ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ବା ଟଙ୍କା ଭାରତ, ନେପାଳ ଓ ଭୁଟାନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଇଥାଏ । ଏହା ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅନୁମୋଦିତ ହୋଇଥାଏ ।ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭାରତରେ ମୁଦ୍ରାର ବ୍ୟବହାର ଆରମ୍ଭ ହେଇଥିଲା । ପ୍ରଥମେ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ କରିଥିବା ଦେଶମାନଙ୍କ ଭିତରୁ ଅନ୍ୟତମ ।

ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ବା ରୁପୟା ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ରୁପ୍ୟକମ୍‌ରୁ ଉଦ୍ଧୃତ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ରୌପ୍ୟ ମୁଦ୍ରା ବା ସିଲଭର୍‌ କଏନ୍‌। ଆମ ଦେଶରେ ସୁରୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସଂସ୍ଥାପକ ଶେର୍‌ଶାହ ସୁରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୧୫୪୦-୪୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମେ ମୁଦ୍ରାର ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଜାଣିବା ଏ ସମ୍ପର୍କରେ କିଛି ତଥ୍ୟ…

-ସୁରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ରୁପୟା(ଟଙ୍କା) ଭାବେ ରୌପ୍ୟ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ସହ ସୁନା ଏବଂ ତମ୍ବା ମୁଦ୍ରା ବି ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିଲା। ମୋଗଲ, ମରାଠା ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍‌ ଶାସନ କାଳରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସବୁ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳିତ ହେଉଥିଲା।

-ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍‌ ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନ, ୧୭୭୩-୭୫ ମଧ୍ୟରେ ଜେନେରାଲ୍‌ ବ୍ୟାଙ୍କ୍‌ ଅଫ୍‌ ବଙ୍ଗାଲ୍‌ ଆଣ୍ଡ ବିହାର ଏବଂ ୧୭୮୪-୯୧ ମଧ୍ୟରେ ବଙ୍ଗାଲ୍‌ ବ୍ୟାଙ୍କ୍‌ ପକ୍ଷରୁ କାଗଜ ମୁଦ୍ରାର ବ୍ୟବହାର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

-ଏକ ଟଙ୍କାକୁ ୧୬ ଅଣା ହିସାବରେ ବଣ୍ଟା ଯାଉଥିଲା। ହେଲେ ୧୯୫୭ରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ମେଟ୍ରିକ୍‌ ସିଷ୍ଟମ୍‌ ବା ଦଶାଂଶ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଏକ ଟଙ୍କାକୁ ୧୦୦ ପଇସାରେ ବଣ୍ଟାଗଲା।

-୧ ଟଙ୍କାର ମୂଲ୍ୟ ୧୩ ଡଲାର ସହ ସମାନ ଥିଲା। ହେଲେ ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ଭାରତ ସ୍ବାଧୀନ ହେବା ବେଳେ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୧ ଡଲାର ସହ ସମାନ ହୋଇଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଭାରତ ଉପରେ କରଜ ବଢ଼ିବା କାରଣରୁ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଏହି କରଜ ସୁଝିବା ଲାଗି ଟଙ୍କାର ମୂଲ୍ୟ ଡଲାରଠାରୁ କମ୍‌ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। ସେବେଠୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହି ମୂଲ୍ୟ କମିବାରେ ଲାଗିଛି।

-୨୨ ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ୍‌ଗୁଡିକରେ ନୋଟ୍‌ ଜାରି କରିବାର ଅଧିକାର କେବଳ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କର ରହିଛି।

-ବ୍ୟାଙ୍କ୍‌ ଅଫ୍‌ ଇଣ୍ଡିଆ ୧୯୩୮ରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ୧୦, ୧୦୦, ୧୦୦୦ ଏବଂ ୧୦,୦୦୦ ଟଙ୍କିଆ କାଗଜ ନୋଟ୍‌ ଛପାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ କିଙ୍ଗ୍‌ ଜର୍ଜ-୬ଙ୍କ ଫଟୋ ଥିଲା। ହେଲେ ୧୯୪୬ରେ କଳାଧନ ରୋକିବା ଲାଗି ୧୦୦୦ ଏବଂ ୧୦,୦୦୦ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟ୍‌କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ(ଡିମନିଟାଇଜ୍‌) କରିଦିଆଗଲା।

-୧୦୦୦, ୫୦୦୦ ଏବଂ ୧୦,୦୦୦ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟ୍‌ ଆଉଥରେ ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ କରାଗଲା, ଯାହାକି ୧୯୭୮ମସିହାରେ ପୁନର୍ବାର ଡିମନିଟାଇଜ୍‌ କରିଦିଆଗଲା।

-ବ୍ୟାଙ୍କ୍‌ ଅଫ୍‌ ଇଣ୍ଡିଆ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ୨ହଜାର କୋଟି ଟଙ୍କା ଛପାଯାଇଥାଏ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ନିଜସ୍ୱ ମୁଦ୍ରା ରହିଛି । ଏବଂ ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ସାଙ୍କେତିକ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ବିଭିନ୍ନ ଦେଶରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ମୁଦ୍ରାର ବିଭିନ୍ନ ନାମ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଆମ ଦେଶ ଭାରତରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ଏହି ମୁଦ୍ରା ହେଉଛି ଟଙ୍କା । ଆମେ ଏହାକୁ ଟଙ୍କା ଶବ୍ଦରେ ଉକ୍ଟ୍ରାରଣ କରିଥାଉ । ଆପନ ମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହାର ସାଙ୍କେତିକ ରୂପ ଦେଖିଥିବେ , ହେଲେ କେବେ ଭାବିଛନ୍ତି କି ଏହି ଟଙ୍କାର ପ୍ରତୀକକୁ କିଏ ଡିଜାଇନ୍ କରିଛନ୍ତି? ଆଉ କେବେଠାରୁ ଏହି ସାଙ୍କେତିକ ଚିହ୍ନ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଆସୁଅଛି ।

ଆମ ଦେଶରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ମୁଦ୍ରା ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଏବଂ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ । ତେବେ ଆମେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଇଂରାଜୀ ଶବ୍ଦ ରୁପିଜ୍ ଏବଂ ଏହାର ସାଙ୍କେତିକ ଚିହ୍ନ ଦେବନାଗ୍ରି ‘ରା’ ଓ ରୋମାନ୍ ‘ଆର୍’ର ମିଶ୍ରଣରେ ନିର୍ମିତ । ତେବେ ଏହି ପ୍ରତୀକ ବାଛିବା ପାଇଁ ସରକାର ଏକ ଖୋଲା ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥନରୁ ହଜାର ହଜାର ଡିଜାଇନର ନିଜ ଡିଜାଇନ୍ ସହ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ୨୦୧୦ ମସିହାରେ,ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରାର ଡିଜାଇନ୍ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା । ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଦାଖଲ ହୋଇଥିବା ହଜାର ହଜାର ଡିଜାଇନ୍ ମଧ୍ୟରୁ ବମ୍ବେ ଆଇଆଇଟି ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଛାତ୍ର ଉଦୟ କୁମାରଙ୍କ ଡିଜାଇନ୍ କୁ ମୁଦ୍ରାର ନୂଆ ସାଙ୍କେତିକ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ କ୍ୟାବିନେଟ୍ ପକ୍ଷରୁ ଅନୁମୋଦନ ମିଳିଥିଲା ।

ଉଦୟଙ୍କ ନିର୍ମିତ ଏହି ସାଙ୍କେତିକ ପ୍ରତୀକ ଦେବନାଗ୍ରି‘ରା’ ଓ ରୋମାନ୍ ‘ଆର୍’ର ମିଶ୍ରଣ ।ଏହି ସାଙ୍କେତିକ ଚିହ୍ନକୁ ଅନୁମୋଦନ ମିଳିବା ପରେ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ପକ୍ଷରୁ ୨.୫ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ପୁରସ୍କାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି ଦୁଇଟି ଭାଷାର ଅକ୍ଷରର ମିଶ୍ରଣରେ ହିନ୍ଦୀରେ ରୂପିଆ ଏବଂ ଇଂରାଜୀରେ ରୁପୀ ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି । ଯଦି ଆପଣ ଏହି ସଙ୍କେତକୁ ଭଲ କରି ଦେଖିବେ ତେବେ ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖିବେ ଏହି ଚିହ୍ନରେ ରହିଛି ଦୁଇଟି ଭୂସମାନ୍ତର ରେଖା । ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ଟିକିଏ ସ୍ଥାନ ରହିଛି । ତେବେ ତ୍ରିକୋଣରେ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ସୃଷ୍ଟିକରିବା ପାଇଁ ଏହା କରାଯାଇଛି ଯାହାକି ଭାରତର ଜାତୀୟ ପତାକା ଅଟେ । କୁହାଯାଉଛି କି ଏହି ଚିହ୍ନର ନିର୍ମାତା ଉଦୟ ଅନ୍ୟ ମୁଦ୍ରା ସଙ୍କେତଗୁଡିକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଏହି ପ୍ରତୀକକୁ ଡିଜାଇନ୍ କରିଥିଲେ । ତେବେ ୨୦୧୦ ମସିହାରେ ହୋଇଥିବା ଏହି ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଉଦୟଙ୍କ ସାଙ୍କେତିକ ଡିଜାଇନ୍ ଅନିମୋଦିତ ହେବା ପରେ , ଏହାର ଏକ ବର୍ଷ ଅର୍ଥାତ୍ ୨୦୧୧ରେ ଏହି ନୂତନ ପ୍ରତୀକ ସହ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।

