ରାଜା ଋତମ୍ଭର ଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଗୋ-ସେବାର ପରିଣାମସ୍ଵରୂପ ସତ୍ୟବାନ ନାମକ ପୁତ୍ର ହୋଇଥିଲା। କେବଳ ପୁତ୍ର ହେବା ଯେ ଗୋସେବାର ଫଳ, ତା ନୁହେଁ | ଗୋମାତା ଠାରୁ ଯେ ଯାହା ଚାହେଁ, ସେ ତାହା ପାଏ। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ମୋକ୍ଷ ସବୁକିଛି ଗାଈଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଗୋଭକ୍ତିର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ପୁରାଣ-ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅନେକ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଉପନିଷଦରେ ଅଛି ଯେ ସତ୍ୟକାମ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଚାରିଶହ ଦୁର୍ବଳ ଗାଈଙ୍କୁ ନେଇ ବନରେ ଚରାଇଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ରହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ଠାର ସହ ସେମାନଙ୍କର ସେବା କଲେ। ପରିଣାମ ସ୍ଵରୂପ ତାଙ୍କୁ ବିନା ଅଧ୍ୟୟନରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନଲାଭ ହୋଇଗଲା।

ଜଳମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ି ରହି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଚ୍ୟବନ ଋଷି ଥରେ ନିଜର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରିବାକୁ ଯାଇ କୋଟିଏ ସ୍ଵର୍ଣମୂଦ୍ରାକୁ, ଏପରି କି ନହୁଷ ରାଜାଙ୍କର ରାଜ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଵଳ୍ପ ଭାବିଥିଲେ ଏବଂ ପରିଶେଷରେ ଗୋଟିଏ ଗାଈ ସଙ୍ଗେ ସମାନ କରି ନିଜର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରିଥିଲେ ।

ଘଟଣାଟି ପୂର୍ବକାଳର। ଏକଦା ଭୃଗୁ ପୁତ୍ର ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନ ଗଙ୍ଗା-ଯମୁନାର ସଙ୍ଗମ ସ୍ଥଳରେ ଅଗାଧ ଜଳରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଧୀରେ ଧୀରେ ଜଳଚର ଜୀବଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ତାଙ୍କର ମୈତ୍ରୀ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଗଲା। ଏ ଭିତରେ ଦିନେ କେତେକ ମାଛ ଧରାଳି ମାଛ ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେଠି ଜାଲ ପକାଇ ମାଛଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ମହର୍ଷିଙ୍କୁ ବି ଧରି ଆଣିଲେ। ଜାଲ ଓଜନରୁ ଅନୁମାନ କରି ବଡ଼ ମାଛଟାଏ ପଡ଼ିଛି ବୋଲି ଭାବି ମାଛ ଧରାଳି ମାନେ ଖୁସୀ ହେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାହାରକୁ ଆଣି ଦେଖିଲା ବେଳକୁ ତପସ୍ବୀ ଋଷି ଚ୍ୟବନ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବା କ୍ଷଣି କେଉଟମାନେ ଯୋଡ଼ହସ୍ତରେ ତାଙ୍କ ପାଦତଳେ ପଡ଼ି ବାରମ୍ବାର କ୍ଷମା ମାଗିଲେ ।

ପାଣି ବିହୁନେ ସେତେବେଳକୁ ଅନେକ ମାଛ ମରି ସାରିଥାନ୍ତି, କେତେକ ଛଟପଟ ହେଉଥାନ୍ତି | ମତ୍ସ୍ୟସଂହାରର କରୁଣ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମହର୍ଷିଙ୍କ ମନରେ ଦୟା ଆସିଲା ଏବଂ ସେ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘଶ୍ବାସ ମାରିଲେ | ଋଷିଙ୍କ ଅଭିଶାପ ଭୟରେ ମାଛ ଧରାଳି ମାନେ କାକୁସ୍ଥ ହୋଇ କ୍ଷମା ଭିକ୍ଷା କରିବା ସହିତ କି ପ୍ରତିକାର କରିବେ ବୋଲି ବାରମ୍ବାର ଆଜ୍ଞା ମାଗନ୍ତେ ଚ୍ୟବନ କହିଲେ— ‘‘ମାଛ ଧରାଳି ମାନେ! ଏ ମାଛଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ବହୁ ଦିନ ହେଲା ମୁଁ ରହିଥ‌ିବାରୁ ଏମାନେ ମୋର ମିତ୍ର । ମୁଁ ଏମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ପାରିବି ନାହିଁ। ମୋର ଜୀବନ ମରଣ ସବୁକିଛି ଏମାନଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଓତଃପ୍ରୋତ ବୋଲି

ମାଛ ଧରାଳି ମାନେ କିଛି ଭାବି ନ ପାରି ଭୟରେ ବରଡ଼ାପତ୍ର ଭଳି ଥରିଲେ ଏବଂ ଅଗତ୍ୟା ଯାଇ ରାଜା ନହୁଷଙ୍କୁ ଏ ସମାଚାର ଜଣାଇଲେ। ବ୍ଯବନ ମହର୍ଷି ନଗର ନିକଟକୁ ଆସିଥିବା ସଂବାଦ ପାଇ ରାଜା ପାତ୍ରମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ଆସି ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ପୂଜାଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ସ‌ହିତ ଆଜ୍ଞାପ୍ରାର୍ଥୀ ହେଲେ | ଚ୍ୟବନ କହିଲେ– “ରାଜନ୍! ଏ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ କେଉଟମାନେ ବହୁ ପରିଶ୍ରମରେ ଜାଲ ପକାଇ ମାଛ ବୋଲି ଭାବି ମୋତେ ଧରିଛନ୍ତି । ତେଣୁ ତୁମେ ଏ ମାଛଙ୍କର ଏବଂ ମୋର ମୂଲ୍ୟ ଏମାନଙ୍କୁ ଦିଅ।''

ରାଜା ନହୁଷ ଅବିଳମ୍ବେ ମହର୍ଷିଙ୍କ ବଚନ ପାଳନ କରି ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ମାନଙ୍କୁ ଏକ ହଜାର ଲେଖାଏଁ ସ୍ଵର୍ଣମୁଦ୍ରା ଦେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ଚ୍ୟବନ ସେତିକିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନ ହେବାରୁ ନହୁଷ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ମାନଙ୍କୁ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଲେଖାଏଁ ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା ଦେବାକୁ କହି ମହର୍ଷିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ– *‘ଭଗବନ୍ ! ଏହା ଯଥୋଚିତ ମୂଲ୍ୟ ହେଲା କି ଆପଣ ଆଉ କିଛି ଦିଆଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ?'' ଋଷି ସେତିକିରେ ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତେ ରାଜା ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ମାନଙ୍କୁ ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା, ପୁଣି କୋଟିଏ କୋଟିଏ ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣମୁଦ୍ରା ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ତଥାପି ଋଷିଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଦେଖି ରାଜା ପ୍ରଥମେ ଅଧାରାଜ୍ୟ ଏବଂ ତା'ପରେ ପୂରା ରାଜ୍ୟ ଦେବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଲେ। ଏହା ସତ୍ତ୍ବେ ଚ୍ୟବନ ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରି କହିଲେ– ‘“ରାଜନ୍ ! ତୁମର ଅଧା ରାଜ୍ୟ ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ ରାଜ୍ୟ ମୋର ଉଚିତ ମୂଲ୍ୟ ହୋଇ ନ ପାରେ | ତୁମେ ଉଚିତ ମୂଲ୍ୟ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର | ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଯଦି ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଅସମର୍ଥ ହେଉଛି, ତେବେ କୌଣସି ମୁନିଋଷିଙ୍କର ପରାମର୍ଶ ନିଅ।’’

ରାଜା ନହୁଷ କାତର ହୋଇ ପାତ୍ରମନ୍ତ୍ରୀ ତଥା ପୁରୋହିତଜ୍ଞ ସଙ୍ଗେ ବିଚାର ବିମର୍ଷ କରୁଥାନ୍ତି, ସେତିକିବେଳେ ଜଣେ ତପୋଧନ ଋଷି ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନଙ୍କ ସନ୍ତୁଷ୍ଟିର ଉପାୟ ବତାଇଲେ। ସେ କହିଲେ– ‘‘ମହାରାଜ ! ଆଗରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗାଈମାନଙ୍କର କୁଳ ଗୋଟିଏ ଥୁଲା, କିନ୍ତୁ ଏ ଦୁହେଁ ଦୁଇ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଗଲେ। ଗୋଟିକରେ ମନ୍ତ୍ର ସ୍ଥିତ ହେଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟଟିରେ ହବିଷ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ସ୍ଥିତ ହେଲା । ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସବୁ ବର୍ଣ୍ଣ ଭିତରେ ଉତ୍ତମ। ତାଙ୍କର ଏବଂ ଗାଈମାନଙ୍କର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ହୋଇ ନ ପାରେ। ତେଣୁ ସାଧାରଣ ଧନ ଦ୍ବାରା ମହର୍ଷିଙ୍କର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ହୋଇ ନ ପାରେ | ତାଙ୍କ ମୂଲ୍ୟ ବିନିମୟରେ ମାଛ ଧରାଳିଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଗାଈ ଦେଇ ଦିଅନ୍ତୁ ।”

