ମୁଁ ନା ତ ଏ ଶରୀର ନା ହି ଏ ମନ - ଏହି ବାକ୍ୟାଂଶ ବୋଧେ ହୁଏ ପ୍ରତ୍ଯେକ ହିନ୍ଦୁ ପରିବାର ବର୍ଗ ଜନ୍ମ ରୁ ଶୁଣି ଆସୁଛନ୍ତି | ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦ ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଯାହା କି ତୁମକୁ ସବୁ ଦୁଃଖ ରୁ ମୁକ୍ତ କରାଇ ଦେବ, ହେଲେ ଭି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶୁଣି କାହିଁ ହନ୍ତ ସନ୍ତ ହେଉଛି ମଣିଷ | କାହିଁ ସେ ମୁକ୍ତ ହେଇ ପାରୁନାହିଁ | କାହିଁ ସେ ଲୋଭ, ମୋହ, ଭୟ, ବାସ୍ନା, କ୍ରୋଧ ର କବଜ ରୁ ଖସି ପାରୁ ନାହିଁ |

ଏହାର ସରଳ ଉତ୍ତର ହେଉଛି, କେବଳ ଏହି ଜ୍ଞାନ କୁ ଜାଣି ଦେଇ ହି କେହି ଜ୍ଞାନୀ ହେଇ ଯାଏ ନାହିଁ | ଦୁଃଖ ରୁ ସଦା ସର୍ବଦା ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ଲାଗି, ଏହି ଜ୍ଞାନ ର ଅପରୋକ୍ଷ ଅନୁଭୁତି କରିବାକୁ ହେବ | ତାକୁ ଜୀବନ୍ତ ସତ୍ଯ କରିବାକୁ ହେବ | ଏବଂ ଏହା ଲାଗି ପୁଋସାର୍ଥ ଦରକାର, ସାଧନା ଦରକାର |

ଯେଉଁ ସାଧକ ମାନେ ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ ର ବାଟରେ ଚାଲିବେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୀବେକ ଓ ବିଚାର ସବୁଠୁ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପକରଣ | କିନ୍ତ ଏହି ବୀବେକ ସାଧାରଣ ବ୍ଯାବହାରିକ ଯଗତ ର ଭୁଲ୍ ଠିକ୍ ର ବୀବେକ ଠୁ ଭିନ୍ନ | ବ୍ଯାବହାରିକ ଯଗତ ରେ ସାମାନ୍ୟ ଜୀବନ ଜାପାନ କରିବା ଲାଗି ଭୁଲ୍ ଠିକ୍ ର ବୀବେକ ଆବସ୍ଯକ ଆଉ ତାର ଠିକ୍ ଠିକ୍ ଉପଯୋଗ କରିବା ଦରକାର |

କିନ୍ତ ସତ୍ଯ ର ଖୋଜ ରେ ଯିବା ପାଇଁ ହେଲେ ଏହି ସାମାନ୍ଯ ବୀବେକ କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ହେବ, କାହିଁକି ନା ଭୁଲ୍ ଆଉ ଠିକ୍ ର ପରିଭାସା ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ | କିଛି ସତାବ୍ଦୀ ପୁର୍ବରୁ ଶତୀ ପ୍ରଥା ଓ ରାଜତନ୍ତ୍ର ଠିକ୍ ଥିଲା, କିନ୍ତ ଏବେକା ସମୟରେ ତାହା ଭୁଲ୍ | ଯାହା ଏବେ ଠିକ୍ ଅଛି ତାହା ହୁଏତ ଆଉ ୧୦୦ ବର୍ଷ ପରେ ଭୁଲ୍ ହେଇ ଯାଇ ପାରେ | ସେଥି ଲାଗି ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ଯ ମାନବ କୁ ଏଭଳି ବୀବେକ ସିଖାଇଲେ ଯାହା ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ |

୧. ନିତ୍ଯ - ଅନିତ୍ଯ ବିବେକ

ଯାହା ନିତ୍ଯ ତାହା ହି ସତ୍ଯ | ଯାହା ପରିବର୍ତନ ହେଇ ଚାଲିଛି ତାହା କେବଳ ସାଦୃଶ୍ୟ, ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ | ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବା | ସମୁଦ୍ର ରେ ଢେଉ ପ୍ରତି କ୍ଷଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି ଓ ବ୍ଯୟ ହେଇଯାଉଛି | ସେ ଭଳି ପରିବର୍ତନଶିଳ ଢେଉ ଗୁଡିକଙ୍କୁ କେବଳ ଏକ ନାମ ଓ ରୂପ ଦିଆଯାଇଛି, କିନ୍ତ ତାଙ୍କର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିଛି ନାହିଁ | ସେମନନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଓ କେବଳ ଜଳ, ଯାହା କି ସ୍ଥାୟୀ ଓ ନିତ୍ଯ |

