ଢେ଼ଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲାରେ ଜୈବ ବିବିଧତା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ନଦୀର ଶୀତଳ ନୀର , ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ, ଶତାଧିକ ପ୍ରଜାତି ର ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ,ଉଦ୍ଭିଦ, ସ୍ଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ହସ୍ତି ମାନଙ୍କ ବିଚରଣ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ମାନଙ୍କ ଆକର୍ଷଣ ର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ। ସାହିତ୍ୟ,ଲୋକକଳା ସଂସ୍କୃତି ବିଭବରେ ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଛି।

ମହିମା ଧର୍ମର ଏନ୍ତୁଡ଼ିଶାଳ ବୋଲି ଆଖ୍ୟା ଦିଆ ଯାଇଛି‌। ଲୋକକଳାର ବିଶେଷତ୍ତ୍ୱ ଓ ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାର ସାଂସ୍କୃତିକ ରଥର ସାରଥି ରୂପେ ବେଶ୍ ଖ୍ୟାତନାମା ଅର୍ଜନ କରି ପାରିଛି। ପ୍ରାକୃତିକ ସୋନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ନିଖୁଣ ଚିତ୍ର ସାହିତ୍ୟ ସର୍ଜନା ରେ ଋଦ୍ଧିମନ୍ତ କରିଦେଇଛି।ଭଗବତ ଗୀତାର ଟୀକାକାର ଶ୍ରୀଧର ସ୍ବାମୀ ଙ୍କ ସାଧନା ପୀଠ, କପିଳାସ ର ଶ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଜୀଉ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ। ସପ୍ତଶଯ୍ୟା ପାଇଁ ସୁନାମଧନ୍ୟ ଏହି ସହର। ଏ ମାଟିର କବି ବ୍ରଜନାଥ ବଡ଼ଜେନା ୭ଟିଭାଷାରେ ପାରଦର୍ଶିତା ଲାଭ କରି ସୁନାମ ଅର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି।

ଏକାଧିକ କ୍ରୀଡାବିତ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ବିଭିନ୍ନ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଓ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରଗତି ଏହି ମାଟିର ଭୂଖଣ୍ଡରେ ଏକ ତେଜସ୍କ୍ରିୟ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ସ୍ବର୍ଣ୍ଣାକ୍ଷର ରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇଛି।ପ୍ରତିଥଯଶା

ନାଟ୍ୟକାର ମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଭାର ମହାଦ୍ରୁମ ପାଲଟିଛି ଏହି ସହର। ରାଜବଂଶର ମହନୀୟ ପରମ୍ପରା ଐତିହ୍ୟ ଆଜିବି ସ୍ମୁତି ର ଉଜ୍ଜୀବିତ କରି ରଖିଛି। ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ସାହିତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ଏକାଧିକ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ମଠ, ମନ୍ଦିର, ଐତିହାସିକ କୀର୍ତ୍ତିରାଜି, ପୋଖରୀ, ବିଜ୍ଞାନ କେନ୍ଦ୍ର, ଦୂରଦର୍ଶନ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ ମନ ମୋହିତ ହୋଇ ଯାଏ।

୧୯୫୪ ମସିହାରେ ଢେ଼ଙ୍କାନାଳକୁ ପୌରସଂସ୍ଥା ମାନ୍ୟତା ମିଳିଥିଲା। ଏହା ର ପରିଧି ୩୦.୫୦ ବର୍ଗ କିମି ପରିସୀମା। ଏହାର

ସୁରକ୍ଷା ପାଚେରୀ ସାଜିଛି କୁଟିଣିଆ, ପାଣିଓହଳା,ଚାର ଖୋଲା,ମେଘା ପାହାଡ। ଏହାର୫୫ନଂ ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ଦେଇ ଭୁବନେଶ୍ବର ଠାରୁ ୮୪ କିଲୋମିଟରର ବ୍ୟବଧାନ।

