ସଂଯୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ (୨୪ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୪– ୨୪ ଜୁନ ୧୯୯୭) ଜଣେ ଭାରତୀୟ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ, ଯିଏ ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନାଟ ଓଡ଼ିଶୀର ଜଣେ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରଚାରିକା ଥିଲେ । ସଂଯୁକ୍ତା ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ ନାରୀଭାବେ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନାଟକୁ ଶିଶୁକାଳରୁ ଆଦରି ନେଇଥିଲେ ତଥା ଏହାର ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ଏହାକୁ ଦେଶବିଦେଶରେ ଆଦୃତ କରାଇବାରେ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ବହନ କରିଥିଲେ ।

ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମପୁରର ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ପିତା ଅଭିରାମ ମିଶ୍ର ଓ ମାତାଙ୍କ ନାମ ଶକୁନ୍ତଳା ମିଶ୍ର ଥିଲା । ବାଲ୍ୟ ସମୟରୁ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରତିଭା ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା । ମାତ୍ର ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ବିରୋଧ ସତ୍ତ୍ୱେ ତାଙ୍କ ମା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ବିରୋଧର କାରଣ ଥିଲା, ସେ ସମୟରେ ସାଧାରଣ ନାରୀମାନେ ନାଚୁ ନଥିଲେ । କେବଳ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ମାହାରୀ ମାନଙ୍କ ନାଚିବା ପ୍ରଥା ଥିଲା । ହେଲେ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିରୋଧକୁ ଖାତିର ନ କରି ମା'ଙ୍କ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ବଳରେ ସଂଯୁକ୍ତା ନୃତ୍ୟ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ | ପିଲାବେଳେ ସେ ନିଜ ପରିବେଶରୁ ବିଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନୀ ଶୁଣି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ |

(ସଂଯୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ )

ମା'ଙ୍କ ପ୍ରେରଣା ବଳରେ ସଂଯୁକ୍ତା ୪ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଗୁରୁ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ରଙ୍କଠାରୁ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ | ୧୯୫୦-୧୯୫୩ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ତିନି ତିନି ଥର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଶୁ କଳାକାର ଭାବେ ଅଭିହୀତ କରାଯାଇଥିଲା | ୬ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ଏକ ନୃତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଭାଗ ନେଇ ସେଠାରେ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ଅନେକ ପ୍ରଶଂସା ପାଇଥିଲେ | ୯ ବର୍ଷରେ ସେ କଲିକତାଠାରେ ଏକ ଲିଟିଲ୍ ଥିଏଟରରେ ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରିଥିଲେ | ୧୯୫୨ ମସିହାରେ ସେ ଅନ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଶିଶୁ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ସମାରୋହରେ ପ୍ରଥମ ପୁରସ୍କାର ଜିତିଥିଲେ | [୮]ନୃତ୍ୟରେ ଭଲ ପ୍ରଶିଁକ୍ଷଣ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପିତା-ମାତା ତାଙ୍କୁ ଚେନ୍ନାଇରେ କଳାକ୍ଷତ୍ରକୁ ପଠାଇଥିଲେ | ସେଠାରେ ରୁକ୍ମଣୀ ଦେବୀ ଆଡ୍ୟାରଙ୍କ ଅଧିନରେ ସେ ୬ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତ ନାଟ୍ୟମ୍ ଓ କଥକରେ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଥିଲେ | ଏହାପରେ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରବିଣ ଡିପ୍ଲୋମା ସହ ସେ ଉର୍ତ୍ତୀଣ୍ଣ ହୋଇ ସେଠାରେ କଳାକ୍ଷେତ୍ର ବ୍ୟାଲେଟ୍ ଟ୍ରୁପ୍ର ସଦସ୍ୟ ଭାବେ ଭାରତ ସମେତ ବିଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ଆଦୃତ କରିଥିଲେ | ୧୪ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ଓଡ଼ିଶା ଫେରିଆସି ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ବିକାଶ ଦିଗରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥିଲେ |

ସଂଯୁକ୍ତା ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ରଘୁନାଥ ପାଣିଗ୍ରାହୀ ଏକାଠି ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଉନ୍ନତି ଦିଗରେ କାର୍ଯ କରିଥିଲେ | କ୍ୟାରିଅର୍ର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସମୟରେ ସେ ଦୁହିଁଙ୍କୁ ଅନେକ ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡିଥିଲା | ୧୯୬୬ ମସିହାରେ ଗୁରୁ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ରଙ୍କୁ ସଂଗୀତ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ମିଳିବା ପରେ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ଥିତିରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ହେବାରେ ଲାଗିଥିଲା | ସେ ସମୟରେ ସେ ଦିଲ୍ଲୀରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରି ଦର୍ଶକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଂଶସିତ ହୋଇଥିଲେ | ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ରଘୁନାଥ ଜଣେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଗାୟକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ | ସଂଯୁକ୍ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ରଘୁନାଥ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ | ପରେ ସଂଯୁକ୍ତା ଓ ରଘୁନାଥଙ୍କ ଯୋଡି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବାରେ ଲାଗିଲା | ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରତି ସଂଯୁକ୍ତାଙ୍କ ଅବଦାନ ସ୍ୱରୂପ ୧୯୭୫ ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗରିକ ପୁରସ୍କାର, ପଦ୍ମଶ୍ରୀ ସମ୍ମାନରେ ସମ୍ମାନିତ କରାଗଲା | ଏହାପରେ ୧୯୭୬ ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ଓ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ଦିଆଯାଇଥିଲା |

ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ଭାରତ ସମେତ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ଆଦୃତ କରାଇବା ପାଇଁ ସେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ ଯେପରି୧୯୬୦ ମସିହାରେ ୧୬ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ସମୟର ସଙ୍ଗାତଜ୍ଞ ରଘୁନାଥ ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ସହ ସଂୟୁକ୍ତାଙ୍କ ବିବାହ ହୋଇଥିଲା | ୧୯ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ଦୁଇଟି ସନ୍ତାନର ଜନନୀ ହୋଇଥିଲେ|

ଆମେରିକା, ଫିଲିପାଇନ୍ସ, ୟୁନାଇଟେଡ୍ କିଙ୍ଗଡମ୍, ଇସ୍ରାଏଲ୍, ଗ୍ରୀସ୍, ପ୍ୟାରିସ୍ ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଭ୍ରମଣ କରି ସେଠାରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ | ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରତିଭା ଓ ନୃତ୍ୟକଳା ପ୍ରତି ଅବଦାନ ସ୍ୱରୁପ ତାଙ୍କୁ ୧୯୭୫ ମସିହାରେ ଭାରତର ଅନ୍ୟତମ ବେସାମରିକ ସମ୍ମାନ ପଦ୍ମଶ୍ରୀରେ ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୯୭୬ରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ସମ୍ମାନରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଜାରି ରଖିବା ସହ ଏହାକୁ ଦେଶ ବିଦେଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରାଥିଲେ | ନିଜର ଶେଷ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ନୃତ୍ୟଧାରାକୁ ଜାରି ରଖିବା ପାଇଁ ସେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ନେଇଥିଲେ | ନିଜର ଚେଷ୍ଟା ବଳରେ ସେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟର ମାନ୍ୟତା ଦେବାରେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲେ | ୧୯୯୭ ମସିହା ଜୁନ୍ ୨୪ ତାରିଖରେ ୫୨ ବର୍ଷ ବୟସରେ କର୍କଟ ରୋଗରେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା |

ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ରଘୁନାଥ ପାଣିଗ୍ରାହୀ ୧୯୯୯ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ନାଁରେ ଏକ ଟ୍ରଷ୍ଟ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ | ଯାହାର ନାଁ ଥିଲା 'ସଂଯୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ ମେମୋରିଆଲ୍ ଟ୍ରଷ୍ଟ୍' | ୨୦୦୧ଠାରୁ ଏହିି ସଂସ୍ଥା ପ୍ରତିବର୍ଷ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମେଧା ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କୁ ବୃତ୍ତି ଦେବା ସହ ସଫଳ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ ମଧ୍ୟ କରିଆସୁଛି |

ସଂଯୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ଉପରେ ସିନେମା :-

Encounter With the Gods: Orissi Dance With Sanjukta Panigrahi. 1999

ଭାରତର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଶୀ ଅନ୍ୟତମ। ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ଆରାଧ୍ୟ ଦେବତା ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମନ୍ଦିରରୁ ହିଁ ଏହି ନୃତ୍ୟର ଉଦ୍ଭବ। ଏକ ସମୟରେ ବାଳକମାନେ ବାଳିକା ବେଶରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରୁଥିଲେ, ଯାହା ‘ଗୋଟିପୁଅ ନାଚ’ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା। ଏହି ନାଚରୁ ହିଁ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ସୃଷ୍ଟି। ସ୍ବାଧୀନତୋତ୍ତର ଓଡ଼ିଶାରେ ଯେଉଁ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନାମାନେ ଓଡ଼ିଶୀକୁ ବିଶ୍ବ ସ୍ତରରେ ପହଞ୍ଚାଇବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ପଦ୍ମ ଶ୍ରୀ’ ସ˚ଯୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ ଅନ୍ୟତମ। ସେ ଜଣେ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଭାରତୀୟ ନାରୀ। ସଫଳ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ସହ ଗୃହିଣୀ, ପତ୍ନୀ ଓ ମାତା। ଘର-ସ˚ସାର ଓ ନୃତ୍ୟକୁ ଏକତ୍ର ନ୍ୟାୟ ଦେଇପାରିଥିଲେ; ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପକ୍ଷେ ସ˚ଭବ ନୁହେଁ। ସେ ଅସ˚ଭବକୁ ସ˚ଭବ କରିଦେଖାଇଥିଲେ। ଜୀବନର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୃତ୍ୟକୁ କେବେ ହେଲେ ଅବହେଳା କରି ନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଷାରେ- ‘ନୃତ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ପୂଜା। ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରୁ, ମୁଁ ମୁଦ୍ରା ତୋଳିପାରୁଛି। ସେହି ମୁଦ୍ରା ମୋ’ର ଅର୍ଘ୍ୟ, ସେହି ମହାପ୍ରାଣ ପାଇଁ।’

ବିଶ୍ବରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରବକ୍ତା। ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଭା ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଈଶ୍ବରଦତ୍ତ। ନୃତ୍ୟ ବେଳେ ମନ-ପ୍ରାଣ-ଶରୀରକୁ ସ˚ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମର୍ପିଦେଉଥିବା ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା। ତାଙ୍କ ନାମ ହିଁ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ଅନ୍ୟ ନାମ। ଓଡ଼ିଶୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲା ମାତ୍ରେ, ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଭଙ୍ଗୀ ଚକ୍ଷୁ ସାମନାରେ ଭାସିଉଠେ। ତାଙ୍କ ସ˚ପର୍କରେ ଏକଦା ‘ୱାସି˚ଟନ୍‌ ପୋଷ୍ଟ୍’ରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା- ସ˚ଯୁକ୍ତାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ବର ପ୍ରତିଟି ଅ˚ଶ ନୃତ୍ୟ କଳାର ବିକାଶ ପାଇଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିବଦ୍ଧ। ମଞ୍ଚରେ ତାଙ୍କର ଦ୍ରୁତ ପଦଚାଳନା ଓ ଅପରୂପ ଭ୍ରୂଲତାର ସାମାନ୍ୟ କୁଞ୍ଚନ, ଦର୍ଶକଙ୍କ ଉପରେ ଐନ୍ଦ୍ରଜାଲିକ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ। ସେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ ଲାଗେ, ସତେ ଯେପରି ସେ କୌଣସି ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ଦିର ଗାତ୍ରର ଏକ ଅପରୂପା ସ୍ଥାପତ୍ୟ।

ଗୁୁରୁ ଥିଲେ ‘ପଦ୍ମ ବିଭୂଷଣ’ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ର। ନଅ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସ˚ଯୁକ୍ତାଙ୍କୁ ଚେନ୍ନଈର ‘କଳାକ୍ଷେତ୍ର’ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଭର୍ତ୍ତିକରାଯାଇଥିଲା। ଅଧ୍ୟକ୍ଷା ଥିଲେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାରତନାଟ୍ୟମ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ଡକ୍‌ଟର‌୍‌ ରୁକ୍ମିଣୀ ଦେବୀ। ସ˚ଯୁକ୍ତା ତମିଳ ଭାଷା ଜାଣି ନ ଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ମନାକରିଦେଇଥିଲେ ରୁକ୍ମିଣୀ। ହେଲେ, ଛୋଟ ଝିଅର ଦୃଢ଼ ମନୋଭାବ ଦେଖି ନିଷ୍ପତ୍ତି ବଦଳାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟହୋଇଥିଲେ। ସ˚ଯୁକ୍ତା ତମିଳ ଭାଷା ସହ ଭାରତନାଟ୍ୟମ ଶିକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ତାହା ପରେ କଥକଲୀ। ‘କଳାକ୍ଷେତ୍ର’ରେ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା କରିବା ପରେ ଯାଇଥିଲେ ମୁମ୍ବଈର ‘ଭାରତୀୟ ବିଦ୍ୟା ଭବନ’। ସେଠାରେ ଗୁରୁ ହଜାରୀଲାଲଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିଲେ କଥକ।