ପୂର୍ବକାଳରେ ଲୋକେ ଜିନିଷ ବଦଳରେ ଜିନିଷ ଦେଇ ନେଣଦେଣ କରୁଥିଲେ। ଏବେ କିନ୍ତୁ ଜୀବନଧାରଣ ମାନରେ ବିକାଶ ହେବା ସହ ସବୁଥିରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଦେଇଛି। ପରିବର୍ତ୍ତିତ ସମାଜରେ ଏବେ କାରବାର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ସାଜିଛି ଟଙ୍କା। ଜିନିଷ ଅଦଳ ବଦଳ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଏବେ ଦ୍ରବ୍ୟ କିଣିବାକୁ ଟଙ୍କା ଦେବାକୁ ପଡୁଛି। ମୁଦ୍ରା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଶରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବି ଆସିଛି। ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଟଙ୍କା ଛପା ଯାଇଛି, ଅଚଳ ମଧ୍ୟ ହୋଇଛି। ସମୟ ସମୟରେ ଟଙ୍କାର ରୂପରଙ୍ଗରେ ବି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି। ଦେଶରେ ଟଙ୍କାର ପ୍ରଚଳନ କେବେ ହେଲା ଓ ଟଙ୍କା କେଉଁଠାରେ ଛପାଯାଏ ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ କଥାକୁ ନେଇ ଓଡ଼ିଶା ରିପୋର୍ଟର ଏହି ବିଶେଷ ଉପସ୍ଥାପନା।

ଦେଶରେ ଟଙ୍କାର ପ୍ରଚଳନ: ସେର୍‌ ଶାହ ସୁରୀ ତାଙ୍କ ଶାସନ କାଳ (୧୪୮୬–୧୫୪୫)ରେ ପ୍ରଥମେ ଭାରତରେ ଋପୟା ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ସେବେଠାରୁ ଟଙ୍କାର ପ୍ରଚଳନ ଭାରତରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏବେ ନୋଟ୍‌ ଛାପିବା କାର୍ଯ୍ୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ କରୁଥିବା ବେଳେ କଏନ୍ ବା ମୁଦ୍ରା ତିଆରି କରିବାର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାରତ ସରକାର କରନ୍ତି। ଦେଶର ୱାଟର ମାର୍କ ଥିବା ଟଙ୍କା ୧୮୬୧ରେ ଛପାଯାଇଥିଲା।

୧୦ ହଜାର, ୫ ହଜାର ଓ ହଜାରେ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟ୍‌ର ପ୍ରଚଳନ: ଦେଶରେ ପ୍ରଥମ କରି ୧୯୫୪ ମସିହାରେ ୧୦ ହଜାର, ୫ ହଜାର ଓ ହଜାରେ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟ୍‌ର ପ୍ରଚଳନ ହେଲା। କଳାଧନ ରୋକିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ୧୯୭୮ ମସିହାରେ ସରକାର ଏହି ସବୁ ନୋଟ୍‌କୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଇଥିଲେ। ଏହାର ୨୨ ବର୍ଷ ପରେ ପୁଣିଥରେ ସରକାର ୨୦୦୦ ମସିହାରେ ପୁଣି ଥରେ ୧୦୦୦ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟ୍‌ ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ।

ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରାରେ ହିନ୍ଦି ଓ ଇଂରାଜୀ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ୧୫ଟି ଭାଷା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି। ଏହାସହ ଭାରତ ସହିତ ୮ଟି ଦେଶର ଟଙ୍କାକୁ ‘ରୁପିୟା’ କୁହାଯାଇଥାଏ।

କେଉଁଥିରେ ତିଆରି ହୁଏ ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କା: ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଟଙ୍କା ତିଆରି ପାଇଁ କଟନ୍‌ରେ ତିଆରି କାଗଜ ଓ ବିଷେଶ ଧରଣରେ କାଳି ବ୍ୟବହାର କରିଥାଏ। ଏଥିରୁ କିଛି କାଗଜ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର 'କରେନ୍‌ସି ନୋଟ୍‌ ପ୍ରେସ୍‌' ଓ ଅଧିକାଂଶ କାଗଜ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ହୋସାଙ୍ଗାବାଦ୍‌ ପେପର୍‌ ମିଲ୍‌ରୁ ଆସିଥାଏ। ଏହାଛଡ଼ା ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ୪ଟି ଦେଶରୁ କାଗଜ ଆସିଥାଏ। ଟଙ୍କା ଛାପିବା ପାଇଁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର କାଳି ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ। ଏଥିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ଅଫ୍‌ସେଟ୍‌ କାଳି ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଦେୱାସ୍ ବ୍ୟାଙ୍କନୋଟ୍‌ ପ୍ରେସ୍‌ରେ ତିଆରି କରାଯାଇଥାଏ। ଅନ୍ୟ କାଳିଟି ସିକିମ୍‌ର ସୁଇସ୍‌ ଫାର୍ମରେ ତିଆରି କରାଯାଇଥାଏ।

୪ଟି ଦେଶରେ ତିଆରି ହୁଏ ଭାରତୀୟ ନୋଟ୍‌ ପାଇଁ କାଗଜ: ଭାରତୀୟ ନୋଟ୍‌ ତିଆରି ପାଇଁ ଦେଶର ଦୁଇଟି ଜାଗାରୁ କାଗଜ ଆସୁଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟ ୪ଟି ଦେଶର କମ୍ପାନୀ ମଧ୍ୟ ଏହି କାଗଜ ତିଆରି କରିଥାନ୍ତି। ଏମାନେ ହେଲେ ଫ୍ରାନ୍ସର ଉର୍ଜା ଅର୍ଗୋ ଭିଗିଜ୍, ଆମେରିକା ପୋର୍ଟାଲ, ସ୍ୱିଡେନ୍‌ର ଗେନ୍‌, ପେପର୍ ଫେବ୍ରିକସ୍ ଲୁସେଣ୍ଟଲ।

ଦେଶରେ କେଉଁଠି ରହିଛି ଟଙ୍କା ଛାପାଖାନା: ଦେଶରେ ୪ଟି ନୋଟ୍‌ ଛାପାଖାନା, ୪ଟି ଟଙ୍କାଶାଳ ଓ ଗୋଟିଏ ପେପର୍‌ ମିଲ ରହିଛି। ନୋଟ୍‌ ଛାପାଖାନା ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଦେୱାସ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ନାସିକ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ସାଲ୍‌ବୋନି ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକ୍‌ର ମୋସୁରୀଠାରେ ରହିଛି। ଦେୱାସ୍‌ରେ ବାର୍ଷିକ ୨୬୫ କୋଟି ଟଙ୍କାର ଟଙ୍କା ଛପା ଯାଇଥାଏ। ଯେଉଁଥିରେ ୨୦, ୫୦, ୧୦୦ ଓ ୫୦୦ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟ୍ ଛପାଯାଇଥାଏ। ୫୦୦ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟ୍‌ ଅଚଳ ହେବା ପରେ ଏହି ନୋଟ୍ ଛପା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି।

ସେହିଭଳି ନାସିକ୍‌ରେ ୧୯୯୧ରୁ ୧, ୨, ୫, ୧୦, ୫୦, ୧୦୦ ଟଙ୍କା ଛପାଯାଉଛି। ପ୍ରଥମେ ଏଠାରେ କେବଳ ୫୦ ଓ ୧୦୦ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟ୍‌ ଛପା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ନୋଟ୍‌ବନ୍ଦି ପରେ ବଜାରକୁ ନୂଆକରି ଆସିଥିବା ୨୦୦୦ ଓ ୫୦୦ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟ୍‌ ଏଠାରେ ଛପା ଯାଉଛି। ମହୀଶୂରରେ ୧୦୦୦ ଟଙ୍କିଆ ଛପା ଯାଉଥିଲା। ଯାହା ନୋଟ୍‌ବନ୍ଦି ପରେ ବନ୍ଦ ରହିଛି।

ଭାରତୀୟ ନୋଟ୍‌ ଛାପିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା: ନୋଟ୍‌ ଛାପିବା ପାଇଁ ଆସୁଥିବା କାଗଜକୁ ସାୟମଣ୍ଟନ୍‌ ନାମକ ଏକ ବିଶେଷ ଧରଣର ମେସିନ୍‌ରେ ରଖାଯାଉଥିଏ। ଏହା ପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ମେସିନ୍‌ ଇଣ୍ଟାବ୍ୟୁରେ ରଙ୍ଗ ଦିଆଯାଇଥାଏ। ଏହାପରେ ପେପର୍‌ ସିଟ୍‌ ଉପରେ ଟଙ୍କା ଛାପି ଯାଇଥାଏ। ପରେ ଭଲ ଓ ଖରାପ ନୋଟ୍ ବାଛି ଅଲଗା କରାଯାଏ। ଗୋଟିଏ ପେପର୍‌ ସିଟ୍‌ରେ ପାଖାପାଖି ୩୨ରୁ ୪୮ ନୋଟ୍‌ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ। ଏହାପରେ ଚମକୁ ଥିବା କାଳିରେ ନୋଟ୍‌ର ସଂଖ୍ୟା (ଅର୍ଥାତ ୫ ଟଙ୍କା କି ୧୦ ଟଙ୍କା) ମୁଦ୍ରଣ କରାଯାଇଥାଏ।

କଟି, ଫାଟି ଯାଇଥିବା ନୋଟ୍‌କୁ କ'ଣ କରେ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ: ନୋଟ୍‌ ବ୍ୟବହାର ଯୋଗ୍ୟ ନ ରହିଲେ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏହାକୁ ବ୍ୟାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକତ୍ରିତ କରେ। ପୂର୍ବରୁ ଏହି ନୋଟ୍‌କୁ ଜଳାଇ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ହେଲେ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ଏହାକୁ ଆଉ ଜଳାଯାଉନାହିଁ। ବିଦେଶରୁ ୯ କୋଟି ଟଙ୍କା ବ୍ୟୟରେ ଏକ ମେସିନ ଅଣାଯାଇଛି। ଏହି ମେସିନରେ ଅଦରକାରୀ ନୋଟ୍‌କୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ଟୁକୁରା କରାଯାଇ ୱେଷ୍ଟ କରାଯାଇ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି।

ଭାରତୀୟ ନୋଟ୍‌ ର ଜାଣନ୍ତୁ ଇତିହାସ, ଏହା କେବେ ଓ କିପରି ହୋଇଥିଲା ତିଆରି

କ’ଣ ଆପଣ କେବେ ଭାବିଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ନୋଟର ଆବଶ୍ୟକତା ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ସମୟରେ ରହିଛି ସେହି ନୋଟ୍‌ କେଉଁଠି ତିଆରି ହୁଏ। ଦର୍ଶକବନ୍ଧୁ ଅନେକଙ୍କ ମନରେ ଇଚ୍ଛା ରହିଥାଏ ଯେ, ସେମାନେ ନୋଟ ଛପା କମ୍ପାନୀ କାମ କରିବେ। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଯୋଗ ମିଳେ ନାହିଁ। ମନରେ ଏଥିପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ରହିଯାଏ। ଯାହାର ଆବଶ୍ୟକତା ପୁରା ଦୁନିଆରେ ରହିଛି ତାହାକୁ କେଉଁଠି ଓ କିପରି ତିଆରି କରାଯାଏ।

ଭାରତରେ ସର୍ବ ପ୍ରଥମେ କାଗଜ ନୋଟ ୧୮ଶହ ଶତାବ୍ଦୀରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନ, ଜେନେରାଲ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଫ ବଙ୍ଗାଲ ଏବଂ ବଙ୍ଗାଲ ବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରଥମେ କାଗଜ ନୋଟ ଜାରୀ କରିଥିଲେ। ଏହାପରେ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଇତିହାସରେ ନୂଆ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଭାରତୀୟ କରେନ୍ସିକୁ rupee କୁହାଗଲା। ଭାରତର କରେନ୍ସିରେ କାଗଜ ନୋଟ ଓ ମୁଦ୍ରା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି। ମୁଦ୍ରାରେ ୧ ଟଙ୍କା, ୨ ଟଙ୍କା, ୫ ଟଙ୍କା ଓ ୧୦ ଟଙ୍କା ରହିଥିବା ବେଳେ ନୋଟରେ ୧୦ ଟଙ୍କା, ୨୦ ଟଙ୍କା, ୫୦ ଟଙ୍କା, ୧୦୦ ଟଙ୍କା, ୨୦୦ ଟଙ୍କା, ୫୦୦ ଓ ୨୦୦୦ ଟଙ୍କା ନୋଟ ଜାରୀ କରାଯାଇଛି। ଭାରତୀୟ ବଜାରରେ ଏହି କରେନ୍ସିକୁ କ୍ରୟ ବିକ୍ରୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଭାରତର ଏହି କରେନ୍ସିକୁ କେଉଁଠି ଓ କିପରି ଛପା ଯାଏ , ତାହା କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଜଣା ନାହିଁ।

ଭାରତରେ ପ୍ରଥମ କରେନ୍ସି ନୋଟ ବର୍ଷ ୧୮୬୨ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର UKର ଏକ କମ୍ପାନୀ ଦ୍ୱାରା ଛାପିଥିଲେ । ବର୍ଷ ୧୯୨୦ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଭାରତୀୟ ନୋଟ ବ୍ରିଟେନରୁ ଛାପୁଥିଲେ । ପରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ନାସିକରେ ୧୯୨୬ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମ printing press ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ନୋଟ ଛପାଗଲା। କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ୧୦୦ ଏବଂ ୧୦୦୦ ଟଙ୍କାର ନୋଟ୍‌ ପ୍ରେସ କରାଗଲା। ଏହାପରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଭାରତୀୟ କରେନ୍ସି ନୋଟ ବ୍ରିଟେନରୁ ମଗାଯାଉଥିଲ ।। ବର୍ଷ ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ଏହି ନୋଟ ନାସିକରୁ ଛପା ଯାଉଛି। ଏହାପରେ ଭାରତର ସେକେଣ୍ଡ printing press ୧୯୭୫ ମସିହାରେ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର େ ଦବାସରେ ଖୋଲାଯାଇଥିଲା। ଏହାପରେ ୧୯୯୭ ମସିହାରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧିକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଭାରତ ସରକାର ଆମେରିକା, କାନାଡା, ୟୁରୋପରୁ କରେନ୍ସି ନୋଟ ମଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ପରେ ୧୯୯୯ ମସିହାରେ ମହିଶୂରରେ ଏବଂ ୨୦୦୦ ମସିହାରେ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ସାଲବୋନିରେ ପ୍ରିଣ୍ଟିଂ ପ୍ରେସ ଖୋଲାଗଲା। ଏଠାରେ ଏବେବି ଭାରତୀୟ କରେନ୍ସି ନୋଟ ତଆରି କରାଯାଉଛି। ତେବେ ଏହାକୁ ମିଶାଇ ଭାରତରେ ମୋଟ ୪ ଟି ସ୍ଥାନ ନାସିକ, ସାଲବୋନି, ମହିଶୂର ଓ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଦେବାସରେ ଆମ କରେନ୍ସି ନୋଟ ଛପା ଯାଉଛି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଅଧିନସ୍ଥ କମ୍ପାନୀରେ ତିଆରି କରାଯାଉଛି। ଏହି କମ୍ପାନୀ ଭାରତର କୋଲକତା,ମୁମ୍ବାଇ, ନୋଏଡା ଓ ହାଇଦ୍ରାବାଦରେ ରହିଛି।

ମୁଦ୍ରାରେ ଏକ ଖାସ କଥା ରହିଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁଦ୍ରାରେ ଏକ ବିଶେଷ ଚିହ୍ନ ରହିଥାଏ । ଯାହାକୁ ଦେଖି ଆପଣ ଜାଣିପାରିବେ ଏହା କେଉଁ ଦେଶର ମୁଦ୍ରା ଏବଂ କେଉଁଠି ତିଆରି ହୋଇଛି। ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ରାଜ୍ୟରେ ମୁଦ୍ରାର ଚିହ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରହିଥାଏ। ମୁଦ୍ରାର ତଳେ ଯଦି ଭଙ୍ଗା ଡାଇମଣ୍ଡର ଚିହ୍ନ ରହିଥାଏ ତେବେ ଏହା ହାଇଦ୍ରାବାଦର ମୁଦ୍ରା ବୋଲି ଜାଣିବେ। ନୋଏଡ଼ାର ମୁଦ୍ରା ତଳେ ଛୋଟ ଡ଼ଟ୍‌ ରହିଥାଏ। ମୁମ୍ବାଇର ମୁଦ୍ରାରେ ଡାଇମଣ୍ଡୀ ଚିହ୍ନ ରହିଥାଏ । ସେହିପରି କୋଲକତାର ମୁଦ୍ରାରେ କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନଥାଏ ।

ସେହିପରି ଭାରତୀୟ କରେନ୍ସି ନୋଟ ୧୦, ୫୦ ଓ ୫୦୦ ଟଙ୍କା ନୋଟ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଦେବାସରେ ଛପାଯାଉଥିବା ବେଳେ ମହିଶୂରରେ ୨୦୦୦ଟଙ୍କା ନୋଟ ଛପା ଯାଉଛି। ଆପଣ ଜାଣିଲେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବେ , ଦେବାସରେ ବର୍ଷକୁ ୨୬୫ କୋଟି ନୋଟ୍‌ ଛପାଯାଏ । ଏଥିରେ ୪୦% କେବଳ କାଗଜ ଓ ସ୍ୟାହି ପାଇଁ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୋଇଥାଏ।

ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କାଗଜ ନୋଟରେ କଟନରେ ତିଆରି କାଗଜ ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ୟାହି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଏହି ସ୍ୟାହି ସିଜ୍ୱରଲ୍ୟାଣ୍ଡର SICPAରୁ ଆସିଥାଏ । ସେହିପରି ଭାରତୀୟ କରେନ୍ସି ନୋଟ ପାଇଁ କାଗଜ UK, ଜର୍ମାନୀ ଓ ଜାପାନରୁ ଆସିଥାଏ । ପରେ ବିଶେଷ ଟେକନିକ ଆପଣାଇ କାଗଜ ଓ ସ୍ୟାହି ବ୍ୟବହାର କରି କରେନ୍ସି ନୋଟକୁ ଛପା ଯାଏ । ଏହି ନୋଟରେ ଉଜ୍ଜଳ ସ୍ୟାହି ଲଗାଯାଇଥାଏ, ଯାହାକୁ ଆପଣ ଅଲଟ୍ରାଭାଓଲେଟ ରଶ୍ମିରେ ଦେଖିପାରିବେ। ଏଥିରେ ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ସାଙ୍କେତିକ ଚିହ୍ନ ରହିଥାଏ। ପରେ ବ୍ୟାଙ୍କକୁ ଏହା ପଠାଯାଏ । ଖରାପ ନୋଟକୁ ଠିକ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟାଙ୍କ ମୁଖ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟଳୟକୁ ପଠାଉଥିବା ବେଳେ ସଠିକ ନୋଟକୁ RBI ନିଜର ୧୮ ଟି regional office କୁ ପଠାଇଥାଏ ।

ପ୍ରତିବର୍ଷ ଭାରତ ୨ହଜାର କୋଟି କରେନ୍ସି ନୋଟ ଛାପିଥାଏ । ଏହାସହ ଭାରତରେ ୫ ମିଲିଅନ ନୋଟ ଚାଲାଣରୁ ବାଦ ପଡ଼ିଥାଏ । ଏହାର ଓଜନ ପାଖାପାଖି ୪୫ଶହ ଟନ ରହିଥାଏ । ତେବେ ଭାରତ ନିଜ ନୋଟ ଛାପିବାରେ କାଗଜ ଓ ସ୍ୟାହି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କମ୍ପାନୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର ରହିବାକୁ ନେଇ ଆପଣ କଣ କହିବେ?

ପ୍ରାଚୀନ ମୁଦ୍ରା

ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଡିସେମ୍ବର ୨୯ରେ ୯୦ତମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦିବସ ପାଳନ କରୁଛି। ୧୯୩୨ରେ ଏହି ସଂଗ୍ରହାଳୟ ରେଭେନ୍‌ଶା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହା ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଡିସେମ୍ବର ୨୯ରେ ତତ୍କାଳୀନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଡ. ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦଙ୍କ କରକମଳରେ ଏହାର ଭିତ୍ତିପ୍ରସ୍ତର ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା। ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଐତିହ୍ୟର ମୂକସାକ୍ଷୀ। ଭାରତବର୍ଷ ଏପରିକି ବିଶ୍ୱରେ ଥିବା ସଂଗ୍ରହାଳୟ ମଧ୍ୟରୁ ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି। ଏହି ସଂଗ୍ରହାଳୟ ପ୍ରାଗୈତିହାସିକ ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଐତିହାସିକ ଏପରିକି ଆଧୁନିକ ଯୁଗର ବିଭିନ୍ନ ବିରଳ କଳାକୃତି ଦ୍ୱାରା ଭରପୂର। ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଦ୍ରା ବିଭାଗଟି ଉଭୟ ଗବେଷକ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଦର୍ଶକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଦୃତ ହୋଇଛି। ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ପ୍ରାୟ ୨୦ ହଜାରରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ବିଭିନ୍ନ ମୁଦ୍ରା ଯଥା ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ, ତାମ୍ର ଆଦି ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ ମୁଦ୍ରା ଗଚ୍ଛିତ ହୋଇରହିଅଛି। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସକୁ ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ଆବିଷ୍କୃତ ସର୍ବ ପ୍ରାଚୀନ ମୁଦ୍ରା ରୌପ୍ୟ ଲାଞ୍ଛ୍ଥନ । ଏହି ମୁଦ୍ରା ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୬ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଓଡ଼ିଶାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲାଞ୍ଛ୍ଥନ ମୁଦ୍ରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହାକୁ ଜନପଦ ବା ଆଞ୍ଚଳିକ ମୁଦ୍ରାଭାବେ ଐତିହାସିକମାନେ ଅଭିହିତ କରିଥାନ୍ତି। ଏହି ମୁଦ୍ରା ସାଧାରଣତଃ ଷୋଡ଼ଶ ଜନପଦ ଯଥା ପୁରାଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, କଳିଙ୍ଗ, ପାଞ୍ଚାଳ, କୋଶଳ ଆଦି ରାଜ୍ୟରେ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଅଛି। ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣ ବା ମୌର୍ଯ୍ୟ ଯୁଗୀୟ ମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଏ। ଏହି ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକ ଚତୁଷ୍କୋଣ, ତ୍ରିକୋଣ ବା ବହୁକୋଣବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ପ୍ରତୀକ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ବା ଦୁଇଟି ପ୍ରତୀକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଓଡ଼ିଶାର କଳାହାଣ୍ଡି, ବଲାଙ୍ଗୀର, ଭୁବନେଶ୍ୱର ଶିଶୁପାଳଗଡ଼ ଆଦି ସ୍ଥାନରୁ ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକ ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଅଛି।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଭାରତବର୍ଷର ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ଓ ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମ ସୀମାନ୍ତରେ ରାଜତ୍ୱ କରୁଥିବା କୁଷାଣ ରାଜବଂଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚଳିତ ତାମ୍ରମୁଦ୍ରା ଅନୁକରଣରେ ପୁରୀ-କୁଷାଣ ମୁଦ୍ରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହି କୁଷାଣ ପ୍ରତିରୂପ ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଥମେ ପୁରୀ ଜିଲା ମାଣିକପାଟଣା ନିକଟରୁ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ପୁରୀ-କୁଷାଣ ମୁଦ୍ରା ନାମରେ ଐତିହାସିକମାନେ ନାମିତ କରିଛନ୍ତି। ଓଡ଼ିଶାରୁ ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରୁ ହଜାର ହଜାର ସଂଖ୍ୟକ ତାମ୍ର ଧାତୁବିଶିଷ୍ଟ ଏହି ମୁଦ୍ରା ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ଅଛି। ଏହି ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କୁଷାଣ ରାଜା କନିଷ୍କ, ହୁବିଷ୍କ, ବାସୁଦେବ ଆଦିଙ୍କର ପ୍ରତିଛବି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚନ୍ଦ୍ର ବା ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତୀକ ଦେଖାଯାଏ। ତାମ୍ରମୁଦ୍ରା ବ୍ୟତୀତ ଏହି ବଂଶର ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ବର୍ଣ୍ଣମୁଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଅଛି।

ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ତୃତୀୟ ୪ର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଗୁପ୍ତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ଘଟିଲା। ଏହି ବଂଶର ଶାସକମାନେ ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ର ଗୁପ୍ତ, ସମୁଦ୍ର ଗୁପ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଗୁପ୍ତ ଦ୍ୱିତୀୟ, କୁମାର ଗୁପ୍ତ ଆଦି ରାଜାମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା ବହୁଳ ଭାବରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ। ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୪ର୍ଥ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସମୁଦ୍ର ଗୁପ୍ତଙ୍କର ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ଅଭିଯାନ ସମୟରେ କଳିଙ୍ଗ ରାଷ୍ଟ୍ରର ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶାସକମାନେ ବିଶେଷ କରି ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳର ଅନେକ ରାଜାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହି ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ସ୍ବୀକାର କରିଥିଲେ। ଓଡ଼ିଶାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଗୁପ୍ତ ଏବଂ କୁମାରଦେବୀଙ୍କର ଯୁଗ୍ମ ପ୍ରତୀକ ଥିବା ମୁଦ୍ରା, ସମୁଦ୍ର ଗୁପ୍ତଙ୍କ ବୀଣା ବଜାଇବା ଦୃଶ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଗୁପ୍ତ ଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ କୁମାର ଗୁପ୍ତଙ୍କର ଧନୁତୀରଧାରୀ ମୁଦ୍ରା ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଅଛି। ଏହି ମୁଦ୍ରାରେ ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ପ୍ରତୀକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ସେହିପରି ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୬ଷ୍ଠ-୭ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳ ଅର୍ଥାତ୍‌ ଓଡ଼ିଶାର କଳାହାଣ୍ଡି, କୋରାପୁଟ, ବଲାଙ୍ଗୀର ଏବଂ ସମ୍ବଲପୁର ଅଞ୍ଚଳ, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ଓ ଛତିଶଗଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶାସନ କରୁଥିବା ଶରଭପୁରୀୟ ଶାସକମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ବର୍ଣ୍ଣମୁଦ୍ରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଶାସକମାନେ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ମୁଦ୍ରାରେ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମର ପ୍ରତୀକ ଗରୁଡ଼, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର ଆଦିର ପ୍ରତୀକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ଆଧୁନିକ ମୁଦ୍ରା:-

