ଘନ ଘନ ବନଭୂମି ରାଜିତ ଅଙ୍ଗେ

ନୀଳ ଭୂଧରମାଳା ସାଜେ ତରଙ୍ଗେ.......

ପ୍ରାକୃତିକ ସୁନ୍ଦରତା ରେ ସୁଶୋଭିତା ଓଡ଼ିଶା। ସେ ସବୁଜ ବନାନୀ ହେଉ କିମ୍ବା ସୁଉଚ୍ଚ ପର୍ବତ ମାଳା ଓଡ଼ିଶାର ଶୋଭା ବର୍ଦ୍ଧନ ରେ କେବେ କାର୍ପଣ୍ୟତା କରି ନାହାଁନ୍ତି। ସେପରି ଭାବରେ ଓଡ଼ିଶାର ଭିତକନିକାର ଥିବା ମଂଗ୍ରୋଭ mangrove ଜଙ୍ଗଲ ଭାରତ ବର୍ଷର mangrove ଜଙ୍ଗଲ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶେଷ ଆକର୍ଷଣ ସାଜି ପାରିଛି। ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଉତ୍ତରପୂର୍ବ ର କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲା ରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଭିତରକନିକା ର mangrove ଜଙ୍ଗଲ ଭାରତ ର ଦ୍ଵିତୀୟ mangrove forest ଅଟେ। ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର।

ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବୈତରଣୀ ର ଆବଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ରେ ୬୭୨ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ରେ ଗଠିତ ଭିତରକନିକା ର ମଂଗ୍ରୋଭେ ଅରଣ୍ୟ। ଏଠାରେ ଉଷ୍ମ କଟିବନ୍ଧନୀୟ tropical ଜଳବାୟୁ ଦେଖା ଯାଏ ଯେଉଁଠି ଅଧିକ ଆର୍ଦ୍ରତା ସହିତ , ମୌସୁମୀ ରେ ସଠିକ୍ ଧରଣ ର ବର୍ଷା ଓ ଶୀତ ସମୟରେ ସାମାନ୍ୟ ଶୀତ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ମଧୁର ଜଳ ଓ ଲୁଣି ଜଳର ମିଶ୍ରିତ ପ୍ରଭାବ ଦେଖା ଯାଉଥିବାରୁ ଏହା ମଂଗ୍ରୋଭ୍ mangrove ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ପରିବେଶ ଯୋଗାଇଥାଏ।

ଭିତକନିକାରେ ଜୈବ ବିବିଧତା କୁ ଦେଖିଲେ ଏହାର ଅସାଧାରଣ ଜୈବ ବିବିଧତା କୁ ଜାଣି ହୁଏ। ଭିତରକନିକା ରେ ୫୫ ପ୍ରକାର ମଂଗ୍ରଭ mangrove ଦେଖା ଯାଏ ଯାହାକି ଭାରତ ର ଦ୍ଵିତୀୟ ସର୍ବ ବୃହତ୍ ପ୍ରକାର ମିଳିଥାଏ ( ପ୍ରଥମ ସୁନ୍ଦରବନ) । ଏଠାରେ avicennia , rhizophora , bruguiera ଏବଂ soneratia ଭଳି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ mangrove ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। କଣ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି ଏହି mangrove ର ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉପସ୍ଥିତି ହିଁ ଏହାର ତଟ କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ , ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ କୁ ଦୂରୀଭୂତ କରିଥାଏ ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ କଥା କି ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଯେମିତି କି ବାତ୍ୟା ଓ ଝଡ଼ ରୁ ସେହି ସ୍ଥାନ କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଥାଏ।

ଜଙ୍ଗଲ ର ଫ୍ଲୋରା ବା ଉଦ୍ଭିଦ ବିଶେଷ -

ଏହାର ବିଶେଷତ୍ଵ ହେଉଛି pneumatophore ଯାହାର ଚେର ବା ମୂଳ ମୁଖ୍ୟ ଶ୍ୱାସ ପ୍ରଶ୍ୱାସ କ୍ରିୟା କରିଥାଏ ଏହାକୁ breathing roots ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଘଞ୍ଚ foliage ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। ଆପଣ ଭିତର କନିକା ର ବାଲି ରେ ଦେଖି ପାରିବେ ଯେମିତି ଗୋଟେ ଗଛ କୁ ଓଲଟା କରି ପୋତା ଯାଇଛି ହେଲେ ସେଇଠି ହିଁ pneumatophore ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ଯାହା ର ଚେର breathing କରିଥାଏ। Avicennia , Rhizophora , Bruguiera ଓ sonerattia ଏହାର ବିବିଧତା କୁ ଆହୁରି ମଜବୁତ୍ କରାଇଥାଏ।

