପୁର ଖଣି ଭଣ୍ଡାର 256.12 ହେକ୍ଟରରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବେଳେ ଏଥିରେ 84.86 ହେକ୍ଟର ଜଙ୍ଗଲ ଜମି ରହିଛି ।

ସ୍ୱଦେଶୀ ବ୍ୟାଟେରୀ ନିର୍ମାଣ ହେବ ଗତିଶୀଳ:-

ଲିଥିୟମ ଖଣି ଚିହ୍ନଟ ହେବା ପରେ ଏବେ ସ୍ବଦେଶୀ ବ୍ୟାଟେରୀ ନିର୍ମାଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଗତିଶୀଳ ହେବାକୁ ଯାଉଛି । ଏହାଦ୍ବାରା ଭାରତ ଲିଥିୟମ ବ୍ୟାଟେରୀ ନିର୍ମାଣରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭର ହୋଇପାରିବ । ନୀତି ଆୟୋଗ ଏଥିପାଇଁ ଏକ ବ୍ୟାଟେରୀ ଉତ୍ପାଦନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଭାରତରେ ଗିଗା ବ୍ୟାଟେରୀ କାରଖାନା ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରିହାତି ପ୍ରଦାନ କରାଯିବ । ଭାରତରେ ଲିଥିୟମ୍ ଆଇନ୍ ବ୍ୟାଟେରୀ ଉତ୍ପାଦନ ସହିତ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ଯାନର ମୋଟ ମୂଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ ହ୍ରାସ ପାଇବ । ଏକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ଯାନରେ ବ୍ୟାଟେରୀର ମୂଲ୍ୟ ପୂରା ଯାନର ମୂଲ୍ୟର 30 ପ୍ରତିଶତ ହୋଇଥାଏ । ବିଶ୍ବବ୍ୟାପୀ ଏହାର ଚାହିଦା ଥିବା ଯୋଗୁଁ ଏହାକୁ 'ଧଳା ସୁନା' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏକ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ ବିଶ୍ବ ବଜାରରେ ଏକ ଟନ୍ ଲିଥିୟମର ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରାୟ 57.36 ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ରହିଛି । 2050 ସୁଦ୍ଧା ଲିଥିୟମ୍ ପାଇଁ ବିଶ୍ବର ଚାହିଦା 500 ପ୍ରତିଶତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ ବୋଲି ଆଶା କରାଯାଉଛି ।

ଏହା ଭାରତ ପାଇଁ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?

ଭାରତ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ଏବଂ ଆର୍ଜେଣ୍ଟିନା ଠାରୁ ଏହାର ଲିଥିୟମ୍ ଆମଦାନୀ କରୁଛି। ବିଳମ୍ବରେ ଚଳପ୍ରଚଳ ହୋଇ ଭାରତ ଲିଥିୟମ୍ ମୂଲ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଯେଉଁ ସମୟରେ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଯାନଗୁଡିକ ଅଟୋମୋବାଇଲ୍ ଶିଳ୍ପର ଭବିଷ୍ୟତ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ। ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷ 2017 ରୁ 2020 ମଧ୍ୟରେ 165 କୋଟିରୁ ଅଧିକ ଲିଥିୟମ ବ୍ୟାଟେରୀ 3.3 ବିଲିୟନ ଡ଼ଲାରରୁ ଅଧିକ ଆମଦାନୀ ବିଲରେ ଆମଦାନୀ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଉଛି। ଅର୍ଥନୈତିକ ଉତ୍ତୋଳନ ପାଇଁ ଲିଥିୟମ୍ ଉତ୍ସ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଏବଂ 2030 ସୁଦ୍ଧା ଇଭି ପ୍ରବେଶକୁ 30 ପ୍ରତିଶତ ବୃଦ୍ଧି କରିବାକୁ ଭାରତର ଅଭିଳାଷ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ସ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି ।

ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ଯାନଗୁଡିକ ପାଇଁ ବ୍ୟାଟେରୀର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନ ହୋଇଥିବାରୁ ଲିଥିୟମ୍ ସଂରକ୍ଷଣ ଭାରତର ଶକ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ଏକ ମହତ୍ୱପ୍ରଦାନ କରିବ। ଅବଶ୍ୟ, ଲିଥିୟମ୍ ସହିତ ଜଡିତ କିଛି ଚିନ୍ତା ଅଛି, ବିଶେଷକରି ନିଷ୍କାସନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ।

ଲିଥିୟମ୍ ଖଣି – ଜଡିତ ବିପଦ-

ଖଣି ମାଧ୍ୟମରେ ଖଣିରୁ ହାର୍ଡ-ରୋକ୍ ଉତ୍ତୋଳନରୁ ଲିଥିୟମ୍ ବାହାର କରାଯାଇପାରିବ। ଭୌଗୋଳିକ ଏବଂ ପରିବେଶ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଖଣି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ପରିବେଶ ଉପରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥାଏ। ଜାମ୍ମୁ କାଶ୍ମୀରର ସାଲାଲ-ହ iman ମାରେ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଥିବା ନୂତନ ଅନୁମାନିତ ଉତ୍ସଗୁଡିକ ଏକ ଭୂକମ୍ପ ସକ୍ରିୟ ଅଞ୍ଚଳ। ଭାରତୀୟ ଭୂକମ୍ପ ଜୋନ୍ ମାନଚିତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ଭୂକମ୍ପ ଜୋନ୍ IV ରେ ସ୍ଥାନିତ ହୋଇଛି, ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା ଏକ ଉଚ୍ଚ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ବିପଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି। 2022 ମସିହାରେ ଅଗଷ୍ଟ ଏବଂ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ମାସରେ ଏହି ଜିଲ୍ଲାରେ ଏକାଧିକ ନିମ୍ନ-ତୀବ୍ର ଭୂକମ୍ପ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଛି। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସକ୍ରିୟ ଏବଂ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଭାରତୀୟ ପ୍ଲେଟ୍ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ପ୍ରାୟ 5 ମିମି ଏବଂ ହିମାଳୟ ପ୍ରାୟ 1 ସେମି ଉଚ୍ଚକୁ ଗତି କରିଥାଏ।

ଅବିରତ ଆନ୍ଦୋଳନ ଅନେକ ତ୍ରୁଟି ଦେଖାଦେଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ସିଟ୍ ଏବଂ ସ୍ଲାବ୍ ବିକୃତ ଏବଂ କଟାଯାଇଥିବା ପଥରଗୁଡ଼ିକ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଛି। ଜେ ଆଣ୍ଡ କେ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳ ଏକ ପରିବେଶ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଖଣି ଜୈବ ବିବିଧତାର ବ୍ୟାପକ କ୍ଷତି ଘଟାଇପାରେ। ହିମାଳୟ ଏତେ ସଂଖ୍ୟକ ନଦୀର ଉତ୍ସ, ଯେ କୌଣସି ଖଣି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସମଗ୍ର ଉପକୂଳ ଇକୋସିଷ୍ଟମକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରିବାକୁ ଯାଉଛି।

ଲିଥିୟମ୍ ଖଣି ଏବଂ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଏହାର ଅତ୍ୟଧିକ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ନିର୍ଗମନ, ଜଳ ଏବଂ ଜମି ବ୍ୟବହାର ପଦ୍ଧତି ମାଧ୍ୟମରେ ଖାଦ୍ୟ ନିରାପତ୍ତାକୁ ଆହୁରି ବିପଦରେ ପକାଇପାରେ। ଚିଲିକାରେ, ଏକ ଟନ୍ ଲିଥିୟମ୍ ବାହାର କରିବାକୁ ପ୍ରାୟ 500,000 ଗ୍ୟାଲନ୍ ଜଳ ଲାଗିଥିଲା। ଏହିପରି, ନିର୍ମଳ ଜଳ ଉପଲବ୍ଧତା ଏବଂ ଉପଲବ୍ଧତା ସହିତ ପୂର୍ବରୁ ସଂଘର୍ଷ କରୁଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ, ଲିଥିୟମ୍ ଜଳ ଖଣି କୌଶଳ ସ୍ଥାନୀୟ ଜଳ ଅବବାହିକାକୁ ଦୂଷିତ କରିପାରେ।

ଏହି ସମସ୍ତ ଆଶା ଏବଂ ଯୋଜନା ମଧ୍ୟରେ, ସତର୍କତାର ଶବ୍ଦ ଅଛି ଯାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅଣଦେଖା କରାଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂକମ୍ପ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ବ୍ୟତୀତ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଭୂସ୍ଖଳନ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି, ଅନେକ ସମୟରେ ଜୀବନହାନି ଘଟିଥାଏ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଜଙ୍ଗଲରେ ଚିତାବାଘ, ପାନ୍ଥର୍, ହିମାଳୟ କଳା ଭାଲୁ, ଠେକୁଆ, ବଣୁଆ ଛେଳି ଏବଂ ବଣୁଆ ଗାଈ ରହିଛନ୍ତି। ଅନେକ ଏକ୍ସପ୍ରେସ୍ର ସବୁଠାରୁ ବଡ ଚିନ୍ତା ହେଉଛି ଖଣି କମ୍ପାନୀଗୁଡିକ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଅଭ୍ୟାସ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହା ପରିବେଶ ନିୟମାବଳୀ ହେତୁ ଭାରତରେ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ।

ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଲିଥିୟମ୍ ଅନୁସନ୍ଧାନ: ଆଶା ଏବଂ ଚିନ୍ତା :-

କେନ୍ଦ୍ର ଖଣି ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ନିକଟରେ ଘୋଷଣା କରିଛି ଯେ ଦେଶରେ ପ୍ରଥମ ଜାମ୍ମୁ କାଶ୍ମୀରରେ ଲିଥିୟମ ଭଣ୍ଡାର ମିଳିଛି। ଭାରତର ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ଜାମ୍ମୁ କାଶ୍ମୀରର ରେସି ଜିଲ୍ଲାର ସାଲାଲ-ହାଇମାନା ଅଞ୍ଚଳରେ 5.9 ନିୟୁତ ଟନ୍ ଅନୁମାନିତ ଲିଥିୟମ୍ ସମ୍ବଳ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛି।

ତଥାପି, ଉତ୍ସ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇନାହିଁ। “ଅନୁମାନିତ” ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ହେଉଛି ଏକ ଉତ୍ସର ଏକ ଅଂଶ ଯେଉଁଥି ପାଇଁ ପରିମାଣ, ଗ୍ରେଡ୍, ଏବଂ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ କେବଳ ନିମ୍ନ ସ୍ତରର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ଆକଳନ କରାଯାଇଥାଏ ଯେପରିକି ଆଉଟ୍ରପ୍, ଖାଲ, ଗର୍ତ୍ତ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଡ୍ରିଲ୍ ଛିଦ୍ର।

9 ଫେବୃଆରୀ 2023 ରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ 62 ତମ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରୋଗ୍ରାମିଂ ବୋର୍ଡ (CGPB) ବୈଠକରେ ଜିଏସଟିର ରିପୋର୍ଟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ 15 ଉତ୍ସ ସମ୍ବଳିତ ଭୌଗୋଳିକ ରିପୋର୍ଟ ଏବଂ 35 ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ମାରକପତ୍ର ସଂପୃକ୍ତ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରାଯାଇଥିଲା। 2018-19 ରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ GSI ଏହି 51 ଟି ଖଣିଜ ବ୍ଲକ ମଧ୍ୟରୁ 5 ଟି ବ୍ଲକ୍ ସୁନା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ଲକ୍ ପୋଟାଶ୍, ମଲାଇବେଡେନ୍ମ୍, ବେସ୍ ମେଟାଲ୍ ଇତ୍ୟାଦି ଜମ୍ମୁ-କଶ୍ମୀର (UT), ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ, ଛତିଶଗଡ, ଗୁଜୁରାଟ, ଝାରଖଣ୍ଡ, , ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଓଡିଶା, ରାଜସ୍ଥାନ, ତାମିଲନାଡୁ, ଏବଂ ତେଲେଙ୍ଗାନା, କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଭଳି 11 ଟି ରାଜ୍ୟରେ ବ୍ୟାପିଛି। ।

