ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟର ଇତିହାସ ହେଉଛି ଛନ୍ଦ ଓ ଲୟରେ ଗଥିତ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଯାତ୍ରା। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଛନ୍ଦ ଆସିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପବିତ୍ର ଛନ୍ଦ। "ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦର ଦିବ୍ୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟ" ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଏହାର ଗଭୀରତାକୁ ଯାଇ ଏହାର ମୂଳ ଉତ୍ସକୁ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼ିବ।

ବେଦର ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ

ଆମେ ଯେଉଁ ବାକ୍ୟଟି ଶୁଣିଛୁ, "ଛନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦକୁ ତାହାର ରୂପ ବୋଲି ଡାକିବାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବେଦରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଛନ୍ଦ (ମନ୍ତ୍ର) ମଧ୍ୟରେ ଗାୟତ୍ରୀ ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ।" ଏହାର ସରଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ, ବେଦମାନଙ୍କରେ ଅନେକ ଛନ୍ଦ ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମୁଖ୍ୟ। ଯେପରିକି ଏକ ରାଜପରିବାରରେ ରାଜା ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେହିପରି ବେଦର ସମସ୍ତ ଛନ୍ଦଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ହେଉଛନ୍ତି ରାଜା। ତେଣୁ ଏହାକୁ ଛନ୍ଦର ରାଜା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବେଦର ମାତା: ଗାୟତ୍ରୀ

ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ହେଉଛି, "ଗାୟତ୍ରୀ ହେଉଛନ୍ତି ବେଦର ମାତା। କାରଣ ତାଙ୍କଠାରୁ ବେଦ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲେ।" ଏହାର ମଧ୍ୟ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଅର୍ଥ ଅଛି। ଯେପରି ଏକ ସନ୍ତାନ ତା'ର ମା'ଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେହିପରି ବେଦ ଜ୍ଞାନ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦରୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଛି। ବେଦର ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତି ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଛି। ତେଣୁ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ବେଦମାତା ବୋଲି ଡାକିବା ଅର୍ଥହୀନ ନୁହେଁ। ସେ ସବୁ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସ ଅଟନ୍ତି।

ଆମ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ: ଶ୍ରୁତି, ସ୍ମୃତି, ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। "ଶ୍ରୁତି, ସ୍ମୃତି, ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ମହିମାନ୍ଵିତ କରାଯାଇଛି।" ଅର୍ଥାତ୍, ଏହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ଏକ ସ୍ୱରରେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପବିତ୍ର।

ଶ୍ରୁତି ଅର୍ଥାତ୍ ବେଦ, ଯାହା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ବାଣୀ। ସ୍ମୃତି ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ଜୀବନ ଯାପନର ନିୟମ ଅଛି। ଇତିହାସ ଯେପରି ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତ, ଏବଂ ପୁରାଣ ଯେଉଁଥିରେ ଦେବଦେବୀଙ୍କ କଥା ଅଛି। ଏହି ସବୁ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦର ଗୁଣଗାନ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଏହା କେବଳ ଏକ ଛନ୍ଦ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି।

ଏବେ ଆସିବା ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାଟିକୁ: "ଯେହେତୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଧ୍ୟାନ ଗାୟତ୍ରୀରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେଥିପାଇଁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।"

ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ କେବଳ ଶବ୍ଦର ଖେଳ ନୁହେଁ। ଏହାର ଭିତରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ପାଇବାର ଶକ୍ତି ରହିଛି। ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ ପୂର୍ବକ ପଢ଼ୁ, ସେତେବେଳେ ଆମର ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ ଆମେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟତର ହୋଇଯାଉ। ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦର ଲୟ ଓ ସ୍ୱର ଆମ ମନକୁ ଏକାଗ୍ରତା କରାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହା ଏକ ସେତୁ ସଦୃଶ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟକୁ ମର୍ତ୍ତ୍ୟରୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ନେଇଯାଏ।

"ତେଣୁ ହେ ଗାୟତ୍ରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ହେତୁ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ନିଜର ବୋଲି ଡାକିଛନ୍ତି।" ଅର୍ଥାତ୍, ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦରେ ଏତେ ଶକ୍ତି ଓ ମହିମା ଅଛି ଯେ, ପରମାତ୍ମା ନିଜେ ଏହାକୁ ନିଜର ଏକ ଅଂଶ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ଗାୟତ୍ରୀ ହେଉଛନ୍ତି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ୍ ଶକ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ସହିତ ସମାନ।

ଏବେ ଆମେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଆସିବା। ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ପ୍ରାଚୀନ କବି ଓ ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦର ମହିମା ବହୁତ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝିଥିଲେ। ସେମାନେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ଏହି ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ କବିତା ବା ଭଜନ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ସିଧାସଳଖ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ।

ତେଣୁ ଆମେ ଦେଖୁ ଯେ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ 'ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ' ଭଳି ଗ୍ରନ୍ଥରେ, ବଳରାମ ଦାସଙ୍କ ରଚନାରେ, ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ କାବ୍ୟକବିତାରେ ସବୁରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦର ବ୍ୟବହାର ହୋଇଛି। ଏହି ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ ପଦଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଗାଇବା ଓ ଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହି ଛନ୍ଦର ଲୟ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରେ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ଉନ୍ନତ କରେ।

ଶେଷରେ କହିବା ଯାଏ, "ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦର ଦିବ୍ୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟ" ହେଉଛି ଆମ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଓ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଅଂଶ। ଏହା କେବଳ ଛନ୍ଦ ନୁହେଁ, ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପରମ୍ପରା। ଏହା ଆମକୁ ଶିଖାଇଥାଏ ଯେ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟକୁ ମାନସିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବରେ ଉନ୍ନତ କରିବା।

ଆଜିର ବ୍ୟସ୍ତ ଜୀବନରେ, ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଚାରିପାଖରେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖ ଦେଖୁ, ସେତେବେଳେ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ ଏକ ସରଳ ଭଜନ ବା ପ୍ରାର୍ଥନା ଆମ ମନକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରେ। ଏହା ଆମକୁ ଆମର ପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାନ ଓ ସଂସ୍କୃତି ସହିତ ଯୋଡ଼ି ରଖେ। ତେଣୁ ଆମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଏହି ଦିବ୍ୟ ଛନ୍ଦର ମହିମାକୁ ବୁଝି, ଏହାକୁ ଆମ ଜୀବନରେ ଧାରଣ କରି, ଏହାର ସୁଫଳ ଲାଭ କରିବା। ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ କେବଳ ଶବ୍ଦ ନୁହେଁ, ଏହା ହେଉଛି ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଦେଇଥିବା ଏକ ଦିବ୍ୟ ଉପହାର।

!! ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ସାସମଲ

ହନୁମାନ ନଗର ଆସ୍କା ରୋଡ଼

ବ୍ରହ୍ମପୁର ଗଞ୍ଜାମ !!