ଜଙ୍ଗଲ ର Fauna ତଥା ପ୍ରାଣୀ ବିଶେଷ -

ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ରେ ଯେତେ ସବୁ ପ୍ରାଣୀ ବିଶେଷ ଦେଖା ଯାଏ ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ କୁମ୍ଭୀର ଙ୍କ ର ବାସସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଭାରତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କୁମ୍ଭୀର ବ୍ୟତୀତ ସରୀସୃପ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତୀୟ ଅଜଗର indian python, ଗୋଧି ଇତ୍ୟାଦି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ରେ ପାଖା ପାଖି ୨୧୫ ରୁ ୨୨୦ ପ୍ରକାର ର ଚଢ଼େଇ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବେ ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ପରିବ୍ରାଜକ ଚଢ଼େଇ ମାନଙ୍କ ର ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହା ଛଡ଼ା ଅନେକ ପ୍ରକାର ସାମୁଦ୍ରିକ ମାଛ ଓ କଙ୍କଡ଼ା ଆଦି ଦେଖା ଯାଏ ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ନୀଳ ରକ୍ତ କଙ୍କଡ଼ା ପାଇଁ ଏହା ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛି। ଅଲିଭ ରିଡଲେ କଇଁଛ ଅଣ୍ଡାଦାନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ପରିଚିତ।ହରିଣ ଓ ଗୟଳ ଭଳି ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଭିତରକନିକା ରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି।

Mangroves ର ବିଶେଷତ୍ଵ -

Mangroves ର ପରିବେଶ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ରୁ ଅନେକ ବିଶେଷତ୍ଵ ରହିଛି। ପ୍ରଥମତଃ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁ ରୋକିବାରେ ଏହାର ଭୂମିକା ରହିଛି। ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି , ଏହାର ବିନିଯୋଗ କରି ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରକ୍ରିୟା କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ। ଦ୍ଵିତୀୟ ରେ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ ରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ସହ ଜଳ ର ମାନ ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ। ପ୍ରଦୂଷକ ବା ପ୍ରଦୂଷଣ କାରକ ଗୁଡ଼ିକୁ ଏହା ବାହାରେ ପ୍ରତିରୋଧ କରି ଅଟକାଇ ଦିଏ ଯାହା ଫଳରେ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ ହେବାରୁ ଟିକିଏ ଆଶ୍ୱସ୍ତି ମିଳିଥାଏ। ଏହା ସହ ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୁ ରୋକିବା ସହ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ରୁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଥାଏ।

ଭିତକନିକାର ବିଶେଷତା କୁ ଲକ୍ଷ କଲେ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଏହାର ସଂରକ୍ଷଣ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା କେତେ ଆବଶ୍ୟକ। ୧୯୭୫ ରେ ଏହାକୁ ଏକ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୯୯୮ ରେ ଏହାକୁ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ବୋଲି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଗଲା। ୨୦୦୨ ରେ ରାମସାର୍ ୱେଟଲାଣ୍ଡ ଭାବରେ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ପରିଚିଟି ମିଳିଲା। ୧୯୭୫ ରେ ଭାରତ ସରକାର ଓ undp ର ମିଳିତ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ରେ ଏଠି କୁମ୍ଭୀର ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରକଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

ଭିତରକନିକା ଯେଉଁ ସବୁ ବାଧା ର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟା । ସମୁଦ୍ର ପତନ ର ଉଚ୍ଚତା ବଢ଼ିବା ଏହାର ବିବିଧତା ପାଇଁ ସଂକଟ ହୋଇ ପାରିଛି ଏହା ସହ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଦୂଷଣ ଯେପରିକି ଶିଳ୍ପ କାରଖାନା ମଧ୍ୟ ଜୈବ ବିବିଧତା ସୁରକ୍ଷା ରେ ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।

ଶେଷ ରେ ଏତିକି ଲେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ଆମ ଓଡ଼ିଶା ରେ ଏହି ପ୍ରକାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଅଛି ଏହା ସମ୍ପର୍କ ରେ ଆମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଗତ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଦୁଃଖର କଥା ବାହାର ସ୍ଥାନ ରେ ଲୋକମାନେ ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ବୈଷ୍ଟିତ୍ୟତା ଉପରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଚକିତ ଥିଲା ବେଳେ ଆମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅବଗତ ମଧ୍ୟ ନାହୁଁ। ଆଶା କରିବୁ ଏହି ଭଳି ଏକ ଆମ ଗୌରବ ର ସ୍ଥଳୀ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଭବିଷ୍ୟତ ପୀଢ଼ି କୁ ମଧ୍ୟ ସହାୟ ହେଉ।

ଭାରତ ର ଦ୍ଵିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ mangrove ଜଙ୍ଗଲ ବିଷୟରେ ପଢ଼ିଥିବାରୁ ଧନ୍ୟବାଦ।

କୈବଲ୍ୟ ନାୟକ।

Kaibalya Nayak

ଭିତରକନିକା - ଭାରତ ର ଦ୍ଵିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ Mangrove ଜଙ୍ଗଲ | Bhitarakanika - Mangrove Forest

ଭିତରକନିକା ଜଙ୍ଗଲ ର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