ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ରୁକୁଣା ରଥଯାତ୍ରା -:

ଭାରତେ ଚ ଉତ୍କଳେ ଦେଶେ ଶ୍ରୀମଦ ଏକାମ୍ରକେବନେ ।

ଲିଙ୍ଗଂ ସନାତନଂ ବିଦ୍ଧି ନାମ୍ନା ସଦା ତ୍ରିଭୁବନେଶ୍ୱରଂ ।।

କାହିଁ କେତେ ଅନାଦି କାଳରୁ ଏହି ଉତ୍କଳର ପରମ ପାବନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିବାସ କରୁଛନ୍ତି ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ଓ ଶ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗରାଜ । ଉଭୟ ନିଜସ୍ଵ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଥିଲେ ହେଁ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଦୁହେଁ ପରସ୍ପରଙ୍କ ପରିପୂରକ । ଶାସ୍ତ୍ର ମତରେ ହରି ଓ ହରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ । ଯେପରି ଆଷାଢେ କଳାଗୋସେଇଁ ପତିତପାବନ ଯାତ୍ରା ଭିଆଣ କରନ୍ତି , ଅନୁରୂପ ଭାବେ ଶ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମହାପ୍ରଭୁ ଚୈତ୍ରେ ରଥଯାତ୍ରା ଭିଆଇଥାନ୍ତି ।

ନୀଳାଦ୍ରୀ ନାୟକଙ୍କ ପରି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣାଦ୍ରି ନାୟକଙ୍କ ରୁକୁଣା ରଥରେ ଅନେକ ଦେବଦେବୀ ଗଣ ଅଂଶୀଦାର ହୁଅନ୍ତି । ଶ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ରୁକୁଣା ରଥୋତ୍ସବ ଏକ ଦିବ୍ୟ ରଥଯାତ୍ରା ଅଟେ । ତ୍ରିପୁରାସୁର ସଂହାର ସମୟରେ ଯେଉଁ ସର୍ବଦେବମୟୀ ସର୍ବବିଶ୍ଵମୟୀ ରଥ ନିର୍ମାଣ ହୋଇଥିଲା ସେହି ଆଧାରରେ ହିଁ ରୁକୁଣା ରଥ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହାର ପ୍ରତେକ ଅଂଶ ଦିବ୍ଯତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ । ସଂସାରରେ ଏପରି କ’ଣ ନାହିଁ ଯାହା ଏହି ରଥରେ ନାହିଁ ।

ବେଦପତି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶ୍ରୀ ନାରାୟଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତ୍ରିପୁରାସୁର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଦଳନ ନିମନ୍ତେ ଶ୍ରୀ ସଦାଶିବଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦେବ ଶିଳ୍ପୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରଥ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା । ସେହି ଆଧାରରେ ଶ୍ରୀ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୁକୁଣା ରଥ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥାଏ ।

।। ରୁକୁଣା ରଥ ବିବରଣୀ ।।

ରଥର ନାମ -: ଦେବଦଳନ (ଅନ୍ୟନାମ ରୁକୁଣା , ତ୍ରିପୁରବିଜୟୀ ରଥ , ବିଜୟା ରଥ , ବୃଷଭ ଧ୍ଵଜ)

ରଥ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଦେବତା -: ଶ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ତ୍ରିଭୁବନେଶ୍ବର ଲିଙ୍ଗରାଜ ମହାପ୍ରଭୁ

ରଥ ଶକ୍ତି -: ଶ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ଦେବୀ ଗୋପାଳୁଣୀ ଦେବୀ ଭୁବନେଶ୍ବରୀ ପାର୍ବତୀ (ରୁକୁଣା)

ରଥ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା -: ଶ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ଅନନ୍ତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ (ଦୋଳ ଗୋବିନ୍ଦ)

ରଥ ଶରୀର - ଦେବୀ ପୃଥିବୀ

ରଥ ନିର୍ମିତ ବସ୍ତୁ - ସୁବର୍ଣ୍ଣ (ଋକ୍ମ-ଋକ୍ମଣ-ଋକୁଣା-ରୁକୁଣା)

ଚକ ସଂଖ୍ୟା - ୪

ଡାହାଣ ଦୁଇ ଚକ - ସୂର୍ଯ୍ୟ (ଉତ୍ତରାୟଣ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ସୂର୍ଯ୍ୟ)

ଅରରେ- ଦ୍ଵାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ

ବାମ ଦୁଇ ଚକ - ଚନ୍ଦ୍ର (ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଏବଂ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଚନ୍ଦ୍ର)

ଅରରେ - ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଷୋହଳ କଳା , ୨୭ ନକ୍ଷତ୍ର

ଚକର ନେମି - ଷଡ ଋତୁ

ରଥର ଅଗ୍ରଭାଗ - ଅନ୍ତରୀକ୍ଷ

ରଥର ଆୟୁଧ - ତ୍ରିଶୂଳ

ରଥର ଧ୍ଵଜା - ବୃଷଭଧ୍ଵଜ

ସିଂହାସନ - ମନ୍ଦରାଚଳ

ରଥର କୂବର - ଉଦୟାଚଳ ଓ ଅସ୍ତାଚଳ

ଅଧିଷ୍ଠାନ - ମହାମେରୁ (ଏହାର ଶାଖା ପର୍ବତ ହେଲେ ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥାନ)

ରଥର ବେଗ - ସମ୍ବତ୍ସର

ଲୋହ ଧାରକ - ଉତ୍ତରାୟଣ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାୟନ

ରଥ ବନ୍ଧନ ରସି - ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ କଳା ମାନେ ଏହାର କିଳା

ଘୋଣା ହେଲେ କାଷ୍ଟା

ଅକ୍ଷଦଣ୍ଡ - କ୍ଷଣ

ଅନୁକର୍ଷ - ନିମେଶ

ଲବ - ଇଷା

ରଥର ଉପର ପରଦା (ବରୂଥ) - ଦ୍ଯୁଲୋକ

ଧ୍ବଜା ସମୂହ - ସ୍ବର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ

ଯୁଆଦଣ୍ଡର ଶେଷଭାଗ - ଅଭ୍ରମୁ (ଐରାବତ ପତ୍ନୀ) ଓ କାମଧେନୁ

ଇଷାଦଣ୍ଡ - ଅବ୍ଯକ୍ତ (ପ୍ରକୃତି)

ନଡ୍ବଳ - ବୁଦ୍ଧି

କୋଣ - ଅହଙ୍କାର

ବଳ - ପଞ୍ଚମହାଭୂତ

ଶୋଭା - ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗଣ

ରଥର ଗତି - ଶ୍ରଦ୍ଧା

ରଥର ଭୂଷଣ - ବେଦର ଷଡାଙ୍ଗ ସଂସ୍କାର

ଉପଭୂଷଣ - ପୁରାଣ , ନ୍ୟାୟ , ମୀମାଂସା ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର

ଘଣ୍ଟାରେ - ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବଳ ସମ୍ପନ୍ନ ମନ୍ତ୍ର ମାନ

ପାଦ - ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ

ରଥ ବନ୍ଧନ ରଜ୍ଜୁ (ରଥ ଦଉଡ଼ି)- ସହସ୍ର ଫଣା ଯୁକ୍ତ ଶେଷନାଗ ଓ ତାହାଙ୍କ ପାଦ ଦିଗବିଦିଗ

ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣମୟୀ ପତାକାରେ - ପୁଷ୍କର ଆଦି ମହାନ ତୀର୍ଥ

ରଥର ଆଚ୍ଛାଦନ ବସ୍ତ୍ର - ଚାରି ସମୁଦ୍ର

ରଥରେ ଥିବା ନାରୀମୂର୍ତ୍ତି ମାନ- ଗଙ୍ଗା , ଯମୁନା , ନର୍ମଦା , ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା , କାବେରୀ ଆଦି ପବିତ୍ର ନଦୀ