ଶଂକରାଚାର୍ଯ ଏହି ବୀବେକ ର ଆଧାର ନେଇ ସାଧକ ମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଶରୀର ଓ ମନ ଉପରେ ବିଚାର କରିବା ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ | ସେହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଯାହାକୁ ମୁଁ "ମୁଁ" ବୋଲି କହୁଛି, ତାହା କଣ ଅପରିବର୍ତନିୟ | ନିଜ ଅନୁଭୁତି ରୁ ଜାଣିବା ଜେ ବାଲ୍ଯ କାଳରୁ, ବୃଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥା ଯାଏଁ "ମୁଁ " ବୋଲି ଯୋଉ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି ତାହା ପରିବର୍ତନ ହେଉନାହିଁ | ଏଭଳି ମତେ କେବେ ଭି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ ନାହିଁ ଜେ ଯିଏ ଯୁବକ ଥିଲା ସିଏ ଆଉ ଜଣେ ଏବଂ ଏବେ ଯିଏ ବୃଦ୍ଧ ହେଇଛି ସିଏ ଆଉ ଜଣେ | ତ "ମୁଁ" ବୋଲି ଯୋଉ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି ତାହା ସତ୍ଯ |

କିନ୍ତ ଏ ଶରୀର, ପ୍ରତି କ୍ଷଣ ବଦଳୁଛି | ବଢୁଛି, କମୁଛି, ଭାଙ୍ଗୁଛି, ଯୋଡିଯାଉଛି | ଆଉ ଏ ମନ, ତାହର ତ କିଛି ଠିକ୍ ଠିକଣା ନାହିଁ | ଏହି କ୍ଷଣ ଏଠି ତ ତା ପରବର୍ତି କ୍ଷଣ ଆଉ ଏକ ଗ୍ରହ ରେ | ତ ଏଭଳି ଅସ୍ଥାୟୀ ଶରୀର ଓ ମନ ଭି ଢେଉ ଭଳି କେବଳ ନାମ ଓ ରୂପ ସଦୃଶ୍ଯ | ବିଚାର ଦ୍ବାରା, "ମୁଁ " ଯୋଉ ଅସ୍ଥିତ୍ୱକୁ ମୁଁ ଅପରିବର୍ତନିୟ ବୋଲି ପାଇଲି ସେ କିଭଳି ପ୍ରକାର ଏହି କ୍ଷଣ ସ୍ଥାୟୀ ଶରୀର ଓ ମନ ହେଇ ପାରିବ |

କେବଳ ତାହା ହି ନୁହେଁ, ଏ ଶରୀର ଓ ମନ ମୋର ଭି ହେଇ ପାରିବ ନାହିଁ | ଅନ୍ଯଥା ସବୁ ସମୟରେ ସେ ମୋ କଥା ମାନି ଥାନ୍ତା | ତାକୁ ମୁଁ କୁହନ୍ତି ଥୟ ହେଇ ଏଠି ବସ୍ ତ ଯେପର୍ଯ୍ଯନ୍ତ କୁହା ହେଇନି ସେଇଠି ହି ବସିଥାନ୍ତା | କିନ୍ତ ବାସ୍ତବରେ ଶରୀର ଓ ମନ ତାଙ୍କ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ରେ ଚାଲିଛନ୍ତି , ଯାହା କି ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ସଂଚାଳିତ ହେଇଥାନ୍ତି |

ତ ମନୁଷ୍ଯ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭ୍ରମ ରେ ବଞ୍ଚି ଚାଲେ ଜେ ସିଏ ଏ ଶରୀର ଓ ଏ ଶରୀର ତାର | ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ହି ଦୁଃଖ ର ବୀଜ | ସେଥିଲାଗି ସନାତନ ଧର୍ମ, ବୁଦ୍ଧ ଧର୍ମ, ଜୈନ ଧର୍ମ ରେ ଅଜ୍ଞାନ କୁ ବନ୍ଧନ ର କାରଣ କୁହାଗଲା | ଏବଂ ଯେଉଁ ବ୍ଯକ୍ତି ମୁକ୍ତ ହେବ, ସମସ୍ତେ ହେଇପାରିବେ, ସବୁ ପ୍ରାଣୀ ର ଜନ୍ମ ସିଦ୍ଧ ଅଧିକାର, ସେ ଯେକୌଣସି ଭି ଉପଯୁକ୍ତ ସାଧନା ର ସାହାଜ୍ୟ ନେଇ ଜ୍ଞାନ ର ଆଲୋକ ଯଗାଇବ ଓ ଅବିଦ୍ଯା ର ଅଂଧକାର କୁ ସମଗ୍ର ଭାବେ ଦୁରାଈ ଦେବ |

