"ତୁମେ କ'ଣ ଜାଣିନ ଆମର ଅନ୍ ଲାଇନ୍ କ୍ଲାସ୍ ହେଉଛି! ଯେତେବେଳେ ଦେଖିବ କାହିଁ ପଢୁନୁ ତ... କିଛି ଲେଖୁନୁ ବି... ବାରମ୍ବାର ଖାଲି ଘୋଷି ହେଉଛନ୍ତି। ଆମ ଘରେ ତ ଏଣ୍ଡ୍ରଏଡ୍ ଟିଏ ବି ନାହିଁ। କେମିତି ପଢ଼ିବି ଯେ?!... ତୁମେ ତ କିଣି ବି ଆଣୁନ!...", ବଡ଼ ପାଟିରେ କହି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଖଟ ଉପରେ ଚଦରଟିଏ ଘୋଡ଼ି ହୋଇ ସଁ... ସଁ... ହେଉଥିଲା, ଏକଲବ୍ୟ।

ପୁଅର ଏହି କାନ୍ଦିବା ଦେଖି, ବାପା ରାଧେୟଙ୍କ କୋହ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ପିଲାଟା ଭଲ ପଢୁଛି ବୋଲି ପୂର୍ବ ବର୍ଷ ପ୍ରଧାନଶିକ୍ଷକ ଆଜ୍ଞା କହୁଥିଲେ। ଏଥର ୯୦% ମାର୍କ ରଖିବ ବୋଲି ଆଶା ରଖିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ଏ କରୋନା ସମୟରେ କେଉଁଠୁ ସେ ଟଙ୍କା ବା ଆଣିବ! ବହୁତ କଷ୍ଟ କରି ଏଇ ଦୁଇ ବର୍ଷ ହେଲା ଠେଲା ଗାଡ଼ିଟିଏ କିଣିଛି। ବରା, ଘୁଗୁନି, ପିଆଜି, ଗୁଲୁଗୁଲା ଆଦି ବେପାର କରେ। ଏଇ ଦୁଇ ବର୍ଷ ହେଲା ଶିଶୁ ମନ୍ଦିରରେ ପୁଅଟି ଜଏନ୍ କରିଛି। ବେପାରଟା ଭଲ ଚାଲୁଥିଲା। ପିଲାର ପାଠ ପଢ଼ା ବି ଉତ୍ତମ ଥିଲା। କ'ଣ ବା କରିବ ସେ ଏ ଲକ୍ ଡାଉନ୍ ରେ ବଡ଼ କଟକଣା! ଦି ପଇସା ରୋଜଗାର ହେଲେ ସିନା କ'ଣ କରିବ?! ସ୍ତ୍ରୀ ମାଳତୀର ବି ଦେହଟା ଠିକ୍ ନାହିଁ। ଏଇ ଲକ୍ ଡାଉନ୍ ହେବାର ଠିକ୍ ଦୁଇ ମାସ ପରେ ମାଳତୀର ରକ୍ତଚାପଟା ଟିକେ ବଢ଼ିଯାଇଛି। ଯାହା ପଇସା ଥିଲା ସେଇଟା ବି ଦେହ ଦେଖାରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୋଇ ସାରିଛି। ଔଷଧ ପତ୍ରର ବି ନିଆଁ ଲଗା ଦାମ୍। ଡାକ୍ତର ତ ଭଲସେ ଦେଖିବାର ନାଁ ନାହିଁ। ଖାଲି ତିନି ଫୁଟ ଦୂରରୁ ପ୍ରେସ୍କ୍ରିପ୍ସନ୍ ଟା ରେ ଔଷଧର ନାମ ଗାରେଇ ଦେଇ ଦୂରକୁ ଫୋପାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି। ଆଉ ଔଷଧ ଦୋକାନରୁ କିଣି ନେବାକୁ କହନ୍ତି। ପାଖକୁ ଆସିଲେ କମ୍ପାଉଣ୍ଡ ହାତରେ ଔଷଧ ଭରା ପଲିଥିନ୍ ଟି ଆଣନ୍ତି। ଆଉ ସେମିତି ଦୂରରେ ଥାଇ ହିଁ କହି ଦିଅନ୍ତି, କେଉଁଟା କେମିତି ଖାଇବାକୁ ହେବ? ଏଇ କିଛିଦିନ ହେଲା ଔଷଧ ବି ସରିଗଲାଣି। ଘରଟା ବଡ଼ କଷ୍ଟ ମଷ୍ଟରେ ଚଳୁଛି। ମାଳତୀ ଯାହା ଚାଳଘର ପଛପଟେ ଚାରିହାତିଆ ବଗିଚାଟିଏ କରିଥିଲା, ସେଥିରେ ହିଁ ତେଲ ଲୁଣ ସଂସାରଟା ଚଳିଯାଉଛି। ବଗିଚାରେ ଦୁଇ ତିନିଟି ଫୁଲ ଗଛ, ଟମାଟ ଗଛ କିଛି, ଗୟା ଶାଗ ଗଛ, ଚାରିଟା ବାଇଗଣ ଗଛ, ଧନିଆ ଗଛ, ପିଆଜ ଗଛ, କଞ୍ଚାଲଙ୍କା ଗଛ, ବୋଇତିଆଳୁ ଗଛ ଆଉ କିଛି ଭେଣ୍ଡି ଗଛ। ଯେଉଁ ଦିନ ଯାହା କିଛି ଅଧିକ ହେବ, ସେସବୁକୁ ଏକ ଟୋକେଇରେ ନେଇ ସେ ବୁଲି ବୁଲି ବିକିବାକୁ ଯାଏ। ଆଉ ଯଦି କିଛି ବି ନ ହୁଏ ତାହାଲେ ଖାଇବାଟା ତ ଚଳିଯାଏ। କଥାରେ ଅଛି, "ସ୍ତ୍ରୀ ହେଉଛି ଗୋଟିଏ ଘରର ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ।" ଆଜି ଯଦି ମାଳତୀ ନ ଥାଆନ୍ତା, ତାହାଲେ କ'ଣ ଯେ ଲକ୍ ଡାଉନ୍ ରେ ତା'ର ଅବସ୍ଥା ହୁଅନ୍ତା ତାହା କଳ୍ପନାର ବାହାରେ!... ବହୁତ କଷ୍ଟକରି ଏଇ କିଛି ଦିନ ହେବ ₹୫୦୦ ଟଙ୍କା ହୋଇଛି। ମାଳତୀର ଔଷଧ ଖର୍ଚ୍ଚକୁ ବି ନିଅଣ୍ଟ। ସେ ଯାହା ବି ହେଉ ଆଜି ତା'କୁ ଔଷଧ ଆଣିବାକୁ ହିଁ ହେବ। ଏଇ ପଅର ଦିନ ଭେଣ୍ଡି ତୋଳୁ ତୋଳୁ ମୁଣ୍ଡ ବୁଲାଇ ହୋଇ ପଡ଼ି ଯାଇଥିଲା ବଗିଚାରେ। ଏକଲବ୍ୟ ପାଟିକରି ଡାକିଥିଲା ତା'କୁ। ମୁହଁ ରେ ପାଣି ଛାଟି ସେ ଚେତା ଫେରାଇ ଆଣିଥିଲା। ଛାଇକୁ ଆଣି ମୁଣ୍ଡ ଧୋଇ ଦେଇଥିଲା, ସେ। ଏକଲବ୍ୟ କୁ କହିଥିଲା ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଗିଲାସେ ଫେଣ୍ଟି କରି ଆଣିବାକୁ। ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ପିଇଲା ପରେ ମାଳତୀ ଟିକେ ତାଜା ହେଲା। ରାଧେୟ ବହୁ ସମୟ କୁଣ୍ଢେଇ ଧରି କାନ୍ଦି ପକାଇଥିଲା ମାଳତୀକୁ ଧରି। ଖଟ ଉପରେ ଶୁଆଇ ଦେଇ ଗୋଡ଼ ହାତ ଚିପି ଦେଇଥିଲା। ଆଉ ମାଳତୀ ଶାନ୍ତିରେ ଶୋଇଯାଇଥିଲା।