ମାଧ୍ୟମରେ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବା ନିମନ୍ତେ ଆଲୋଚନା ଚାଲିଛି ଓ କେତେକ ରାଷ୍ଟ୍ର ‌ଏଥିରେ ସମ୍ମତି ପ୍ରକାଶ କଲେଣି। ସେମାନେ କିନ୍ତୁ ଆମ ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାରରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଂଶୀଦାର। ଡଲାରର ବିକଳ୍ପ ମୁଦ୍ରା ଭାବରେ ବାଣିଜ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ କରିବାକୁ ଚୀନ୍‌ ତା’ର ମୁଦ୍ରାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଅଛି। ଭାରତ ଓ ଚୀନ୍‌, ଉଭୟ ଡଲାରର ବିକଳ୍ପ ଅନ୍ବେଷଣରେ ‘ବ୍ରିକ୍‌ସ’ରେ ଯୋଗ ଦେଇଛନ୍ତି- ଯଦିଓ ଯୋଗ ଦେବାର ସେଇଟା ଏକମାତ୍ର କାରଣ ନୁହେଁ। ବ୍ରିକ୍‌ସ ତରଫରୁ ସାଂଘାଇରେ ଏକ ଯୌଥ ବ୍ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଖୋଲାଯାଇଛି। ରୁଷିଆ ସଙ୍ଗରେ ଆମର ଟଙ୍କା ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟବସାୟ ଚାଲେ। ରୁଷିଆ ପାଖରେ ଅବ୍ୟବହୃତ ବହୁତ ଟଙ୍କା ଜମା ହୋଇଯିବାରୁ, ସେ ଦେଶ ମଧ୍ୟ ବର୍ତ୍ତମାନ ତୈଳ ବଦଳରେ ଡଲାର ଚାହୁଁଛି ଓ ଟଙ୍କା କାରବାର ବନ୍ଦ ହେଲାଣି।

ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏ ବିଷୟରେ ଗୋଟିଏ କମିଟି ଗଠନ କରିଥିଲା। କମିଟିର ସୁପାରିସ ମଧ୍ୟରେ ବିଦେଶୀମାନଙ୍କୁ ଭାରତୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ଟଙ୍କା ଜମା ରଖିବାକୁ, ଟଙ୍କା ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କମାନଙ୍କର ବିଦେଶୀ ଶାଖାମାନଙ୍କରେ ବ୍ୟାଙ୍କ ସେବା ଯୋଗାଇ ଦେବା, ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ମୁଦ୍ରାପାଣ୍ଠିର ‘ସ୍ପେସାଲ୍ ଡ୍ରଇଂ ରାଇଟ୍‌ସ’ରେ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରାକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଇତ୍ୟାଦି ରହିଛି। ଗୋଟିଏ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ମୁଦ୍ରାର ମାନ୍ୟତା ପାଇବାକୁ ହେଲେ, ସେ ଦେଶର ପରିସ୍ଥିତି, ବାଣିଜ୍ୟିକ ଅବସ୍ଥା ଓ ଆର୍ଥିକ ସଂହତି ଉପରେ ଅନ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କର ବିଶ୍ବାସ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଚୀନ୍‌ ପାଖରେ ବିପୁଳ ବୈଦେଶିକ ମୁଦ୍ରା ଓ ବହିର୍ବାଣିଜ୍ୟରେ ବଳକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମେରିକା ଭଳି ଚୀନ୍‌ର ବିଶ୍ବସନୀୟତା ନାହିଁ। ତେଣୁ ଆମେରିକାନ୍‌ ଡଲାର ସହିତ ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଚୀନ୍‌ ଉଧେଇ ପାରୁନାହିଁ।

ଭାରତର ବିଶ୍ବସନୀୟତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ବାଣିଜ୍ୟିକ ନିଅଣ୍ଟ ଗୋଟିଏ ନକାରାତ୍ମକ କାରକ। ଭାରତର ଆମଦାନୀ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସୁନା, ଅଶୋଧିତ ତୈଳ, ଚୀନ୍‌ରୁ ସେମିକଣ୍ଡକ୍ଟର୍‌, ଚିପ୍‌ସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରାଂଶ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ସାମଗ୍ରୀ ଏତେ ବେଶୀ ଯେ ରପ୍ତାନି ତାହା ସହିତ ଖାପ ଖୁଆଇ ପାରୁନାହିଁ। ତା’ ବ୍ୟତୀତ ବହୁ ଭାରତୀୟ ଛାତ୍ର ବିଦେଶରେ ପାଠ ପଢୁଛନ୍ତି। ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଓ ବହୁ ଭାରତୀୟ ବିଦେଶ ଭ୍ରମଣରେ ଯାଉଛନ୍ତି। ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ବୈଦେଶିକ ମୁଦ୍ରା ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଉଛି। ଭାରତ ସରକାର ‘ଆତ୍ମନିର୍ଭର’ ଯୋଜନା କରି ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର କ୍ରୟ ହ୍ରାସ ଓ ଚୀନ୍‌ରୁ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଙ୍ଗ ଦ୍ରବ୍ୟ କ୍ରୟ ହ୍ରାସ ନିମନ୍ତେ ଉଦ୍ୟମ କରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଭାରତରେ ତୈଳର ଚାହିଦା ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଚାଲିଛି ଓ ଭାରତୀୟ ମହିଳାଙ୍କର ସୁନା ପ୍ରତି ଦୁର୍ବାର ଆକର୍ଷଣ ଫଳରେ ସୁନାର ଆମଦାନି ହ୍ରାସ ପାଉନାହିଁ, ଭାରତୀୟମାନଙ୍କର ଆର୍ଥିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଉନ୍ନତି ଘଟିଲେ, ଅଧିକ ଯାନବାହନ ଖର୍ଦି, ଅଧିକ ସୁନା ଖର୍ଦି, ଅଧିକ ବିଦେଶ ଭ୍ରମଣ ଓ ବିଦେଶରେ ପଠନ ହେବ। ତେଣୁ ବୈଦେଶିକ ବାଣିଜ୍ୟରେ ସମତୁଲ ଅବସ୍ଥା ଏତେ ସହଜରେ ଆସିବା ସମ୍ଭବପର ନୁହେଁ।

ଚୀନ୍‌ ଓ ପାକିସ୍ତାନ ସହିତ ଖରାପ ସମ୍ପର୍କ ରହିଲେ, ଦେଶ ରକ୍ଷା ଜନିତ ବ୍ୟୟ ବୃଦ୍ଧି ହେବ। ଦିନକୁ ଦିନ ଅଧିକ ଆଧୁନିକ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ପଶ୍ଚିମ ଜଗତରେ ଓ ରୁଷିଆରେ ନିର୍ମିତ ହେଲେ, ଭାରତକୁ ସେ ସବୁ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର, ବିମାନ ଆଦି ଆମଦାନି କରିବାକୁ ହେବ। ଆମ ଅର୍ଥନୀତି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅଗ୍ରଗତି କରୁଛି। ସାମୂହିକ ଭାବରେ ଏ ଅଗ୍ରଗତି ଅବ୍ୟାହତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଣ୍ଡ ପିଛା ଆୟରେ ଆମେ ‌ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହୁତ ପଛରେ ଅଛେ। ମୁଣ୍ଡପିଛା‌ ଆୟ ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ଦେଶର ‘ଟ୍ୟାକ୍‌ସ ବେସ୍’ ଓ ‘ଫିସ୍‌କାଲ୍ କାପାସିଟି’ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ। ସରକାରୀ ଆ‌ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ ଆଉ ନୂଆ ଯୋଜନାମାନ ଆରମ୍ଭ କରି ନିଅଣ୍ଟିଆ ବଜେଟ୍‌ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିବ ନାହିଁ। ଦେଶର ବଜେଟ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ବାଣିଜ୍ୟ ସମତୁଲ ହେଲେ, ଅନ୍ୟ ଦେଶରୁ ଆମ ଦେଶର ମୁଦ୍ରା ଉପରେ ଆସ୍ଥା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ। ଆମ ମୁଦ୍ରା ଉପରେ ଆସ୍ଥା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଦୁର୍ଲଭ ମୁଦ୍ରା ହେବାର ପଥ ପରିଷ୍କାର ହୋଇଯିବ। ସେଥିନିମନ୍ତେ ଆମର ଅର୍ଥନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅନ୍ତତଃ ପକ୍ଷେ ଆଉ ଦଶ ବର୍ଷ ପ୍ରଗତି ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ହେବ।

ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରାରେ କେବେ ଲାଗିଲା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଫଟୋ ?