ଲିଥିୟମ୍ ଏବଂ ଏହାର ବ୍ୟବହାର: –

ଲିଥିୟମ୍ ହେଉଛି ଏକ ରୂପା-ଧଳା, ହାଲୁକା କଠିନ ଉପାଦାନ ଏବଂ ବ୍ୟାଟେରୀର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନ ଯାହା ଆମ ଫୋନ୍, ଲାପଟପ୍, ପେସମେକର୍, ସ ar ର ଗ୍ରୀଡ୍ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ଯାନ (ଇଭି) କୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ। ଲିଥିୟମ୍ ଭୌଗୋଳିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିରଳ କାରଣ ଏହା ଅନ୍ୟ ସ୍ଥିର ନ୍ୟୁକ୍ଲିଡ୍ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ବାନ୍ଧୀ ଶକ୍ତି ହେତୁ ପରମାଣୁ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର। ଯଦିଓ, ଏହା ଆଣବିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତିରେ ପାଇବା କଷ୍ଟକର। ଏହାର ଅସ୍ଥିରତା ହେତୁ ଲିଥିୟମ୍ ଜଳିବ ଯଦି ଏହା ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରୁଥିବା ଉପାଦାନଗୁଡିକ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଏ, ଯେପରିକି ବାୟୁରେ ମିଳୁଥିବା। ଶୁଦ୍ଧ ଲିଥିୟମ୍ ତେଲରେ ଗଚ୍ଛିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ଏବଂ ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ପରିବହନ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ଆଗକୁ କ’ଣ କରି ହେବ-

“ଜେ ଆଣ୍ଡ କେ ଅଞ୍ଚଳରେ ବୃହତ ଲିଥିୟମ୍ ଭଣ୍ଡାର ଆବିଷ୍କାର ହେବା ଦ୍ୱାରା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଲିଥିୟମ୍ ଉତ୍ପାଦନରେ ଭାରତ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ଏବଂ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ଯାନ (ଇଭି), ସୌର ପ୍ୟାନେଲ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ର ପାଇଁ ସମାନ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଏ।, 2070 ସୁଦ୍ଧା ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ତଥା ନେଟ୍ ଶୂନକୁ କେବଳ ଶକ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ପବନ ଟର୍ବାଇନ, ଯାହା ଭାରତ ପାଇଁ ଏକ ଜାତୀୟ ମିଶନ ଅଟେ ବୋଲି ଘରୋଇ ବିଶେଷଜ୍ଞ ଜଳବାୟୁ ଫ୍ୟାକ୍ଟ ଚେକ୍ ଡଃ ଦାସ କହୁଛନ୍ତି ।

ଡଃ ଦାସ ଆହୁରୀ ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଲିଥିୟମ ଏବଂ ସହଯୋଗୀ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥର ପରିବେଶ, ସମାଜ ତଥା ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ଏବଂ ଜୀବିକା ଉପରେ ଅବାଞ୍ଛିତ ପ୍ରଭାବ ହେବାର ସମ୍ଭାବନାକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା ବଢ଼ିଛି। ବିଶେଷକରି ଯେତେବେଳେ ଗତ ଦୁଇ ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥିବା ଅନେକ ଭୂକମ୍ପ ଆଧାରରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଭୂକମ୍ପ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତାକୁ ବିବେଚନା କରାଯାଏ, ଏହା ଏକ ବୈଧ ଚିନ୍ତା। ଯଦି ଆପଣ ଭ୍ରାନ୍ତ ହିମାଳୟ ଭୌଗୋଳିକ ସଂରଚନା ଏବଂ ଭୂସ୍ଖଳନ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଦୃଶ୍ୟପଟ୍ଟର ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ଏହା ଉପରେ ବାରମ୍ବାର ମେଘ ବିସ୍ଫୋରଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରବଳ ବୃଷ୍ଟିପାତର ରିପୋର୍ଟଗୁଡିକ, ମୁଖ୍ୟତଃ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେତୁ, ଭୂ-ଜଳବାୟୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦୃଶ୍ୟପଟ୍ଟର କୌଣସି ବୃହତ ମନିପୁଲେସନ୍ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ।