ରଥର ସୋପାନ - ସପ୍ତ ବାୟୁ (ଉପସୋପାନ ରେ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ)

ବିଷମ ସ୍ଥାନ - ମାନସ ଆଦି ସରୋବର

ଚତୁର୍ଦିଗ ପାଶ - ସମସ୍ତ ବର୍ଷାଚଳ

ରଥର ନିମ୍ନ ଭାଗ - ଅଧଃଲୋକ

ରଥର ପାର୍ଶ୍ଵଦେବତା -

ପୂର୍ବରେ (ସୂର୍ଯ୍ୟ , ଇନ୍ଦ୍ର , ଈଶାଣ)

ପଶ୍ଚିମରେ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ , ନୈଋତ , ବରୁଣ)

ଉତ୍ତରରେ (ପାର୍ବତୀ , ବାୟୁ , କୁବେର)

ଦକ୍ଷିଣରେ (ଗଣେଶ , ଅଗ୍ନି , ଯମ)

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିବାଳୟ ପରି ଏହାର ଆକୃତି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଟେ ଦିଗ ଅନୁଯାୟୀ ଦୁଇ ଦୁଇ କରି ଦିଗପାଳଗଣ ।

ରଥର ଦ୍ଵାର - ଚାରି

ଚାରି ଦିଗରେ ଚାରି ଦ୍ଵାର ଅଧିପତି - ଦକ୍ଷିଣରେ ନନ୍ଦିନୀ ବା ନନ୍ଦୀ , ଉତ୍ତରରେ ମହାକାଳ , ପଶ୍ଚିମରେ ଏକଦନ୍ତ , ପୂର୍ବରେ କୁମାର ।

(ଏହି କୁମାର ହିଁ ଶିବ ଓ ଗୋପାଳୁଣୀ ଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ବିଜେ ହେଉଥିବା କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଅଟନ୍ତି)

ରଥ ଅଂଶ ଦେବତା - ଅନନ୍ତ , ସୁକ୍ଷ୍ମ , ଶିବାତ୍ମମୟ , ଏକନେତ୍ର , ଏକରୁଦ୍ର , ତ୍ରୟୀମୂର୍ତ୍ତି , ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ , ଶ୍ରୀଖଣ୍ଡୀ

ରଥ ସାରଥି - ବେଦପତି ବ୍ରହ୍ମା

ସାରଥିଙ୍କ ଚାବୁକ - ବ୍ରହ୍ମଦୈବତ ଓଁକାର

ରଥର ଛତ୍ର - ଆକାର

ଦଣ୍ଡ - ମନ୍ଦରାଚଳ

ଅଶ୍ବ - ଚାରିବେଦ ଯଥା : ଋକ୍ , ସାମ , ଯଜୁ , ଅର୍ଥବ

ଅଶ୍ବଙ୍କ ଆଭୁଷଣ - ଜ୍ୟୋତିଷ୍କ ମାନେ

ଅଶ୍ଵଙ୍କ କେଶ ବନ୍ଧନ ରସି - ପଦ୍ମ , ତକ୍ଷକ , କର୍କୋଟକ , ଧନଞ୍ଜୟ ନାଗ

ରଥର ସେନା - ବିଷରୁ ଉତ୍ପନ ବସ୍ତୁ

ବାଦକ -ବାୟୁ

ବାହକ - ବ୍ଯାସାଦି ଋଷିଗଣ

ଏହି ରଥ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଏହିପରି ପୂର୍ବେ ନିର୍ମାଣ ହୋଇଥିଲା ନା ଭବିଷ୍ୟତରେ ହୋଇପାରିବ । ସର୍ବଦେବମୟୀ , ସର୍ବତୀର୍ଥମୟୀ ଓ ସକଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅଂଶ ଦ୍ଵାରା ନିର୍ମିତ ଏହି ରଥ ସତରେ ଦିବ୍ୟ ଅଟେ ।

ତଥ୍ଯ ସଂଗ୍ରହ - ଶିବ ମହାପୁରାଣ , ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣାଦ୍ରି ମହୋଦୟ ।