ଏହିସବୁ ନୋଟରେ ଅଶୋକ ସ୍ତମ୍ଭର ଛବି ଛପା ଯାଇଥିଲା । ଏହାପରେ ୧୯୫୪ ମସିହାରେ ପ୍ରଥମଥର ପାଇଁ ୧ ହଜାର, ୨ ହଜାର ଓ ୧୦ ହଜାର ନୋଟ ଛପାଗଲା । ହେଲେ ୧୯୭୮ ରେ ଏସବୁ ନୋଟକୁ ନୋଟବନ୍ଦୀ କରାଗଲା । ଅର୍ଥାତ ଏହାକୁ ଅଚଳ କରିଦିଆଗଲା ।

୧୯୬୯ ମସିହାରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ୧୦୦ ତମ ଜନ୍ମଦିନରେ ପ୍ରଥମଥର ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରାରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଫଟୋ ଛପାଗଲା । ଏଥିରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କର ବସିଥିବା ଫଟୋ ଦେଖିବାକୁ ମଳିଲା । ଏହା ପଛରେ ସେବାଗ୍ରାମର ଫଟୋ ରହିଥିଲା ।

୧୯୭୨ ମସିହାରେ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ତରଫରୁ ୨୦ ଟଙ୍କିଆ, ଓ ୧୯୭୫ ମସିହାରେ ୫୦ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟ ଜାରି କରାଯାଇଥିଲା । ସେପଟେ ୧୯୮୦ ମସିହା ବେଳକୁ ନୂଆ ସିରିଜର ନୋଟ ଜାରି କରାଗଲା । ୧ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟରରେ ତେଲ କୁଅ, ୨ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟରେ ଆର୍ଯ୍ୟଭଟ୍ଟଙ୍କ ଫଟୋ ରହିଲା । ୫ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟରେ ଟ୍ରାକ୍ଟର ଓ ୧୦ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟରେ କୋଣାର୍କ ମନ୍ଦିରର ଚକ୍ର ଚିହ୍ନ ଛପାଗଲା ।

୮୦ ଦଶକ ପରେ ଦେଶର ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାରେ ଲାଗିଲା । ଲୋକମାନଙ୍କର କିଣିବାର କ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା । ଏହାକୁ ନଜରରେ ରଖି ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ୫୦୦ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟ ଜାରିଲା । ଏଥିରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଫଟୋ ଚିତ୍ର ରଖାଗଲା । ହେଲେ ତୈଳଚିତ୍ରରେ ଅଶୋକ ସ୍ତମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ରଖାଗଲା ।

ଏହାପରେ ୧୯୯୬ ମସିହାରେ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ତରଫରୁ ଅନେକ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିବା ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ସିରିଜର ନୋଟ୍ ଜାରିକଲା । ଏହାସହ ତୈଳଚିତ୍ର ବି ବଦଳାଇ ଦେଲା । ଏଥିରେ ଏଭଳି ଫିଚର ରହିଲା କି ନେତ୍ରହୀନ ମଧ୍ୟ ନୋଟକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିବ ।

୨୦୦୦ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ମାସରେ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ୨୦୦୦ ଟଙ୍କିଆ ନୋଟ ଜାରିଗଲା । ସେପଟେ ୨୦୧୬ ରେ ହୋଇଥିବା ବିମୁଦ୍ରିକରଣ ବେଳେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ସିରିଜର ୫୦୦ ଓ ୧ ହଜାର ଟଙ୍କିଆ ନୋଟକୁ ଅଚଳ କରିଦିଆଗଲା । ଯେଉଁ ନୂଆ ୨ ହଜାର ଟଙ୍କିଆ ନୋଟ ଛପାଗଲା ସେଥିରେ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କର ଫଟୋ ମଧ୍ୟ ରହିଲା ।

ସେର ଶାହା ସୁରୀ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାରତରେ ପ୍ରଥମେ ଟଙ୍କାର ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ। ଭାରତରେ ସୂରୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିଥିବା ତଥା ଭାରତର ସିଂହ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେର ଶାହା ସୂରୀ ଖୁବ୍ କମ୍ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ବହୁ ବଡ ବଡ ଇତିହାସ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ସେ ଏଭଳି ସବୁ ପ୍ରଥାର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଯାହା ପାଇଁ ଆମେ ଆମେ ଆଜିବି ଉପକୃତ ହେଉଛେ । ତା ମଧ୍ୟରୁ ଟଙ୍କା ଅନ୍ୟତମ ।

ଇତିହାସ:

ଭାରତରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ୧୪୫୧ରେ ଅଫଗାନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହାପରେ ଆଫଗାନିସ୍ତାନରୁ ବହୁ ଲୋକ ନିଜ ସ୍ଥିତି ସୁଧାରିବାକୁ ଭାରତ ଆସିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ ଇବ୍ରାହିମ ସୂରୀ।

ଇବ୍ରାହିମ ସୂରୀ କରୁଥିଲେ ଘୋଡା ବ୍ୟବସାୟ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ହସନ ଖାନ ଜୌନପୁରର ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଚମଲଖାନଙ୍କ ସେବାରେ ଥିଲେ। ହସନ ଖାନଙ୍କ ୪ଜଣ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ୮ଟି ସନ୍ତାନ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ ଫରିଦ ଖାନ ଅର୍ଥାତ୍ ସେର ଶାହା ସୂରୀ।

ତାଙ୍କ ଜନ୍ମକୁ ନେଇ ଇତିହାସକାର ଅଲଗା ଅଲଗା ମତ ଦେଉଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ବହୁ ଇତିହାସକାରଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ୧୪୮୬ରେ ହୋଇଥିଲା।

୧୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଫରିଦ ଖାନ ନିଜ ସାବତ ମାଙ୍କ ଠାରୁ ଅତିଷ୍ଠ ହୋଇ ଘର ଛାଡି ଜୌନପୁର ପଳାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଶିକ୍ଷାଲାଭ କରିଥିଲେ। ଏହାପରେ ୧୫୨୨ରେ ବିହାରର ଗଭର୍ଣ୍ଣର ସୁଲତାନ ମହମ୍ମଦ ଖାନଙ୍କ ସେବାରେ ସାମିଲ ହୋଇଥିଲେ।

ନିଜର ସୌର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଯାଇ ସେ ଥରେ ଏକାକୀ ସିଂହର ସାମ୍ନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ସିଂହକୁ ମାରିବାରେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲେ।

ତାଙ୍କର ଏହି ପରାକ୍ରମ ପରଠାରୁ ସେର ଖାନ ନାମରେ ନାମିତ ହୋଇଥିଲେ।

ଏହାପରେ ସେର ଖାନ ମୋଗଲ ଶାସକ ବାବରଙ୍କ ସେବାରେ ସାମିଲ ହୋଇଥିଲେ। ୧୫୩୪ରେ ସେର ଖାନ ସୁରଜଗଡ ଯୁଦ୍ଧରେ ମହମ୍ମଦ ଶାହାକୁ ପରାସ୍ତ କରି ବଙ୍ଗାଳର ବହୁ ଅଂଶ ହାସଲ କରିଥିଲେ।

ସେପଟେ ୧୫୩୦ରେ ବାବରଙ୍କ ପରଲୋକ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ହୁମାୟୁନ ମୋଗଲ ଶାସନ ସମ୍ଭାଳିଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ୧୫୩୭-୩୯ ଯାଏଁ ହୁମାୟୁନ ଆଗ୍ରା ନଥିଲେ। ଏହାର ସୁଯୋଗ ନେଇ ସେର ଖାନ ଆଗ୍ରା ହାସଲ କରିଥିଲେ।

ଏହି କ୍ରମରେ ୧୫୪୦ରୁ ଭାରତରେ ଦ୍ଵିତୀୟ ଅଫଗାନ ଶାସନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେର ଶାହା ସୂରୀ ତାଙ୍କ ଶାସନ କାଳର ୭ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ବହୁ ଉପଲବ୍ଧି ହାସଲ କରିଥିଲେ। ଟଙ୍କା ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଯାହା ଆମେ ଆଜି ବି ବ୍ୟବହାର କରୁଛେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଏଭଳି ଥିଲା କି ସେର ଶାହାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ହୁମାୟୁନ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରାଜାଙ୍କର ଗୁରୁ ସମ୍ମାନରେ ସମ୍ମାନିତ କରିଥିଲେ।

୧୮୦୦ ମସିହା:-

ଇତିମଧ୍ୟରେ, ଟଙ୍କା ଏକ ରୂପା ମୁଦ୍ରା ଥିଲା | ଉନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହାର ଘୋର ପରିଣାମ ଆସିଥିଲା ଯେତେବେଳେ ଦୁନିଆର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅର୍ଥନୀତି ସୁନା ମାନକ ଉପରେ ଥିଲା (ଅର୍ଥାତ୍ ସୁନା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କାଗଜ)। ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ବହୁ ୟୁରୋପୀୟ ଉପନିବେଶରେ ବହୁ ପରିମାଣର ରୂପା ଆବିଷ୍କାର ହେବା ଦ୍ୱାରା ୧୮୭୩ ର ଆତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ଯାହାଫଳରେ ସୁନା ତୁଳନାରେ ରୂପା ମୂଲ୍ୟ ହ୍ରାସ ହୋଇ ଭାରତର ମାନକ ମୁଦ୍ରା ହ୍ରାସ ପାଇଲା | ଏହି ଘଟଣା "ଟଙ୍କାର ପତନ" ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ବ୍ରିଟେନ୍ ଯୁଦ୍ଧରେ, ଲଙ୍ଗ୍ ଡିପ୍ରେସନ୍ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ

1957 ମସିହାରେ, ଟଙ୍କା ଦଶମିକ ହୋଇ 100 ନାଏ ପଇସରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା ("ନୂତନ ପଇସା" ପାଇଁ ହିନ୍ଦୀ); 1964 ରେ, ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ନାଏକୁ ଛାଡି ଦିଆଗଲା |

ଅନେକ ତଥାପି 25-, 50- ଏବଂ 75-ପଇସା ମୁଦ୍ରାକୁ ଯଥାକ୍ରମେ 4, 8, ଏବଂ 12 ବାର୍ଷିକ ବୋଲି ସୂଚିତ କରନ୍ତି | ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଡଲାର ମୁଦ୍ରା ପାଇଁ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଆମେରିକୀୟ ଇଂରାଜୀରେ “ଦୁଇଟି ବିଟ୍” ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ତୁଳନା କରନ୍ତୁ |

ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କା ପାଇଁ ନୂଆ ମୁଦ୍ରା ଚିହ୍ନ |

2010 ରେ, ଏକ ନୂତନ ଟଙ୍କା ଚିହ୍ନ (₹) ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା | ଯେହେତୁ ଏହାର ଡିଜାଇନର୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ଏହା ଭୂଲମ୍ବ ଦଣ୍ଡ ବିନା ଦେବନାଗରୀ ବ୍ୟଞ୍ଜନ "र" (ra) ଏବଂ ଲାଟିନ୍ କ୍ୟାପିଟାଲ୍ ଅକ୍ଷର "R" ର ମିଶ୍ରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି | ଶୀର୍ଷରେ ଥିବା ସମାନ୍ତରାଳ ରେଖା (ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧଳା ସ୍ଥାନ ସହିତ) ଭାରତର ପତାକାକୁ ଏକ ଆଲୁଅ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ସମାନତା ଚିହ୍ନକୁ ଚିତ୍ରଣ କରିଥାଏ ଯାହା ଦେଶର ଅର୍ଥନ dis ତିକ ଅସମାନତା ହ୍ରାସ କରିବାର ଇଚ୍ଛାକୁ ପ୍ରତୀକ କରିଥାଏ | ନୂତନ ଟଙ୍କା ଚିହ୍ନ ସହିତ ପ୍ରଥମ ସିରିଜ୍ ମୁଦ୍ରା 8 ଜୁଲାଇ 2011 ରେ ପ୍ରଚାର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହାପୂର୍ବରୁ ଭାରତ ଯଥାକ୍ରମେ ଏକାଧିକ ଟଙ୍କା ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଟଙ୍କାର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ “₨” ଏବଂ “Re” କୁ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲା।

ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରାର ଇତିହାସ: ପ୍ରାଚୀନ ସମୟ ରୁ ଆଧୁନିକ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ :-

1947 ପରଠାରୁ :-

ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧ: ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କା

1947 ମସିହାରେ ଏହାର ସ୍ବାଧୀନତା ପରଠାରୁ ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କା ଦେଶରେ ମୁଦ୍ରା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାୟ 1960 ଦଶକର ମଧ୍ୟଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତୀୟ ଟ୍ରୁସିଆଲ୍ ରାଜ୍ୟ, ଓମାନ, ବହାରେନ ଏବଂ କୁଏତରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଆଇନଗତ ଟେଣ୍ଡର ହୋଇଥିଲା।

୧୯୫୦ ମସିହାରେ:-

ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କା (₹) ର ଇତିହାସ:

ତାରିଖ ମୁଦ୍ରା ବ୍ୟବସ୍ଥା :-

1869 ମସିହାରେ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଏହାର ଟଙ୍କା ହ୍ରାସ କରିଥିଲା। ମୁଦ୍ରା ପାଇଁ ଏକ ଦଶମିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର 1955 ରେ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ଅଧିନିୟମରେ ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ନିୟମ 1 ଏପ୍ରିଲ 1957 ରୁ ଲାଗୁ ହେଲା। ମୂଲ୍ୟ ଏବଂ ନାମକରଣରେ ଟଙ୍କା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଲା | ଏହା, ତଥାପି, ବର୍ତ୍ତମାନ 16 ଆନ୍ନା କିମ୍ବା 96 ପଇସା କିମ୍ବା 64 ପାଇସ୍ ବଦଳରେ 100 'ପାଏସା' ରେ ବିଭକ୍ତ | ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ୱୀକୃତି ପାଇଁ, ନୂତନ ଦଶମିକ ପାଏସାକୁ 'ନୟା ପାଏସା' କୁହାଯାଉଥିଲା ଯେତେବେଳେ 1 ଜୁନ୍ 1964 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 'ନୟା' ଶବ୍ଦ ଛାଡି ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସେହି ସମୟର ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏବଂ ପ୍ରତାରଣାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଟଙ୍କା ମୂଲ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ | ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗୋଟିଏ ପଇସା ମୁଦ୍ରା “एक रुपये का सौंवा text” (ଏକ ଟଙ୍କାର ଶତକଡ଼ା) ଲେଖା ବହନ କଲା |

୧୯୬୬ ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟ :-

ପାଉଣ୍ଡ ଷ୍ଟର୍ଲିଂର ମୂଲ୍ୟ ହ୍ରାସ ହେତୁ 1949 ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ମୂଲ୍ୟ ହ୍ରାସ ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା | ତଥାପି ଯେହେତୁ ଭାରତର ବାଣିଜ୍ୟ ମୁଖ୍ୟତ ପାଉଣ୍ଡ ଷ୍ଟର୍ଲିଂରେ ଥିଲା, ଏହା ମୂଲ୍ୟର ଦୁଇ ପ୍ରମୁଖ ମୂଲ୍ୟ ହ୍ରାସ ପରି ପଞ୍ଜୀକୃତ ହୋଇନଥିଲା: 1966 ଏବଂ 1991 ମସିହାରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ସଙ୍କଟ ସମୟରେ।

1950 ରୁ ଭାରତ ବାଣିଜ୍ୟ ନିଅଣ୍ଟ ଜାରି ରଖିଥିଲା ଯାହା 1960 ଦଶକରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା। ଅଧିକନ୍ତୁ, ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ବଜେଟରେ ନିଅଣ୍ଟ ସମସ୍ୟା ରହିଥିଲା ଏବଂ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରର ନକାରାତ୍ମକ ସଞ୍ଚୟ ହାର ହେତୁ ବିଦେଶରୁ କିମ୍ବା ଘରୋଇ କର୍ପୋରେଟ୍ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଋଣ ନେଇପାରିନଥିଲେ। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ସରକାର ଆରବିଆଇକୁ ବଣ୍ଡ ଜାରି କରିଥିଲେ, ଯାହା ଅର୍ଥ ଯୋଗାଣକୁ ବଢାଇ ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି ଘଟାଇଥିଲା। ୧୯୬୬ ମସିହାରେ, ଟଙ୍କା ମୂଲ୍ୟ ହ୍ରାସକୁ ରୋକିବାରେ ବିଦେଶୀ ସହାୟତା ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ହୋଇ ଶେଷରେ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ବୈଦେଶିକ ସହାୟତା ପୁନର୍ବାର ବାସ୍ତବ ରୂପ ନେବା ପୂର୍ବରୁ ବାଣିଜ୍ୟ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକକୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଭାରତକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା। ଏହାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଥିଲା ଉଦାରୀକରଣ ସହିତ ବିମୁଦ୍ରାକରଣର ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଜନପ୍ରିୟ ପଦକ୍ଷେପ | ଅଧିକନ୍ତୁ, 1965 ର ଭାରତ-ପାକିସ୍ଥାନ ଯୁଦ୍ଧ ଆମେରିକା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କୁ ପାକିସ୍ତାନ ଆଡକୁ ବନ୍ଧୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଭାରତକୁ ବୈଦେଶିକ ସହାୟତା ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିନେଇଥିଲା, ଯାହା ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା। 1965/1966 ରେ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଖର୍ଚ୍ଚ ମୋଟ ଖର୍ଚ୍ଚର 24.06% ଥିଲା, 1965 ରୁ 1989 ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସର୍ବାଧିକ ଥିଲା (ଫାଉଣ୍ଡେସନ, 195) | ଅବନତି ଘଟାଇଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ କାରଣ ହେଉଛି 1965/1966 ର ମରୁଡ଼ି ଯାହା ଫଳରେ ମୂଲ୍ୟରେ ତୀବ୍ର ବୃଦ୍ଧି ଘଟିଥିଲା |