ଚେନ୍ନଈ ରହଣି କାଳରେ ସେ କଣ୍ଠ-ଶିଳ୍ପୀ ରଘୁନାଥ ପାଣିଗ୍ରାହୀଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସେତେ ବେଳେ ସ˚ଯୁକ୍ତାଙ୍କୁ ପନ୍ଦର ଏବ˚ ରଘୁନାଥ ପଚିଶ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ଯୁବକ। ପ୍ରେମ ବିବାହରେ ପରିଣତ ହେଲା ୧୯୬୦ରେ। ବିବାହିତ ଦ˚ପତି ଓଡ଼ିଶା ଫେରିଲେ। କୋରାପୁଟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବାମଣିପୁଟକୁ। ମଫସଲ ଗାଁରେ ଶ୍ବଶୁରାଳୟରେ ଏକରକମ ବନ୍ଦିନୀ ଜୀବନ କ୍ରମେ ଅସହ୍ୟ ହେଲା। ସ˚ଯୁକ୍ତାଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ବିଦ୍ରୋହ କରିଉଠିଲା। ପତିଙ୍କ ସହଯୋଗ ନ ମିଳିଥିଲେ ସେଇଠି ପୂର୍ଣ୍ଣଛେଦ ପଡ଼ିଯାଇଥାଆନ୍ତା ! ତାହା ପରେ ଲମ୍ବା ସ˚ଘର୍ଷ। ଊଣେଇଶ ବର୍ଷ ବେଳକୁ ଦୁଇ ଦୁଇଟି ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନଙ୍କ ଜନନୀ ହୋଇସାରିଥିଲେ ସ˚ଯୁକ୍ତା। ଏ ଭଳି ଘଟିଲେ ସାଧାରଣତଃ ପେସାଦାର ଶିଳ୍ପୀ ଜୀବନରେ ଅଗ୍ରଗତି ଅସମ୍ଭବ ହୋଇପଡ଼େ। କିନ୍ତୁ, ଅସମ୍ଭବକୁ ସମ୍ଭବ କରିଦେଖାଇଥିଲେ ସ˚ଯୁକ୍ତା। ଗୁରୁ କେଳୁଚରଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ, ଉପଦେଶ ଓ ସହାୟତା ତାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲା ଶୀର୍ଷରେ। ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଥିଲା- ‘ରଘୁନାଥ ଗାଆନ୍ତୁ ଓ ସ˚ଯୁକ୍ତା ନାଚନ୍ତୁ।’ ତାହା ହିଁ ହେଲା; ହେଲା ମଣିକାଞ୍ଚନର ଅପୂର୍ବ ସ˚ଯୋଗ। ଉଭୟ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଓ ସ˚ଗୀତର ପ୍ରସାର ହେଲା। ତେବେ, ଲମ୍ବା ଧରାବାସ ସ˚ଯୁକ୍ତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟରେ ନ ଥିଲା। କର୍କଟାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ତେପନ ନ ପୂରୁଣୁ ୧୯୯୭ ଜୁନ୍‌ ୨୪ରେ ତାଙ୍କର ପରଲୋକ ହୋଇଥିଲା। ‘ଦେବନଟୀ’ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଜଣାଇଥିଲେ କବି ସଚ୍ଚି ରାଉତରାୟ: ‘‘ବିଦ୍ୟାଧରୀ ଆସିଥିଲ ଯେଉଁଠାରୁ, ସେଇଠାକୁ ଆସିଲ ଫେରି। ଇନ୍ଦ୍ରସଭା ପଡ଼ୁଛି ଉଛୁଳି, ତୁମ ଆଗମନେ; ତୁମେ ଦେବନଟୀ, ଶାପଗ୍ରସ୍ତା; ମର୍ତ୍ତଲୀଳା ସାରି ଫେରୁଛ ସ୍ବସ୍ଥାନେ, ଏଠା ର˚ଗମଞ୍ଚେ କାନ୍ଦୁଅଛି ତୁମର ନୂପୁର।” ରଘୁନାଥ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଜଣାଇଥିଲେ ଏହି ଭାଷାରେ: ‘‘ଚାଲିଗଲ ତୁମେ ମୋ’ଠାରୁ ସିନା, ବହୁ ଦୂରେ ଦୂରାନ୍ତରେ; ମୁଁ ବା କେବେ ଛାଡ଼ି କି ପାରିବି, ତୁମେ ବନ୍ଧା ମୋ’ ଅନ୍ତରେ।’’

ଭାରତୀୟ ଓଡ଼ିଶୀ ନର୍ତ୍ତକୀ- ସଂଯୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ | Sanjukta Panigrahi (The greatest dancer)

ମହାନ୍ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ସଂଯୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ।