ପୁରୀ ଧାମ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ପ୍ରଧାନ ଦେବତା ହେଲେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ମା ସୁଭଦ୍ରା । ଏହି ଦେବତାମାନେ ଅନ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରତିମା ଭଳି ପଥରର ନୁହନ୍ତି, ଏମାନଙ୍କର ଦେହ ନିମ ଗଛର କାଠରେ ତିଆରି । ଏହି ପବିତ୍ର କାଠକୁ କୁହାଯାଏ "ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ" ।

ଏହି ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ ମୂର୍ତ୍ତିମାନେ ପ୍ରତି ୧୨ ବର୍ଷ ରୁ ୧୯ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କୌଣସି ବର୍ଷରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହାକୁ କୁହାଯାଏ ନବକଳେବର । ଯେତେବେଳେ ନୂଆ ଦେହ ତିଆରି ହୁଏ, ତା’ପରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏହି ନୂଆ ଦେହରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପୂର୍ବରୁ ଦାରୁବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଉପରେ ବାରଟି ମୁଖ୍ୟ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ । ଏହି ବାରଟି ପର୍ବକୁ ଦ୍ଵାଦଶ ଯାତ୍ରା କୁହାଯାଏ ।

ଦ୍ଵାଦଶ ଯାତ୍ରା ଅର୍ଥାତ୍ ବାରଟି ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ । ଏହା ଦାରୁବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ନୂତନ ଦେହ ଦେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧି, ପୂଜା, ଶୃଙ୍ଗାର ଓ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ସଜାଇବାର ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ । ପ୍ରଥମେ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି ହୁଏ, ପରେ ତା’ପରେ ଚକ୍ଷୁ ଦିଆଯାଏ, ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ “ନେତ୍ରୋତ୍ସବ” । ତା’ପରେ ନୂଆ ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧାଯାଏ । ପୂଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ଭୋଗ ଦିଆଯାଏ ।

ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତି, ଭୂତ, ପିତୃ, ଦେବୀ ଚଣ୍ଡିଚାମୁଣ୍ଡା ଓ ଅନ୍ୟ ଦୈୱିକ ଶକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶିର୍ବାଦ ପାଇବା ପାଇଁ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହା ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ ଏକ ବିଶେଷ ଭୋଗ – ଅଧର ପଣା, ଯାହା ପରେ ପାତ୍ର ଭାଙ୍ଗାଯାଏ ଶୁଭ ନିମିତ୍ତରେ ।

ଦ୍ଵାଦଶ ଯାତ୍ରା କେବଳ ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହି ଯାତ୍ରା ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ପୁରୁଣା ଦେହ ଯାଉଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ । ଏହି ଯାତ୍ରା ମାନବ ଜୀବନର ପରିବର୍ତ୍ତନ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଓ ନୂଆ ଆଶାର ପ୍ରତୀକ ।

ଏପରି ଦିବ୍ୟ ଓ ଭାବନାମୟ ଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିର ଗର୍ବ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉତ୍ତରାଧିକାର । ଦାରୁବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଦ୍ଵାଦଶ ଯାତ୍ରା ହେଉଛି ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଧାର୍ମିକ ଗାଥା, ଯାହା ପ୍ରଭୁ ଓ ଭକ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅତୁଟ ଆତ୍ମିକ ସମ୍ପର୍କ ବଢ଼ାଏ ।

ଦ୍ଵାଦଶ ଯାତ୍ରାର ମାନବିକ ଦିଗ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର । ଏହା ଆମକୁ ଏହି ଶିକ୍ଷ୍ୟା ଦିଏ ଯେ, ଜୀବନ ରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ପୁରୁଣା ଦେହ ବଦଳି ଯିବା ଯେପରି ନବକଳେବରରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମାନବ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ନୂତନ ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ସଜାଗ ହେବା ଦରକାର । ଆମେ ବହୁ ସମୟ ଧରି ଗତ ଜୀବନର ଦୁଃଖ, ଭୂଲ୍‌ ଓ ଅନିୟମକୁ ଧାରଣ କରି ରୁହୁଛୁ । ଦ୍ଵାଦଶ ଯାତ୍ରା ଆମକୁ ଶିଖାଏ — ଏବେ ହେଉ ନୂଆ ଆରମ୍ଭ, ଏବେ ହେଉ ସ୍ତବ୍ଧ ଏବେ ହେଉ ଆତ୍ମ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ।

ଏହି ଯାତ୍ରା ତଥା ନବକଳେବର ପର୍ବ ଆମ ଓଡ଼ିଆ ଐତିହ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତି, ଆସ୍ଥା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ଗଭୀର ଚିତ୍ର ରଖିଥାଏ । ଏହି ଆନୁଷ୍ଠାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସିବା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତ ପୁରୀ ଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତି । ସେମାନେ ମାନନ୍ତି ଯେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବା, ତାଙ୍କ ନୂଆ ଦେହକୁ ଦେଖିବା — ଏ ଜୀବନର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅନୁଭୂତି ।

ଦାରୁବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଦ୍ଵାଦଶ ଯାତ୍ରା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥା ନୁହେଁ, ଏହା ହେଉଛି ଜୀବନ ଶୈଳୀ, ମାନସିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଓ ଅନ୍ତର୍ଆତ୍ମାର ଜାଗରଣ । ଏହି ମାଧ୍ୟମରେ ଓଡ଼ିଶା ସଂସ୍କୃତି ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥାନ ନେଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଓଡ଼ିଆ ଏହି ଗର୍ବ ରଖିପାରେ ଯେ ତାଙ୍କର ଧାର୍ମିକ ରୀତି ଏପରି ଗଭୀର ଅର୍ଥବହଳା ଓ ଦିବ୍ୟତାମୟ ।

ଯେପରି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଦ୍ଵାଦଶ ଯାତ୍ରା ମହାସମାରୋହରେ ପାଳିତ ---

ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ବର୍ଷସାରା ପର୍ବପର୍ବାଣି ଲାଗି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ବାରଗୋଟି ବିଶିଷ୍ଟ ଉତ୍ସବ ଭାବେ ପାଳିତ ହୁଏ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାଦଶ ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ନାମରେ ଅଭିହିତ ।

(୧) ଚନ୍ଦନ ଯାତ୍ରା: ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟା (ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା): ଗନ୍ଧଲେପନ ଓ ଚାପଖେଳ ଯାତ୍ରା

(୨) ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା: ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା: ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଜନ୍ମଦିନ, ଗଜ ବେଶ

(୩) ରଥଯାତ୍ରା: ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା: ରଥରେ ଆଡ଼ପ ମଣ୍ଡପ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି ।

(୪) ହରିଶୟନ ଏକାଦଶୀ: ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ: ବାହୁଡ଼ା ଏକାଦଶୀ ।

(୫) କର୍କଟ ସଂକ୍ରାନ୍ତି: ଶ୍ରାବଣ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱିତୀୟା: ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଯାତ୍ରା

(୬) ପାର୍ଶ୍ୱପରିବର୍ତ୍ତନ ଏକାଦଶୀ: ଭାଦ୍ରବ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ:

(୭) ହରି ଉତ୍ଥାପନ ଏକାଦଶୀ: କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ: ଦେବୋତ୍ଥାନ ଏକାଦଶୀ ବା ପ୍ରବୋଧନ ଯାତ୍ରା ।

(୮) ପ୍ରାବରଣ ଷଷ୍ଠୀ: ମାର୍ଗଶିର ଶୁକ୍ଳ ଷଷ୍ଠୀ: ଓଢ଼ଣ ଷଷ୍ଠୀ: ଏହିଦିନଠାରୁ ଶୀତ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରନ୍ତି । ଘୋଡ଼ଲାଗି ବେଶ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।

(୯) ପୁଷ୍ୟାଭିଷେକ: ଫାଲ୍‌ଗୁନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା:

(୧୦) ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି: ମାଘ କୃଷ୍ଣ ସପ୍ତମୀ: ଉତ୍ତରାୟଣ ଯାତ୍ରା

(୧୧) ଦୋଳୋତ୍ସବ (ବସନ୍ତୋତ୍ସବ): ଫାଲ୍‌ଗୁନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା

(୧୨) ଦମନକ ଲାଗି ବା ଦମନକ ଚୋରି: ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ

କହିବାକୁ ଗଲେ—

ଦ୍ଵାଦଶ ଯାତ୍ରା ମାନବ ଜୀବନର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଉନ୍ନତିର ପ୍ରତୀକ । ଏହା ଶିଖାଏ ଯେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରୁଣା କଷ୍ଟ ପଛରେ ଥାଏ ଏକ ନୂଆ ଆଶା, ଏକ ଦିବ୍ୟ ଆରମ୍ଭ । ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ଓ ତାଙ୍କର ଦ୍ଵାଦଶ ଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଆ ଜନମାତୃକାର ଗର୍ବ ଓ ପବିତ୍ର ଐତିହ୍ୟର ଅବିଭାଜ୍ୟ ଅଂଶ । ଏହି ଯାତ୍ରା ମାନବତା, ଭକ୍ତି, ଶାନ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଏକ ଆଲୋକ ଦୀପ ପରି ଚୀର ଅମର ।

!! ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ସାସମଲ

ହନୁମାନ ନଗର ଆସ୍କା ରୋଡ଼

‌ ବ୍ରହ୍ମପୁର ଗଞ୍ଜାମ !!