1969 ର ଶେଷରେ, ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କା ପ୍ରାୟ 13 ଟି ବ୍ରିଟିଶ୍ ପ୍ରି-ଡେସିମିଲ୍ ପେନ୍ସ ରେ କାରବାର କରୁଥିଲା | ଏକ ଦଶନ୍ଧି ପରେ, 1979 ସୁଦ୍ଧା, ଏହା ପ୍ରାୟ 6 ଟି ବ୍ରିଟିଶ୍ ନୂତନ ପେନ୍ସ (6p) ରେ କାରବାର କରୁଥିଲା | ଶେଷରେ, 1989 ଶେଷ ସୁଦ୍ଧା, ଭାରତୀୟ ରୂପ ପ୍ରାୟ ଚାରିଟି ବ୍ରିଟିଶ୍ ପେନ୍ସ ର ସର୍ବକାଳୀନ ସର୍ବନିମ୍ନ ସ୍ଥାନକୁ ଖସି ଆସିଥିଲା | ଏହା ପଦକ୍ଷେପଠାରୁ ଦୂରରେ ଅଦଳବଦଳ ଉଦାରୀକରଣ ସଂସ୍କାରର ଏକ ତରଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କଲା |

ବ୍ରେଟନ୍ କାଠ ପୋଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ (୧୯୭୦)

୧୯୭୧ ର ନିକ୍ସନ୍ ଶକ୍ ଏବଂ ସ୍ମିଥସୋନିଆନ୍ ଚୁକ୍ତିନାମା ପରେ ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏବଂ ଭାରତ ସରକାର ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କା ଉପରେ ଏକାଧିକ ସଂଶୋଧନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ମୁଦ୍ରା ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ୟାର୍ ଭାଲ୍ୟୁ ସିଷ୍ଟମରୁ ପେଗେଡ୍ ସିଷ୍ଟମକୁ ଏବଂ ୧୯୭୫ ସୁଦ୍ଧା ଟୋକେଇ ପେଗକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେଲା।

1991 ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟ :-

ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧ: ଭାରତରେ ଅର୍ଥନୈତିକ ଉଦାରୀକରଣ |

1991 ରେ, ଭାରତରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ସ୍ଥିର ବିନିମୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରମୁଖ ବାଣିଜ୍ୟ ଭାଗିଦାରୀମାନଙ୍କ ମୁଦ୍ରାର ଏକ ଟୋକେଇ ମୂଲ୍ୟରେ ଟଙ୍କାଯାଇଥିଲା। ୧୯୮୫ ରୁ ଭାରତ ଦେୟ ସମସ୍ୟାର ଭାରସାମ୍ୟ ହରାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲା ଏବଂ ୧୯୯୦ ଶେଷ ସୁଦ୍ଧା ଏହା ଗୁରୁତର ଆର୍ଥିକ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଲା। ସରକାର ଡିଫଲ୍ଟର ନିକଟତର ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଏହାର ବୈଦେଶିକ ମୁଦ୍ରା ଭଣ୍ଡାର ଶୁଖି ଯାଇଥିଲା ଯେ ଭାରତ ତିନି ସପ୍ତାହ ମୂଲ୍ୟର ଆମଦାନୀକୁ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ଦେଇପାରେ। ୧୯୬୬ ମସିହାରେ ଭାରତ ଉଚ୍ଚ ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି ଏବଂ ବୃହତ ସରକାରୀ ବଜେଟ୍ ଅଭାବର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲା | ଏହାଦ୍ୱାରା ସରକାର ଟଙ୍କା ମୂଲ୍ୟ ହ୍ରାସ କରିଥିଲେ।

୧୯୯ ର ଶେଷରେ, ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କା ଯଥେଷ୍ଟ ମୂଲ୍ୟହୀନ ହୋଇଥିଲା |

ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ (୨୦୦୦)

୨୦୦୦ ରୁ ୨୦୦୭ ମଧ୍ୟରେ ଅବଧି ମଧ୍ୟରେ, ଟଙ୍କା ହ୍ରାସ ହେବା ବନ୍ଦ କରି 1 $ = ₹ 44– ₹ 48 ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା | ୨୦୦୭ ର ଶେଷ ଭାଗରେ, ଦେଶରେ ସ୍ଥିର ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ ହେତୁ ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କା ଆମେରିକୀୟ ଡଲାରରେ ୩୯ ଟି ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ମୂଲ୍ୟରେ ରେକର୍ଡ ସର୍ବାଧିକ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏହା ଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରମୁଖ ରପ୍ତାନିକାରୀ, ଆଇଟି ଏବଂ ବିପିଓ ଫାର୍ମଗୁଡିକ ପାଇଁ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ଯେଉଁମାନେ ଟଙ୍କାର ମୂଲ୍ୟକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ସେମାନଙ୍କ ରୋଜଗାରରେ କ୍ଷତି ଘଟାଉଥିଲେ। ୨୦୦୮ ବିଶ୍ଵ ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟ ସହିତ ଏହି ଧାରା ଓଲଟପାଲଟ ହୋଇଗଲା କାରଣ ବିଦେଶୀ ନିବେଶକମାନେ ନିଜ ଦେଶକୁ ବିପୁଳ ପରିମାଣର ଅର୍ଥ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିଥିଲେ | ଏହିପରି ପ୍ରଶଂସା ଅନେକ ମୁଦ୍ରାରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥିଲା, ଯଥା | ବ୍ରିଟିଶ ଷ୍ଟର୍ଲିଂ ପାଉଣ୍ଡ, ଯାହା ଡଲାର ତୁଳନାରେ ମୂଲ୍ୟ ହାସଲ କରିଥିଲା ଏବଂ ପରେ ୨୦୦୮ ର ବିମୁଦ୍ରାକରଣ ସହିତ ପୁଣି ମୂଲ୍ୟ ହରାଇଲା |

୨୦୧୩ ଅବନତି

ସ୍ଥିର ସଂସ୍କାର ଏବଂ ବିଦେଶୀ ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗ ହେତୁ ଟଙ୍କା ୨୦୧୩ ମସିହାର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ହ୍ରାସ ପାଇବାରେ ଲାଗିଲା। ଏହାକୁ ଆହୁରି ହ୍ରାସ ନକରିବା ପାଇଁ ସରକାର ଏହି ଡ୍ରପ୍ ପୂର୍ବରୁ ପଦକ୍ଷେପ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୂଲ୍ୟ ହ୍ରାସ କରିବାରେ କେହି ସଫଳ ହୋଇପାରିଲେ ନାହିଁ। କ୍ରମାଗତ ଅବନତି ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି ପରେ ଭାରତର ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମନମୋହନ ସିଂ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଭାରତ ସଂସଦରେ ଏକ ବିବୃତ୍ତି ଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ମତ ରଖିଥିଲେ ଯେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଅବନତି ଆଂଶିକ ବିଶ୍ଵ ସ୍ତରୀୟ ତଥା ଘରୋଇ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଛି। ଏଥିସହ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡିକ ତାଙ୍କ ସରକାରକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ମୂଲ୍ୟ ସଙ୍କଟ ଦେଇ ଦେଶର ମୂଲ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଇଛି।

୨୦୧୬ ବିମୁଦ୍ରୀକରଣ :-

୨୦୧୬ ଭାରତୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ନୋଟ୍ ବିମୁଦ୍ରୀକରଣ ହେତୁ ₹ 500 ଏବଂ ₹ 1000 ନୋଟ୍ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ଫଳସ୍ୱରୂପ ନୂତନ ₹ 500 ନୋଟ୍, ଏବଂ ₹ 2,000 ନୋଟ୍ - ମୁଦ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରଥମ | ପରେ, ପୁରୁଣା ନାମଗୁଡ଼ିକର ନୂତନ ନୋଟ୍ ଯଥା | ସମାନ ମୂଲ୍ୟର ପୁରୁଣା ନୋଟ୍ ସହିତ ୧୦, ₹ 20, ₹ 50 ଏବଂ ₹ 100 ଜାରି କରାଯାଇଥିଲା ଯାହା ଆଇନଗତ ଟେଣ୍ଡର ଅଟେ | ଭାରତୀୟ ଟଙ୍କା ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ୨୦୦ ଟଙ୍କା ନୋଟ୍ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରଚାରରେ ଅଛି |

୨୦୨୩ ରେ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରତ୍ୟାହାର :-

ମେ ୨୦୨୩ ରେ, ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ପ୍ରଚାରରୁ, ୨,୦୦୦ ନୋଟ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲା। ୨୦୧୬ ମସିହାରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା, ୨,୦୦୦ ବ୍ୟାଙ୍କ ନୋଟ୍, ଆରବିଆଇ ଅନୁଯାୟୀ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୩ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଇନଗତ ଟେଣ୍ଡରରେ ରହିବ | ଏହାକୁ ପ୍ରଚଳନରୁ ହଟାଇବାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ବର୍ତ୍ତମାନର ବଜାର ଅର୍ଥନୀତିରେ ଏହାର ବ୍ୟବହାରର ନିମ୍ନ ହାର ଏବଂ ୨୦୧୮-୨୦୧୯ ସୁଦ୍ଧା ଏହାର ମୁଦ୍ରଣ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା।

ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରାର ଇତିହାସ: ପ୍ରାଚୀନ ସମୟ ରୁ ଆଧୁନିକ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ | History of the Indian Rupee: From Ancient Times to Modern Day😊

ମୁଦ୍ରା ଏକା ମୁଖ୍ୟ ମଙ୍ଗ ଧରିଛି ଆଧୁନିକ ଯୁଗ ରେ🤞