ଓଡ଼ିଶାର ଦକ୍ଷିଣ ଗଭୀର ଏବଂ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଧିଷ୍ଠାନ ବ୍ରହ୍ମପୁର କେବଳ ବୃହତ ବଜାର, ଶିକ୍ଷା କେନ୍ଦ୍ର ଓ ନଗର ହିସାବରେ ନୁହେଁ, ଏଠାରେ ଜନପଦ ସଂସ୍କୃତି, ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଓ ଲୋକକଳା ବିକାଶ ଲାଗି ଏକ ଦୀର୍ଘ ଐତିହାସିକ ଅନୁଭୂତି ଥିବା ସ୍ଥାନ। ଏହି ନଗରର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ସାହି — ଖାସ୍ପାସାହି, ଯେଉଁ ଠାରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଆଷାଢ଼ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ହୁଏ ଏକ ଅଦ୍‌ୱିତୀୟ ଯାତ୍ରା, ଯାହାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରେ "କଣ୍ଡେଇ ଯାତ୍ରା" ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମୁଁ ଏହି ଯାତ୍ରାର ସାକ୍ଷୀ ହୋଇପାରିବା ଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲି ୨୦୨୩ ମସିହାରେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମପୁରର ମୋ ମାମୁଘରେ ରହୁଥିଲି। ଏହି ଯାତ୍ରା ଶୁଧୁ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନୁହେଁ, ଏହା ଏକ ମେଳା, ଏକ ଲୋକ ଶିଳ୍ପ ଉତ୍ସବ ଓ ଏକ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି। ଏଠି ଏତେ ଭିଡ଼ ହୁଏ ଯେ, ମାନେ ସେଉଁଠି ଥିବା ଦର୍ଶକମାନେ ବ୍ରହ୍ମପୁର ନୁହେଁ, ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ ଆସନ୍ତି।

ଏହି ୩୦୦ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା କଣ୍ଡେଇ ଯାତ୍ରାର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି — ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପଟ୍ଟାଭିଷେକ ବେଶ ଓ ବୁଢ଼ି ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା ବେଶ। ମୁଁ ନିଜ ଆଖିରେ ଯେତେବେଳେ ଦେଖିଲି, ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଓ ବଡ଼ଜଗନ୍ନାଥ ଅଳଙ୍କୃତ ଭାବରେ ଦର୍ଶନ ଦେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଟ୍ଟାଭିଷେକ ଉପକ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଛି — ମୋ ମନ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା।

ଏହି ଯାତ୍ରା ସହ ଏକ ବୃହତ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ମେଳା ମଧ୍ୟ ଲାଗିଥାଏ। ମୋ ଅଭିଜ୍ଞତା ଅନୁସାରେ, ଏହି ମେଳାରେ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ଓ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ ଶିଳ୍ପ ଉପରେ ଲୋକମାନେ ଅଧିକ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାଟିର ମୂର୍ତ୍ତି — ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ବାଘ, କୁକୁର, ଓ ଦେବୀ-ଦେବତାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି — ଯାହା ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋୟୋଗ ଓ ସ୍ନେହ ସହିତ ବନାଇଥିଲେ, ତାହା ମୋ ମନକୁ ବେଶି ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିଲା।

ଶିଳ୍ପୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉପଜାତି, ଆକାର ଓ ଶୈଳୀର କାମ କରିଥିଲେ। ଏହି ଶିଳ୍ପ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ ମାତ୍ର କ୍ରୟ-ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହା ଏକ ଗାଁ ଭିତ୍ତିକ ନିପୁଣତା ଓ କୌଶଳକୁ ପ୍ରଚାର କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ହୋଇଥିଲା।

ଏହି ଯାତ୍ରା ରାଜା ରାଜକୁମାରଙ୍କ ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏକ ଗଭୀର ପରମ୍ପରା। ସଂସ୍କୃତି ଗବେଷକମାନେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଏହି ଯାତ୍ରାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି — ଅଶିଳ୍ପୀ, ଅର୍ଦ୍ଧଶିଳ୍ପୀ ଓ ନିପୁଣ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦେବା। ଏହି କଣ୍ଡେଇ ଯାତ୍ରାର ମାଧ୍ୟମରେ ଲୋକ ସଂସ୍କୃତି, ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥା ଓ ଲୋକ ଶିଳ୍ପ ଏକା ସଙ୍ଗେ ଗଠିତ ହୋଇଛି।

