ଉତ୍କଳର ଆରାଧ୍ୟ ଦେବତା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗଢ଼ି ଉଠିଛି ଉତ୍କଳୀୟ ସଭ୍ୟତା । ଏକ ମହାନ ଧର୍ମ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ସେ ପ୍ରତୀକ । ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅଣାକାର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ଏବଂ ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧି ରହିଛି । ବେଦରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଅପୌରୁଷେୟ ଦାରୁଦେବତା ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଅଛି । ନାନା ଧର୍ମ, ଦର୍ଶନ ତଥା ଚିନ୍ତା ଓ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପରିକଳ୍ପନା ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅସୀମ ଓ ଅଚିତ୍ୟ । ତାଙ୍କ ରହସ୍ୟମୟତାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି କପିଳ ସଂହିତାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି –

‘ସର୍ବଂ ରହସ୍ୟ ପୁରୁଷୋତ୍ତମସ୍ୟ

ଦେବାଃ ନ ଜାନାତି କୁତ ମନୁଷ୍ୟା ।’

ପୁନଶ୍ଚ ସବୁ ଲୌକିକତା ଭିତରେସେ ଅଲୌକିକ । ବିଶ୍ଵନିୟନ୍ତା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମର ନିକଟତମ । ଅସାଧାରଣ ହୋଇ ବି ସାଧାରଣ। ଓଡ଼ିଶାର ଜନଜୀବନରେ ସେ ଯେପରି ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଆସିଛନ୍ତି, ଗଣଙ୍କ ଭିତରେ ଜଣେ ହେବା ପାଇଁ ସେହିପରି ଆବୋରି ନେଇଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଲୌକିକ ଓ ସାମାଜିକ ଆଚରଣ । ମନୁଷ୍ୟ ରକ୍ତମାଂସରେ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଯେଉଁ ଜୀବନଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଜୀବନ ନିର୍ବାହ କରେ, ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମଧ୍ୟ ସେହିସବୁ ମାନବସୁଲଭ ଜୀବନ ପ୍ରବାହ ଭିତରେ ସାକାର ଶରୀର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି । ସେ ତ୍ରିତାପ ହରଣକାରୀ । ତାଙ୍କ ନାମ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ମାତ୍ରେ ସବୁ ଦୂରୀତ ଦୂରୀଭୂତ ହୁଏ । ତଥାପି ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ସେ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ରୋଗର ଉପଶମ ପାଇଁ ତଥା ତଥା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାଚୀନ ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସାଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କ ପରିଚର୍ଯ୍ୟାରେ ବହୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି ।

ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସା ପଦ୍ଧତି ବହୁ ପୁରାତନ । ଏହି ସୃଷ୍ଟି ତ୍ରିଗୁଣରୁ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି-ସତ୍ତ୍ବ, ରଜ ଓ ତମ । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରା ଏହି ତ୍ରିଗୁଣର ପ୍ରତୀକ । ତ୍ରିଗୁଣର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ରଙ୍ଗକୁ ବିଚାର କଲେ ତ୍ରିମୂର୍ତି କଳ୍ପନା ଏହାରି ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇଥିବାର ଜଣାଯାଏ । ଏହି ତିନିଗୁଣକୁ ନେଇ ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ଏହି ଗୁଣକୁ ଦୈହିକ ବା ସ୍ଥୂଳଗୁଣ, ଭୌତିକ ବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସାରେ ବାତ, ପିତ୍ତ ଓ କଫ ଭାବେ ବିଚାର କରାଯାଇଛି । ଏହା ହିଁ ହେଉଛି ତ୍ରିଦୋଷ । ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସାର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଏହି ତ୍ରିଦୋଷ ଅବସ୍ଥାରେ ସାମ୍ୟତା ଆଣି ସୁସ୍ଥ ଲୋକର ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ଶରୀର ନିରାମୟ କରଣ ତଥା ଆୟୁଃବର୍ଧନ ପାଇଁ ସହାୟକ ହେବା।