ରାଜା ନହୁଷ ସେହି ଉପାୟଟି କରିବାରୁ ମହର୍ଷି ଚ୍ୟବନ ଜାଲ ଭିତରୁ ବାହାରି ଆସି କହିଲେ– “ରାଜା ! ତୁମେ ଯଥାର୍ଥ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ମୋତେ କିଣିଛ। ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସଂସାରରେ ଗାଈଠାରୁ ବଳି ଧନ ନାହିଁ । ଗାଈଙ୍କର ନାମଗୁଣ କୀର୍ତ୍ତନ, ଶ୍ରବଣ ତଥା ଗୋ-ଦାନ ଓ ଗୋ-ଦର୍ଶନର ଫଳସ୍ଵରୂପ ମନୁଷ୍ୟ ନିଷ୍ପାପ ହୋଇ ପରମ କଲ୍ୟାଣର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ । ଗୋ-ମାତା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ମୂଳ ଆଧାର | ଏମାନେ ପୁଣ୍ୟମୟୀ ତଥା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ହବିଷ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ। ଗାଈ ଦୁଗ୍‌ଧ ମହାନ୍ ଅମୃତ। ସାରା ଜଗତ ଏମାନଙ୍କ ଆଗରେ ନତମସ୍ତକ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଗାଈମାନେ ବସି ନିର୍ଭୟରେ ନିଃଶ୍ବାସ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ସେ ସ୍ଥାନ ସୁଶୋଭିତ ଓ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଗୋ-ମାତା ହେଲେ ସ୍ଵର୍ଗର ଶିଢ଼ି । ସ୍ଵର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଗୋପୂଜନ ହୁଏ। କେତେ ବା କହିବା, ଗାଈଠାରୁ ବଳି କିଛି ନାହିଁ । ରାଜନ୍! ମୁଁ ଏ ଯେଉଁ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଲି ତାହା କେବଳ ସଂକେତ ମାତ୍ର । ପ୍ରକୃତରେ ଗୋମାତାଙ୍କର ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ କେହି ବି ସମର୍ଥ ନୁହେଁ ।’’

ଋଷିଙ୍କୁ ଅନୁମତି ମାଗି ରାଜା ନଅରକୁ ଫେରିଯିବା ପରେ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ମାନେ କରପତ୍ର ଯୋଡ଼ି ମହର୍ଷିଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର କ୍ଷମା ଭିକ୍ଷା କଲେ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଠାରୁ ମିଳିଥିବା ସେଇ ଗାଈଟିକୁ ତାଙ୍କୁ ଦାନ କରିଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ଚ୍ୟବନ କହିଲେ– ‘“ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ମାନେ ! ହୁ-ହୁ ଜଳୁଥିବା ହୁତାଶନ ଶୁଖିଲା ଘାସପତ୍ରକୁ ପୋଡ଼ି ପାଉଁଶ କରିଦେବା ଭଳି ଦୁଃଖୀଲୋକର, ଋଷିଙ୍କର ଏବଂ ବିଷଧର ସର୍ପର କୋପଦୃଷ୍ଟି ମନୁଷ୍ୟକୁ ଜାଳି ଭସ୍ମ କରିଦିଏ। ତୁମର ଏ ଗାଈଟିକୁ ମୁଁ ସ୍ଵୀକାର କରୁଛି। ଗୋ-ଦାନ ପ୍ରଭାବରେ ତୁମେ ସକଳ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୃତ ମତ୍ସ୍ୟଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ସ୍ବର୍ଗକୁ ଗମନ କର ।’’ ମହର୍ଷିଙ୍କ ବଚନ ସତ୍ୟ ହେଲା | ଗୋଦାନ ପ୍ରଭାବରେ ଜୀବଘାତୀ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ଓ ମାଛମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଵର୍ଗବାସୀ ହେଲେ।

ଗୋ ମାହାତ୍ମ୍ୟ

ଗୋ ମାହାତ୍ମ୍ୟ