ମାଳତୀ ଚା' କପେ ଆଣିଲ କହି କହି ପ୍ୟାଣ୍ଟ୍ ସାର୍ଟ ପିନ୍ଧିଲା, ରାଧେୟ। "ଏଇ ସକାଳ ୭ଟାରୁ କେଉଁ ଆଡ଼େ ବାହାରିଲ?", ପ୍ରଶ୍ନ କଲା ମାଳତୀ। "କୁଆଡ଼େ ଆଉ ଯିବି... ଏଇ ତୁମ ଔଷଧ ଆଣିବା ପାଇଁ", କହିଲା ରାଧେୟ। ଚେୟାର୍ ଉପରେ ଟିକେ ବସିଥାଅ ମୁଁ କରିକି ନେଉଛି- କହିଲା ମାଳତୀ। କିଛି ସମୟ ପରେ ମାଳତୀ ଚାହା କପେ ଆଉ ମୁଢ଼ି ତାଟିଆଏ ଆଣି ଟେବୁଲ୍ ଉପରେ ଥୋଇଲା। ପାଣି ଗିଲାସେ ଆଣି ରାଧେୟଙ୍କ ହାତରେ ଧରାଇଲା। ଆଉ କହିଲା, "ମୁଁ କ'ଣ କହୁଥିଲି କି, ମୋତେ ତ ଏବେ ଭଲ ଲାଗୁଛି। ପରେ ବି ଆମେ ଔଷଧ କିଣି ପାରିବା। ଏକଲବ୍ୟ ପାଇଁ କେଉଁଠୁ ବହିପତ୍ର କିଣି ଆଣନ୍ତନି। ପିଲାଟା ଭଲ ପଢୁଛି। କାଲି ପାଖ ସାହୁ ବାବୁଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଏଣ୍ଡ୍ରଏଡ୍ ରେ ଅନ୍ ଲାଇନ୍ ପଢୁଥିଲା। ସେଠାରୁ ଆସିଲା ପରେ ତା'ର ମୁହଁ ଶୁଖିଯାଇଥିଲା।

ଆଉ କାହିଁ ପଚାରିଲେ କିଛି କହୁନାହିଁ। ବୋଧହୁଏ ତା'ର ପଢ଼ାର ଆଗ୍ରହ କମିଯାଇଛି। ହଁ... ମୁଁ ବି କିଛିଦିନ ତଳେ ସେଇ ପଢ଼ା ବିଷୟରେ ପଚାରୁଥିଲି ଆଉ ସେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଶୋଇଯାଇଥିଲା, ଖଟ ଉପରେ। ଆଉ ଏଣ୍ଡ୍ରଏଡ୍ ଟିଏ କିଣିବା କଥା ବି କହୁଥିଲା। ଚାହା କପ୍ ଟିକୁ ଟିକେ ସୋସାଡି ଦେଇ କିଛି ସମୟ ଚୁପ୍ ରହିଲା, ରାଧେୟ। କିଛି ସମୟ ପରେ କହିଲା, "ତୁମ ଦେହ ପାଇଁ ଔଷଧ ନ ଆଣିଲେ ନ ଚଳେ। ହୁଏତ ଆମେ ଆଉ କିଛି ଦିନ ଗଲେ ଏଣ୍ଡ୍ରଏଡ୍ ଟିଏ ଆଣି ପାରିବା।" ଅଧା ପିଆ ଚାହା କପ୍ ଟିକୁ ଟେବୁଲ୍ ଉପରେ ଥୋଇଦେଇ ସେ ଲୁହ ଛଳ ଛଳ ଆଖିରେ ଚାଲିଗଲେ, ସିଧା ବଜାର ଆଡ଼କୁ। ପଛରୁ ମାଳତୀ ବଡ଼ ପାଟିରେ ବାରମ୍ବାର କହୁଥାଏ, "ଆରେ... ଶୁଣ ଚାହା ପିଇଲନି କି ମୁଢ଼ି ଖାଇଲନି ଯେ...।" ନ ଶୁଣିଲା ପରି ଚାଲିଗଲେ, ରାଧେୟ ପ୍ରେସ୍କ୍ରିପ୍ସନ୍ ପେପର୍ ଧରି। ତରତର ରେ ସାଇକେଲ୍ ଚଳାଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା, ରାଧେୟ। ଔଷଧ ଦୋକାନରୁ ଔଷଧ କିଣି ଫେରିବା ବେଳେ ସେ ଭୁଲି ଯାଇଥିଲା ମାସ୍କ୍ ଆଣିବାକୁ। ମଝି ବଜାର ଚାରି ଛକିଆରେ ଦଳେ ପୋଲିସ୍ ଧରି ପକାଇ ବହେ କଷି ଦେଇଗଲେ, ପି.ଭି.ସି. ପାଇପ୍ ରେ। ଗୋଡ଼ ହାତ ନୋଳା ଫାଟି ରକ୍ତ ବହି ଯାଉଥାଏ, ତା'ର ହାତ ସାରା। ଘରକୁ ଗଲା ପରେ ମାଳତୀ ଏହା ଦେଖି ଭୋ ଭୋ ହୋଇ କାନ୍ଦି ପକାଇଥିଲା। ପଲିଥିନ୍ ଭିତରେ ଥିବା କେତେଟା ଟାବ୍ଲେଟ୍ ଚେପା ହୋଇଯାଇଥିଲା। ପଲିଥିନ୍ ଟି ଫାଟି ଯାଇଥିଲା, ଅତି ଯତ୍ନରେ ଗଣ୍ଠି ପକାଇ ସେ ସାଇକେଲ୍ ନେଇ ଦୌଡ଼ି ଚାଲିଆସିଥିଲା। ଗୁଡ଼ାଏ ଅସଭ୍ୟ ଭାଷାରେ ଗାଳି କରିଥିଲା, ମାଳତୀ ପୋଲିସ୍ କୁ। ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ରାଧେୟ ବୁଝାଇଥିଲା ମାଳତୀକୁ ସେମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ କାମ କାମ କରିବାକୁ ଦିଅ ମାଳତୀ। ସେମାନେ ବି ତ ମାସ୍କ୍ କୁ ନେଇ ଜନସଚେତନତା କରୁଛନ୍ତି। ଫାଟିଯାଇଥିବା ହାତକୁ ବିଶଲ୍ୟକରଣୀ ଔଷଧ ଲଗାଇ ଦେଇ ବହୁତ କାନ୍ଦିଥିଲା, ମାଳତୀ। ଆଉ କିଛି ଦିନ ହେବ ସେ ପନିପରିବା ବିକି ଯାଇପାରିନଥିଲା।