ଇତିହାସ ଅନୁଯାୟୀ, ମେହୁରି ରାଜାଙ୍କ ମେହୁରିଗଡ଼ ଭଙ୍ଗ ପରେ ବ୍ରହ୍ମପୁରରେ ଏହି କଣ୍ଡେଇ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ତେବେ ଏହି ଯାତ୍ରା ମାତ୍ର ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ, ଏହା ଗୋଟିଏ ଲୋକ କଳା ।

ଏହି କଣ୍ଡେଇ ଯାତ୍ରା କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖିବା, ମେଳା ଘୁରିବା ବା ଦର୍ଶନ କରିବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ଅନୁଭବ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ଜନତା ତାଙ୍କର ଆସ୍ଥା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଶିଳ୍ପ ସାହାଯ୍ୟ ଓ ସାମୂହିକ ଭାବନାକୁ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି। ଯାହାକି ଏକ ଜନପଦ ଉନ୍ନତିର ଚିହ୍ନ ହେବା ସହିତ ସାଂସ୍କୃତିକ ଚେତନାକୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ କରେ।

ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ବୃଦ୍ଧ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲି — “ଏତେ ବର୍ଷ ଧରି ଆପଣ ଏହି କଣ୍ଡେଇ ମେଳାରେ ଅଂଶ ନେଉଛନ୍ତି, କଣ ଲାଗେ ଆପଣଙ୍କୁ?” — ସେ ମିଠା ହସିରେ କହିଲେ:

“ମୁଁ ଏଠି ମୋ ଶିଳ୍ପ ଦେଖାଏ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଏଠି ମୋ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖାଏ। ଏଠି ଲୋକମାନେ ମୋର କାମକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ଏହି ଯାତ୍ରା ମୋତେ ଏକ ନୂଆ ଜୀବନ ଦେଉଛି।”

ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ସୁଣି ମୋ ମନ ପ୍ରଭାବିତ ହେଇଗଲା। ଏହି ଯାତ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ଏମିତି ଅନେକ ଅଜଣା ଶିଳ୍ପୀ, କଳାକାର ଓ ଗାଁର ଲୋକମାନେ ନିଜ ଦକ୍ଷତାକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଛନ୍ତି।

ଏହି କଣ୍ଡେଇ ଯାତ୍ରା ରେ ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ — ଏହା କେବଳ ପରମ୍ପରା ରକ୍ଷା କରୁଛି ନୁହେଁ, ଏହା ଏକ ଜନଚେତନା ଓ ଶିଳ୍ପ ଶିକ୍ଷାର ଜୀବନ୍ତ ମଞ୍ଚ ହେବା ସହିତ ନୂଆ ପିଢ଼ିକୁ ତାହାର ମୂଳ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ଯୋଡ଼ି ରଖୁଛି।

ସେହିପାଇଁ ମୁଁ କହିବି — ବ୍ରହ୍ମପୁର ଖାସ୍ପାସାହିର "କଣ୍ଡେଇ ଯାତ୍ରା" ଏକ ନିଆରା ପରମ୍ପରା ନୁହେଁ, ଏହା ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଧନ, ଯାହାକୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଗର୍ବର ସହ ଅନୁଭବ କରିବା ଓ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିବାହ କରିବା ଉଚିତ।

!! ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ସାସମଲ

ହନୁମାନ ନଗର ଆସ୍କା ରୋଡ଼

ବ୍ରହ୍ମପୁର ଗଞ୍ଜାମ !!

ବ୍ରହ୍ମପୁର ଖାସ୍ପାସାହିରେ "କଣ୍ଡେଇ ଯାତ୍ରା": ଏକ ନିଆରା ପରମ୍ପରା

ବ୍ରହ୍ମପୁର ଖାସ୍ପାସାହିରେ "କଣ୍ଡେଇ ଯାତ୍ରା": ଏକ ନିଆରା ପରମ୍ପରା