ସୁତରାଂ ଲୀଳାମୟ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ସେବା ଓ ପୂଜା- ନୈବେଦ୍ୟରେ ଆୟୁର୍ବେଦ ସମର୍ପିତ ହେବାର ପରମ୍ପରା ଏହାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାକୁ ପରିବର୍ଦ୍ଧିତ କରିଛି । ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରତି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରୀତି ରହିଥ‌ିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳେ । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଆଷାଢ଼ମାସ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରତିପଦଠାରୁ ନେତ୍ର ଉତ୍ସବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୧୫ ଦିନ ଧରି ଜ୍ଵର ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଜ୍ଵରରୁ ଆରୋଗ୍ୟ ହେବା ପାଇଁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସା ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଦଶମୂଳ ମୋଦକ, ଯଥା- ବିଲ୍ଵ, ଗମ୍ଭାରୀ, ଶୂନାକ, ପାଟଳା, ଅଗ୍ନିମନ୍ତ୍ର (ବୃହତ୍ ପଞ୍ଚମୂଳ) ଏବଂ ଶାଳପର୍ଣ୍ଣୀ, ପୃଷ୍ଠପଣ୍ଠି, ବୃହତୀଦ୍ୱୟ ଓ ଗୋକ୍ଷୁରା (ଲଘୁ ପଞ୍ଚମୂଳ)କୁ ମିଶାଇ ଏଥିରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାଚନ ଔଷଧ ରୂପେ ଦିଆଯାଇଥାଏ । ଏହା ତ୍ରିଦୋଷନାଶକ । ଏହି ଦଶମୂଳ ମୋଦକ ଖାଇବା ପରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ ଆରୋଗ୍ୟ ଲାଭ କରି ରଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି ।

ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ବିଗ୍ରହର ଶ୍ରୀମୁଖରେ ବହୁପ୍ରକାର ରଙ୍ଗ ପ୍ରଲେପ ଦିଆଯାଏ । ହିଙ୍ଗୁଳ, ହରିତାଳ, ଶଙ୍ଖ ଓ ବଳାସହ କସ୍ତୁରୀ ଓ କର୍ପୂର ମିଶ୍ରିତ କରି ଏହି ରଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ । କସ୍ତୁରୀ ଓ କର୍ପୂରରେ ବହୁ ଔଷଧୀୟ ଗୁଣ ଭରପୂର ହୋଇ ରହିଥ‌ିବାରୁ ଏଥିରେ ଆୟୁର୍ବେଦର ବହୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇପାରୁଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉତ୍କଳୀୟ ପରି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମଧ୍ଯ ସକାଳୁ ଉଠିବା ପରଠାରୁ ରାତିରେ ଶୋଇବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାନ୍ତ ଘଷିବା, ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଭୋଜନାଦି କରିଥାନ୍ତି । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରତି ସକାଳର ମଙ୍ଗଳ ଆଳତି ପରେ ଅବକାଶ ବା ସ୍ନାନ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ସ୍ନାନ ଜଳ କର୍ପୂର, ଦହି, ଅଁଳା, ଚନ୍ଦନ ଓ ସୁବାସିତ ଫୁଲର ମିଶ୍ରଣରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ । ଅଁଳା ହେଉଛି ଦେହର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବୃଦ୍ଧିକାରକ, ଚକ୍ଷୁ ନିର୍ମଳ କାରକ, ଚନ୍ଦନ ହେଉଛି ପିତ୍ତ ବିକାର, ଭ୍ରମ, ବାନ୍ତି, ଜ୍ଵର, ତୃଷ୍ଣା, ଦାହ, କୃମି, ମୁଖ ରୋଗ, ରକ୍ତପିତ୍ତ, ପାଣ୍ଡୁ, ଓ ଶ୍ବାସ-କାଶ ପ୍ରଶାମକ । ଏହି ଅବକାଶ ବା ସ୍ନାନ ଜଳରେ ଏପରି ଔଷଧୀୟ ଗୁଣ ରହିଛି ଯେ ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିର ଅଜୀର୍ଘ ବା ବାତବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ତାହା ପାନ କଲେ ଶୀଘ୍ର ଆରୋଗ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୋଇଥାଏ ।

ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସା ଶାସ୍ତ୍ରର ବନୌଷଧଗୁଡ଼ିକ ସ‌ହ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ରହିଛି ନିବିଡ଼ ସମ୍ପର୍କ । ସେଥ‌ିପାଇଁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ବହୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ଆୟୁର୍ବେଦ ଔଷଧ ବୃକ୍ଷର ଉପଯୋଗ ହୋଇ ଆସୁଛି । ସେହି ବନୌଷଧୂଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳସୀ, ନିମ୍ବ, ଚନ୍ଦନ, ତ୍ରିଫଳା, କର୍ପୂର ଓ ଜାଇଫଳାଦି ଅନ୍ୟତମ । ତୁଳସୀ ସମ୍ପର୍କରେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତି ରହିଛି -

ସବୌଷଧର ସେନୈବ ପୁରାହ୍ୟ ମୃତ ମନ୍ଥନେ,

ସର୍ବ ସନ୍ତୋପକାରାୟ ବିଷ୍ଣୁନା ତୁଳସୀ କୃତା।

ନ ବିପ୍ର ସଦୃଶଂ ପାତ୍ର ନ ଦାନଂ ସୁରଭି ସମଂ,

ନ ଚ ଗଙ୍ଗା ସମଂ ତୀର୍ଥ ନ ପତ୍ରଂ ତୁଳସୀ ସମଂ ।

ତୁଳସୀ ବୃକ୍ଷ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଔଷଧୀୟ ଗୁଣରେ ସମୃଦ୍ଧ । ତୁଳସୀ ଗଛ ମୂଳରେ ଦୀପ ଜାଳିଲେ ଓ ତୁଳସୀ ଗଛକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ମିଳେ । ତୁଳସୀ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବାଣୁ ଓ ରୋଗ ପୋ ବିନାଶକାରୀ ଗୁଣ ରହିଛି । ଏହା ମଧ୍ଯ କଫ, କାଶ, ଜ୍ଵର ପ୍ରଭୃତି ରୋଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲାଭଦାୟକ । ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ବଡ଼ସିଂହାର ବେଶରେ ରତ୍ନସିଂହାସନସ୍ଥିତ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତି ଯଥା- ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର, ଶ୍ରୀସୁଭଦ୍ରା, ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଓ ଶ୍ରୀସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ଫୁଲର ତୁଳସୀରେ ନିର୍ମିତ ‘ଗଭା’ ଲାଗି ହୋଇଥାଏ । ଠାକୁରଙ୍କ ନାଭିଦେଶରେ ନଖ-ତୁଳସୀ ଏବଂ ଭୁଜରୁ ପାଦଦେଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଷ୍ପହାର (ଶ୍ରୀପୟର) ଓ ଚଉସରାମାଳରେ ଠାକୁରମାନେ ଭୂଷିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଚତୁଦ୍ଧାମୂର୍ତିଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଶ୍ରୀଦେବୀ ଓ ଭୂଦେବୀ ତୁଳସୀ ବିହୀନ ସୁବାସିତ ପୁଷ୍ପ ଓ ଖଣ୍ଡୁଆ ପାଟରେ ତଥା ମାଧବ ବିଗ୍ରହ ଗଭାରେ ତୁଳସୀ ଓ ହୃଦୟରେ ଫୁଲ ମାଳରେ ବେଶ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ସେହିପରି ନିମ୍ବ ବୃକ୍ଷ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦାରୁବିଗ୍ରହ ନିର୍ମାଣରେ ଉପଯୋଗୀ ହୋଇଥାଏ । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଦାରୁ ନିର୍ମିତ, ଦାରୁ ଅର୍ଥାତ ବୃକ୍ଷ । ଏହି ବୃକ୍ଷ ହେଉଛି ଜୀବନର ସାକ୍ଷୀ । ଏତଦ୍‌ବ୍ୟତୀତ ବୃକ୍ଷ ଭାବରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ନିମ୍ବବୃକ୍ଷକୁ ନିର୍ବାଚନ କରାଯିବା ମଧ୍ଯ ବେଶ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ । ନିମ୍ବବୃକ୍ଷର ଔଷଧୀୟ ଗୁଣ ଅନେକ । ଏହା ତିକ୍ତରସ ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ସର୍ବଦା ରୋଗକୀଟ ଓ ପୋକ ଦାଉରୁ ସୁରକ୍ଷିତ । କୁହାଯାଏ ଯେ, ନିମ୍ବ ବୃକ୍ଷ ଉତ୍ପାଟିତ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ବାରବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଥିରେ ଜୀବନ ଥାଏ । ତେଣୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବିଗ୍ରହକୁ ବାର ବର୍ଷରେ ଥରେ ‘ନବକଳେବର’ ଯୋଗ ଅନୁଯାୟୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଉଥିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଆସିଛି । ପୁନଶ୍ଚ ନିମ୍ବବୃକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କରେ ଆୟୁବେର୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଧନ୍ବନ୍ତରୀ ନିର୍ଘଣ୍ଟରେ ଏହାର ରୋଗ । ନାଶକ ଗୁଣ ସମ୍ପର୍କରେ କୁହାଯାଇଛି ।