୨. ଡିଗ୍- ଦୃଶ୍ଯ ବୀବେକ

ସେହି ଭଳି ଆହୁରି ଏକ ବୀବେକ ର ସାଧନ ଦେଲେ ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ଯ | ଯାହା ଭି ବସ୍ତୁ ଅନୁଭବ କରୁଛ, ତାହା କେବେ ହେଲେ ଭି ତୁମେ ହେଇ ପାରିବ ନାହିଁ | ଏହା ଅତ୍ଯନ୍ତ ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ | ଏହି କଲମ ଟିକୁ ତୁମେ ଦେଖି ପାରୁଛ, ସ୍ପର୍ଶ କରି ପାରୁଛ, ଏବଂ ଅନ୍ଯ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମାଧ୍ଯମ ରେ ମଧ୍ଯ ଏହା ର ଅନୁଭୁତି କରି ପାରିବ | କିନ୍ତ କେବେ ଭି ଭୁଲ୍ ରେ ତୁମେ ଏହା ମାନ ନାହିଁ ଜେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାତା ଏହି ସବୁ ଜ୍ଞାନ ନେଉଛି, ସିଏ ଏହି କଲମ ହେଇ ପାରିବ | ଜ୍ଞାତା ଓ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ଯରେ ତଫାତ ଅଛି |

ଏବେ ଏହି ବୀବେକ ର ସାହାଜ୍ୟ ନେଇ ନିଜ ଶରୀର ଓ ମନ ର ବିଚାର କର | କଣ ତୁମେ ଏ ଶରୀର କୁ ଅନୁଭୁତି କରି ପାରୁଛ | କଣ ତୁମେ ତମ ମନ ରେ ଚାଲିଥିବା ଚିନ୍ତା, ଉତ୍କଣ୍ଠା ଇତ୍ଯାଦି ର ଅନୁଭୁତି କରି ପାରୁଛ | ତେବେ ଏ ସବୁ ବସ୍ତୁ ସେହି ଜ୍ଞାତା କିମ୍ବା ବିଷୟୀ କୁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି |

କିଭଳି ଜ୍ଞାତା ଓ ବସ୍ତୁ ଗୁଡିକ ସମାନ ହେଇ ପାରିବେ | ତ ତୁମେ ନା ତ ଏ ଶରୀର ନା ହି ମନ |

୩. ଅବସ୍ଥା ଟ୍ରୟ ବୀବେକ

ଜଗତ୍ ଗୁରୁ ଆହୁରି ଏକ ବୀବେକ ଦେଇ ଜାଇ ଅଛନ୍ତି ଆମ ବିଚାର ପାଇଁ | ଯାଗୃତ ଅବସ୍ଥା ରେ ଶରୀର ଓ ମନ, ଦୁଇଟି ବିଦ୍ଯମାନ | ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା ରେ ଶରୀର ର କୌଣସି ଆଭାସ ନାହିଁ, କେବଳ ମନ | ଓ ପୂର୍ଣ ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥା ରେ ନା ଶରୀର ର ଆଭାସ ନା ମନ ର | ହେଲେ ତିନୋଟି ଅବସ୍ଥା ରେ ତୁମେ ବିଦ୍ଯମାନ | ମୁହୁର୍ତେ ପାଇଁ ଭି ଏଭଳି ହେଇନାହିଁ ଜେ ତୁମେ କହି ପାରିବ ଜେ "ମୁଁ" ନାହିଁ |

ସମ୍ପୂର୍ଣ ନିଦ୍ରା ଅବସ୍ଥା ରେ କୌଣସି ସାରିରିକ ଓ ମାନସିକ ଅନୁଭୁତି ନ ହେଲେ ଭି "ମୁଁ" , ଯେଉଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ତାହା ବିଦ୍ଯମାନ ଅଛି | ଅନ୍ଯଥା ନିଦ୍ରା ରୁ ଉଠି ତୁମକୁ ଏହି ଆଭାସ ହେଇ ପାରି ନଥାନ୍ତା ଜେ "ମୁଁ ଶାନ୍ତି ରେ ଶୋଇଛି "| ନିଦ୍ରା ଚେତନା ର ଅନୁପସ୍ଥିତି ନୁହେଁ, ବରଂ ତାହା ଭୌତିକ ଓ ମାନସିକ ବସ୍ତୁ ମାନଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତି ର ଚେତନା |

ତ "ମୁଁ" ବୋଲି ଯୋଉ ଅସ୍ଥିତ୍ୱ ଯାହା ସବୁବେଳେ ବିଦ୍ଯମାନ, ତାହା କିଭଳି ଭାବେ ଏ ଶରୀର ଓ ମନ ହେଇ ପାରିବ ଯାହା ଗୋଟେ ଅବସ୍ଥା ରେ ଅଛି ଏବଂ ଆଉ ଗୋଟେ ଅବସ୍ଥା ରେ ନାହିଁ |

ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ ପଥ ରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ | ଜ୍ଞାନ ଦ୍ବାରା ଭକ୍ତି ରେ ଭି ଆହୁରି ଶକ୍ତି ମିଳିଥାଏ |

ମଙ୍ଗଳ କାମନା |

ବୀବେକ ଓ ବିଚାର - ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ

ନିତ୍ଯ-ଅନିତ୍ଯ , ଡିଗ୍-ଦୃଶ୍ଯ ଓ ଅବସ୍ଥା ତ୍ରୟ ବୀବେକ ସାହାଜ୍ୟ ନେଇ ସତ୍ଯ ର ଦର୍ଶନ କରିବା କିଭଳି