ରାଜପ୍ରାସାଦ ନିକଟରେ ପାରିବାରିକ ଦେବତାଙ୍କ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ମନ୍ଦିର ରୂପେ ରାଜପ୍ରସାଦ ର ପାରିବାରିକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ,ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରା ର ମହତ୍ୱ କୁ ଭିତ୍ତିକରି ଥାଏ। ଚିତ୍ରିତ ମୂର୍ତ୍ତୀ ଓ ମୂର୍ତ୍ତୀ ଗୁଡ଼ିକରେ ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ପାରମ୍ପରିକ ଓଡିଆ ବିଚିତ୍ର ର ଏକ ଜ୍ଜଳନ୍ତ ଉଦାହରଣ ଅଟେ।

ଢେ଼ଙ୍କାନାଳ ର ଗଣପର୍ବ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂଜା,୩୯ଟି ବିଗ୍ରହର ମେଢ଼ ମଣ୍ଡପରେ ଧନଦାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆବାହନ କରାଯାଇଥାଏ। ଦେଶବିଦେଶରୁ ଲକ୍ଷାଧିକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଦର୍ଶନ ଅଭିମୁଖେ ସମାଗମ ହୋଇଥାନ୍ତି। ରଥଯାତ୍ରା ଓ କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ନିଆରା ଢଙ୍ଗରେ ପାଳିତ ହୁଏ। ମହାପ୍ରଭୁ ବଳରାମ ବିଗ୍ରହ ପାଷାଣ ହୋଇଥିବାରୁ ରଥରେ ବିଜେ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ହିଁ ପୂଜା ପାଇଥାନ୍ତି।ରାଜବାଟୀରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସାନ ରଥରେ ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ବିଜେ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ରଥକୁ ମହିଳାମାନେ ଟାଣିଥାନ୍ତି। ଜିଲ୍ଲା ସଂସ୍କୃତି ପରିଷଦ ପକ୍ଷରୁ ଢେ଼ଙ୍କାନାଳ ମହୋତ୍ସବ ଓ ଲୋକକଳା ମହୋତ୍ସବ ବହୁତ ଧୁମଧାମରେ ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ।

ଏଠାକାର ଜୈବ ବିବିଧତା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଶୋଭା ମଣ୍ଡନ କରିଛି‌।

ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ନଦୀର ଜଳ ମାଧ୍ୟମରେ ସାରା ସହର ଶୋଷ ମେଣ୍ଟାଇ ଥାଏ।କେନ୍ଦୁପତ୍ର,ଶାଳପତ୍ର,କାଠ, ବାଉଁଶ, ଜାଳେଣି କାଠ,ଲାଖ,ମହୁ,କେନ୍ଦୁଳି ଅଠା, ମହୁଲିଫୁଲ,ସୁନାରିଛାଲି,ଶିଆଳି ପତ୍ର, ଟସର ଚାଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଔଷଧୀୟ ତତ୍ବ ସଂଗୃହିତ ହୋଇ ପାରିଥାଏ। ଘଞ୍ଚ ସଂରକ୍ଷିତ ଜଙ୍ଗଲ, କୀର୍ତ୍ତି ରାଜି, ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରା ଐତିହ୍ୟ ର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ରୂପେ କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ସ୍ଥଳ ହୋଇଛି।

ଶବର ଅଞ୍ଚଳ ରୂପେ ଏଠାକାର ଶବର ରାଜା ରାଜତ୍ୱ କରୁଥିଲେ।ଢେଙ୍କା ଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଢେଙ୍କାନାଳ ହୋଇଛି।

ମହାପ୍ରଭୁ ବଳରାମଙ୍କୁ ପାଷାଣ ବିଗ୍ରହ ରୂପେ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କରି ପୂଜାବିଧି କରାଯାଉଛି।

କପିଳାସ ମନ୍ଦିର ଏଠାକାର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ଗନ୍ତାଘର । ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଜୀଉ ପାର୍ବତୀ ମାତାଙ୍କ ସହ ପୂଜାପାଉଛନ୍ତି। ୧୩୫୨ ସଂଖ୍ୟା ରେ ପାହାଚ ଓ ବାରବାଙ୍କ ଘାଟି ଅତିକ୍ରମ କରି ଏହି ପୀଠସ୍ଥଳୀକୁ ପହଞ୍ଚି ହୁଏ। ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସଂସ୍କୃତି ଓ ପରମ୍ପରା ର ମହତ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଦାନ ରହିଛି। କପିଳାସ ର ପାଦଦେଶରେ ମିନି ପାର୍କ ଓ ଚିଡ଼ିଆଖାନା ବେଶ୍ ଆକୃଷ୍ଟ କରିଥାଏ।

ଯୋରନ୍ଦା ପୀଠ ମହିମା ଧର୍ମ ର ପାରମ୍ପରିକ ଏନ୍ତୁଡ଼ିଶାଳ ବୋଲି ଆଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ବିଶ୍ଵପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯୋରନ୍ଦା ପୀଠ ୨୫ କି ମି ଦୂରରେ ରହିଛି। ମାଘ ମାସର ମେଳାରେ ବିଭିନ୍ନ ସାଧୁ ସନ୍ୟାସୀ ଓ ମହିମା ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ମାନଙ୍କ ସମାଗମ ହୋଇଥାଏ।

ସପ୍ତଚଯ୍ୟା ଠାରେ ସପ୍ତ ୠଷି ଙ୍କ ସାଧନା ପୀଠ ରୂପେ ଖ୍ୟାତ। ୧୯୫୬ରେ ରାଜମାତା ରତ୍ନପ୍ରଭାଦେବୀ ଶ୍ରୀରାମ ବିଗ୍ରହ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।୧୨କିମି ବ୍ୟବଧାନ ରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଗଣ୍ଡାଧାର ଜଳପ୍ରପାତ ପ୍ରକୃତି ରାଣୀ ର ଶୋଭା ମଣ୍ଡନ କରିଛି‌।

ନାଗନାଥେଶ୍ଵର ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୀଠ୨୧ କିମି ବ୍ୟବଧାନ ରେ ଅବସ୍ଥିତ। ନାଗନା ଗ୍ରାମରେ କେଶରୀ ବଂଶର ରାଜାଏହିଠାରେ ପୀଠର ନିର୍ମାଣ କରି ଥିଲେ। ୧୨ଟି ଶିବ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଦାରୁକବଣ ଓ ନିମ୍ବ ବଣରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ରାଜପ୍ରାସାଦ ୧୮୦୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ମହାରାଜା ଭାଗିରଥି ମହେନ୍ଦ୍ର ବାହାଦୁର ଙ୍କ ଦ୍ବାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା। ବର୍ତ୍ତମାନ କାମାକ୍ଷା ପ୍ରସାଦ ସିଂହଦେଓ ପରିବାର ସହ ରହୁଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କ ସେବକ ଭାବେ ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ରଥରେ ଛେରା ପହଁରା ବିଧି ସଂପନ୍ନ କରି ଥାନ୍ତି। ସିଂହଦ୍ବାର,ରଙ୍ଗମହଲ,

ବୈଠକଖାନା, ସୁନ୍ଦର ବଗିଚା, ଲାଇବ୍ରେରୀ, ରାଜ ବାଟୀର ଶୋଭା ବଢ଼ାଉଛି।

ଢେ଼ଙ୍କାନାଳ ର ପ୍ରାକୃତିକ ବନ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ରୂପସୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବାକୁ ଭାଷା ନାହିଁ।

ମଧୁସ୍ମିତା ସାହୁ

ବ୍ରହ୍ମା ନଗର ପ୍ରଥମ ଗଳି

ବ୍ରହ୍ମପୁର

ଜିଲ୍ଲା-ଗଞ୍ଜାମ

ଓ

ଡ଼ିଶା

ମୋ--୯୩୪୮୨୮୫୪୧୬

ଢେ଼ଙ୍କାନାଳ ପ୍ରାକୃତିକ ସୋନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ନିଖୁଣ ଚିତ୍ର

ମହିମା ଧର୍ମର ଏନ୍ତୁଡ଼ିଶାଳ