‘ନିମ୍ବସ୍ତିକରତଃ ଶୀତୋଲଘୁ ଶ୍ଳେଷ୍ମାସ୍ରପିତ୍ତନୁତ

କଣ୍ଡୁକୁଷ୍ଠ ବ୍ରଣାନ୍‌ହନ୍ତି ଲେପାହାରାଜ ଶୀନିତଃ

ଅପକ୍ବ ପାଚୟେ ଛୋଥଂ ବ୍ରଣଂପକ୍ବ ବିଶୋଧୟେତ ।’

ନିମ୍ବ ଲଘୁଗୁଣ ଯୁକ୍ତ, ବିପାକରେ କଟୁ, ରସରେ ତିକ୍ତ ଓ କଷାୟ ଅଟେ । ଏହା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଅମୃତତୁଲ୍ୟ । ଏହାର ଜୀବାଣୁନାଶକ ଗୁଣ ଥୁବାରୁ ତୈଳ ଲେପ ଓ ବଟିକା ଆକାରରେ ଏହାର ଉପଯୋଗ କରାଯାଏ । କେତେକ ଆୟୁର୍ବେଦୀୟ ଔଷଧରେ ନିମ୍ବର ମାତ୍ରା ରହିଥାଏ। ପୁନଶ୍ଚ ‘ନିମ୍ବ ପ୍ରଧାନତମ ତେଷା ପ୍ରତିମାନ୍ୟ ବିନିର୍ମିତିଃ’ ବାକ୍ୟରେ ନିମ୍ବ ବୃକ୍ଷରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିବାର କୁହାଯାଇଛି । ଭଗବାନଙ୍କ ଦଶାବତାର ମଧ୍ଯରେ ନୃସିଂହ ଅବତାରରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁକୁ ବଧ କଲାପରେ ନିମ୍ବ ବୃକ୍ଷରେ ଭଗବାନଙ୍କ ସତ୍ତା ସମାହିତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ଏକ ପୌରାଣିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ନିମ୍ବ ବିଶେଷତ୍ଵ ହେଲା ଏହା ମଳୟ ପବନ ସ୍ପର୍ଶରେ ଚନ୍ଦନ ବୃକ୍ଷରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଏହାର ଏପରି ଗୁଣାତ୍ମକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ ମନେହୁଏ । ଶାସ୍ତ୍ର ମତରେ ନିମ୍ବ ହେଉଛି ପୁରୁଷ ବୃକ୍ଷ । ତେଣୁ ଏଥିରେ ପରମ ପୁରୁଷ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ ହେବାର ବିଧା ରହିଛି ।

ସୁତରାଂ ତୁଳସୀ, ନିମ୍ବ, ଚନ୍ଦନ ପ୍ରଭୃତି ଔଷଧୀୟ ବୃକ୍ଷ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସେବାରେ ଯେପରି ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ, ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଣ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସେହିପରି ହିତକାରୀ ଓ ଆରୋଗ୍ୟକାରକ । ସେଥିପାଇଁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସେବାରେ ସଦା ନିୟୋଜିତ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଓ ସେବାଧର୍ମର ଏକ ଅପୂର୍ବ

ସମନ୍ବୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ ।

ଦାରୁ ଦେବତା ଓ ଆୟୁର୍ବେଦ

ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଆୟୁର୍ବେଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ବନ୍ଧ ବିଷୟରେ ଏହି ବ୍ଲଗ୍ ମଧ୍ୟରେ ଜାଣିବା।