ଏଥର ମାଳତୀ ସଅଳ ଘରକାମ ସାରି ମୁଠାଏ ପେଟକୁ ଖାଇଦେଇ ପରିବା ଟୋକେଇ ଧରି ଯାଉଥିଲା ବିକ୍ରି କରିବାକୁ। କିନ୍ତୁ, ରାଧେୟ ଏ କାମ କରିବାକୁ ବହୁତ ମନା କରିଛି ମାଳତୀକୁ। କିନ୍ତୁ, ମାଳତୀ ସେ କଥାକୁ ଆଉ କି ଶୁଣେ! ଛୋଟ ମୋଟ ଯାହା ଘରକାମ ଥାଏ, ତାହା ବାପପୁଅ କରି ନିଅନ୍ତି। ଯେପରି ଘର ଝାଡୁ କରିବା, ଫୁଲ ତୋଳିବା, ପାଣି ଆଣିବା, ପନିପରିବା ବାଡ଼ିରୁ ଆଣି ସାଇତି ରଖିବା ଇତ୍ୟାଦି। ଏତେ କାମ ସତ୍ତ୍ୱେ ବି ଯେତେବେଳେ ପରିବା ବିକି ମାଳତୀ ଘରକୁ ଫେରେ, ତା' ମୁହଁରେ ସେହି ହସ ଲାଖି ରହେ। ସତରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବଦାନ ହିଁ ନାରୀ। କେମିତି ସେମାନେ ସହି ପାରନ୍ତି ସଂସାରର ସବୁ ଦୁଃଖ ଜଞ୍ଜାଳକୁ!... ଛାତିକୁ ପଥର କରି... ରାତିରେ ମାଳତୀ ଶୋଇଗଲା ପରେ ରାଧେୟ ତା'ର ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଉଁସି ଦେଇ ବହେ କାନ୍ଦି ପକାଏ। ଅତୀତ ଆଉ ବର୍ତ୍ତମାନ୍ ର ମାଳତୀ ଭିତରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିବା ଅଜସ୍ର ସାହସ ଓ ଶକ୍ତି ସେ ଦେଖି ଚକିତ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଯେଉଁ ମାଳତୀ ଦିନେ ଘରୁ ପଦାକୁ ବାହାରୁ ନଥିଲା। ପାଣି ବାଲତି ଟିଏ ଆଣିବାକୁ ରାଧେୟର ସାହାରା ଲୋଡୁଥିଲା। ସେ ଆଜି ରାଜରାସ୍ତା ଦାଣ୍ଡରେ ପନିପରିବା ବିକାଳି। ହାୟ...! ଭାଗ୍ୟର କି ଅଟ୍ଟହାସ୍ୟ!!...

ସେଦିନ ପରିବା ବିକି ଆସି ଟୋକାଇଟାକୁ ଘରେ ଥୋଉ ଥୋଉ ଭୂଇଁ ଉପରେ ଟଳି ପଡ଼ିଥିଲା, ମାଳତୀ। ପାଣି ଛାଟି ଚେତା ଫେରାଇ ଆଣିଥିଲା, ରାଧେୟ। ଥଣ୍ଡା ପାଣିରେ ଧୋଇ ଦେଇଥିଲା ମୁଣ୍ଡକୁ। ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଗିଲାସେ ପିଆଇ ଦେଇ କାନ୍ଦୁଥିଲା କୁଣ୍ଢାଇ ପକାଇ ମାଳତୀକୁ। କିଛି ସମୟ ପରେ ବାଢ଼ି ଦେଇଥିଲା ପଖାଳ ଭାତ ଆଉ ଶାଗ ଭଜା। ଆଉ ତା'ପରେ ବଢ଼ାଇ ଦେଇଥିଲା ଔଷଧ। ସେ କହିଲା ଆଉ ତୁ ଆଜିଠାରୁ ପନିପରିବା ବିକି ବଜାରକୁ ଯିବୁ ନାହିଁ। ମୁଁ ଗୋଟାଏ ଯୋଜନା କରିଛି। ତୁ ଆମର ଘରେ ଜଳଖିଆ କର। ମୁଁ ଘର ଘର ବୁଲି ସାଇକେଲ୍ ରେ ଦେଇଆସିବି। ତୋତେ ମୋ ରାଣ, ଆଜିଠୁ ଆଉ ପଦାକୁ ଯିବୁନି। "କିନ୍ତୁ...", ମାଳତୀ କହିଲା। କିଛି କିନ୍ତୁ ଫିନ୍ତୁ କିଛି ନୁହଁ। ତୁ ଦେଖିବୁ ଏ ଲକ୍ ଡାଉନ୍ ରେ ଭି ଆମ ବେପାର ନିଶ୍ଚୟ ଚାଲିବ। ଦୁହିଁଙ୍କ ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରୁଥାଏ। ହଠାତ୍ ଦୁହିଁଙ୍କ ଗାଲରେ କାହାର ଉଷ୍ଣ ହାତର ସ୍ପର୍ଶ ପାଇ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଶିହରଣ ଖେଳିଗଲା। ସେମାନେ ଜାଣିପାରିଲେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ତାଙ୍କ ଦୁହିଁଙ୍କ ଆଖିରୁ ଲୁହ ପୋଛି ଦେଉଛି। ସେମାନେ ତାକୁ କୁଣ୍ଢାଇ ପକାଇଲେ। ପୁଅ କହୁଥିଲା, "ବାପା ଏଥର କିଏ କୁଆଡେ ଯିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ମୋର ଏଣ୍ଡ୍ରଏଡ୍ ଆଣିବା ବି ଦରକାର ନାହିଁ। ଆଜି ଖେଳିବାକୁ ଗଲାବେଳେ ମଦନ ବାବୁଙ୍କ ଘର ସାମ୍ନାରେ ବହୁତ ଗୁଡ଼ିଏ କାଗଜପତ୍ର ପଡ଼ିଥିବାର ଦେଖିଲି। ପାଖକୁ ଯାଇ ଦେଖିଲି କେତେ ବହି, ଖବରକାଗଜ ସବୁ ପଡ଼ିଛି। ତାଙ୍କ ପୁଅର ଷଷ୍ଠ ଶ୍ରେଣୀର ପୁରୁଣା ବହି ବି ପଡ଼ିଥିଲା, ଚିରିଯାଇଥିବା କିଛି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଜୀବନୀ ବି ଥିଲା। ସେସବୁକୁ ମୁଁ ଗୋଟାଇ ଆଣିଛି। ଭାବୁଛି ସେସବୁକୁ ନେଇ ପଢ଼ିବି। ଖୁବ୍ ପରିଶ୍ରମ କରିବି। ଯେଉଁ ପାଠ ସବୁ ବୁଝିପାରିବିନି ସାର୍ ଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ ବୁଝି ଆସିବି। ସେ ତ କେବେ ମନା କରିବେନି ନାଁ...। ଏକଲବ୍ୟ ପୁଣି ତ ଦୂରରେ ଥାଇ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠୁ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା।"

ନିଜ ପୁଅଠାରୁ ଏପରି ସେମାନେ କଥା ଶୁଣି କୋହ ଚାପି ପାରୁ ନଥିଲେ। ଆଉ ଭାବୁଥିଲେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପରି ଏମିତି ଅନେକ ଅସହାୟ ଏକଲବ୍ୟଙ୍କ ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟରେ।

***

×***×***

ଭିନ୍ନ ଏକ ଏକଲବ୍ୟ

ଶିକ୍ଷାର ମୂଲ୍ୟବୋଧ