ମୁଁ ଭାବୁଛି ଯେ ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବାକୁ ଥିବା ବ୍ୟବହାରିକ ଉପାୟ ହେଉଛି ‘ସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଦାୟିତ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖଣି’ର ନୀତି ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ନିରନ୍ତର ଖଣି ଖନନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ ନୂତନ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା (ଜମି, ଜଳ, ବାୟୁ) ଏବଂ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଖଣି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର କ୍ଷତିକାରକ ପରିବେଶ, ସାମାଜିକ ତଥା ଶାସନ ପ୍ରଭାବକୁ ହ୍ରାସ କରିବା। ଲୋକ-କେନ୍ଦ୍ରିକ ଷ୍ଟିୱାର୍ଡଶିପ୍ ସହିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କଲା ESG (ପରିବେଶ-ସମାଜ-ଶାସନ) ଢାଞ୍ଚାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରୋଟୋକଲଗୁଡିକ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।

ସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଦାୟିତ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖଣି ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶ ପାଇଁ 2030 ଶେଷ ସୁଦ୍ଧା ଜାତିସଂଘ ଦ୍ୱାରା ଧାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଅନେକ ସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ ଲକ୍ଷ୍ୟ (SDGs) ହାସଲ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବ। ନ୍ୟାସନାଲ୍ ମିନେରାଲ୍ ପଲିସି ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ, 2019 ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ଖଣି କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ସହାନୁଭୂତି ଦେଖାଇଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ, ଯାହାକୁ ଆନ୍ତରିକତାର ସହ ପାଳନ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଡକ୍ଟର ପାର୍ଥା ଦାସ କହିଛନ୍ତି।“ଯଦି ଲିଥିୟମ୍ ଖଣି ପ୍ରକଳ୍ପ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ତେବେ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବର ନିରପେକ୍ଷ ଏବଂ ପୁଙ୍ଖାନୁପୁଙ୍ଖ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ, ବିଶେଷକରି ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସଂକ୍ରମିତ ହୋଇସାରିଛି। ଜଳବାୟୁ ଆକ୍ସନ୍ ନେଟୱାର୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ବରିଷ୍ଠ ପରାମର୍ଶଦାତା ଶୈଲେନ୍ଦ୍ର ଯଶୱନ୍ତ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଆମେ ଏହି ସାମଗ୍ରୀଗୁଡିକୁ ଯଥାସମ୍ଭବ ଦାୟିତ୍ୱ ବୋଧକ ଭାବରେ ବାହାର କରିବା ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ମଧ୍ୟ ଜରୁରୀ ଅଟେ, ଅନ୍ୟଥା ଏହା ଏହି ସବୁଜ ପ୍ରଯୁକ୍ତିବିଦ୍ୟା ନିର୍ମାଣର କାରଣକୁ ହ୍ରାସ କରିଥାଏ।

ଉପସଂହାର:-

ଭାରତରେ ଲିଥିୟମ୍ ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ନିତାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ରହିଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଦେଶ ପରି ଭାରତ ମଧ୍ୟ ଉନ୍ନତ ମାନର ଦେଶ ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହେବ।

ଭାରତରେ ଲିଥିୟମ୍ ଅନୁସନ୍ଧାନ:ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ନୂତନ ଉତ୍ସ।

Lithium discovery in India:A new source for the future .