କୁକୁଡ଼ାଖଣ୍ଡି ବ୍ଳକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜଗଦଳପୁର ଗ୍ରାମରେ ବହୁ ବର୍ଷରୁ ରଜସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଗ୍ରାମଦେବତୀ କାଳୁଆ ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ ଯାତ୍ରା । ପାଳିତ ହୋଇଆସୁଛି । ମା’ଙ୍କ ପୀଠରେ ଯାତ୍ରା କେବଳ ନୀତିକାନ୍ତି ଅନୁସାରେ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରି ମା’ଙ୍କୁ ମନ୍ଦିର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵ ବେଢ଼ା ପରିକ୍ରମା କରି ସମାପ୍ତ କରାଯାଉଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏବେ ୭/୮ ବର୍ଷ ହେଲା ମା’ଙ୍କ ଯାତ୍ରାକୁ ମହାଆଡ଼ମ୍ବର ସହକାରେ ପାଳନ କରିବାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି

ଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ଗ୍ରାମ୍ୟ କମିଟି ଅଣ୍ଟା ଭିଡ଼ି ମହାସମାରୋହରେ ଯାତ୍ରା ପାଳନ କରିଛନ୍ତି । ରଜ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ମା’ଙ୍କ ପୀଠରେ ଦେବନୀତି ଅର୍ଥାତ୍ ସକାଳ ଧୂପ, ମାଜଣା, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଭୋଗ ପରେ ଅପରାହ୍ନରେ ଘୃତଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ହୋଇଥାଏ । ଘୃତ ଯଜ୍ଞରେ ଗ୍ରାମର ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟକ୍ତିଗଣରୂପେ ରହିବା ସହ ପୁରୋହିତମାନେ ହୋମଯଜ୍ଞରେ ଭାଗ ନେଇ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି କରିଥାନ୍ତି । ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାଧୂପ, ଆଳତି ଭୋଗରାଗ ପୁଣି ମା’ଙ୍କ ଘଟକୁ ବହୁ ଆଡ଼ମ୍ବର ପଟୁଆରରେ ଘଣ୍ଟସ୍ଥଳ,

ଶଙ୍ଖ ବାଦ୍ୟ, ଦଶ ଅବତାର, ତାଳ, ମୃଦଙ୍ଗ, ସଂକୀର୍ତ୍ତନ, ବାଡ଼ିଆଖଡ଼ା, ସାପ ସାପୁଆଣି, ପରଭା, ବାଘଷଣ୍ଢ, ଘୋଡ଼ା ନାଚ ସାଥେ ସାଥେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବେଶଭୂଷାରେ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଆଲୋକ ସାଜସଜ୍ଜାରେ ଗ୍ରାମର ସମସ୍ତ ସାହି ପରିକ୍ରମା କରାଯାଉଅଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘର ଆଗରେ ପୂଜାଥାଳି ସହ କୁମ୍ଭଢ଼ାଳ ରଖି ମା’ଙ୍କୁ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଇଛି । କେବଳ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ହଁ ମା ’ ଗ୍ରାମ ପରିକ୍ରମା କରିବା ପରେ ସ୍ୱମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିଥାନ୍ତି । ମା ’ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାହି ପରିକ୍ରମା କରିବା ହେତୁ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ,ସାଂସ୍କୃତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ପାଥେୟ କରି ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସରେ ନିଜ ନିଜ ସାହିରେ ବିଭିନ୍ନ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ପରିବେଷଣ କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ଅବସରରେ ପୌରାଣିକ ନାଟକ ରାମାୟଣ, ଭାରତଲୀଳା, ମହାଭାରତ ଇତ୍ୟାତି ପରିବେଶିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଯାତ୍ରା ତିନିଦିନ ଧରି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଆସୁଛି । ଆଖପାଖ ଗ୍ରାମରୁ ବହୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଭକ୍ତ ଯାତ୍ରା ଉପଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ ସମାଗମ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ଐତିହାସିକ ପରମ୍ପରା

ଜଗଦଳପୁରର କାଳୁଆ ଠାକୁରାଣୀ ଯାତ୍ରା କେବଳ ଏକ ପର୍ବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଏଠାକାର ଲୋକଙ୍କ ଆତ୍ମା ସହିତ ଜଡିତ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି । ଗ୍ରାମଦେବତୀ ଭାବେ ପୂଜିତା ମା’ କାଳୁଆ ଠାକୁରାଣୀ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ, ଆସ୍ଥା ଓ ସାମୂହିକ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ । ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଠାକୁରାଣୀ ଯାତ୍ରା ପାଳନର ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ପରମ୍ପରା ରହିଛି , ଏବଂ ଜଗଦଳପୁରର ଏହି ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ସେହି ଧାରାରେ ଗଠିତ ।

ଏକ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଦେବୀର ମହିମା:

ମାଆ କାଳୁଆ ଠାକୁରାଣୀ ଜଗଦଳପୁର ଅଞ୍ଚଳର ଗ୍ରାମ୍ୟ ଜନତାଙ୍କ ପରିଚାଳିତା ଓ ରକ୍ଷିକା । ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରାମର ସର୍ବମୟୀ ଦେବୀ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ । ପୁରାଣ ଓ ଲୋକକଥାରେ ଏହି ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ସେ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଆରାଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ଗ୍ରାମର ସମୃଦ୍ଧି, ଶାନ୍ତି ଓ ସୁରକ୍ଷାର ପ୍ରତୀକ । ବ୍ରହ୍ମପୁରର ବୁଢ଼ୀ ଠାକୁରାଣୀ ଭଳି, ମା’ କାଳୁଆ ଠାକୁରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ଆସ୍ଥା ଓ ବିଶ୍ୱାସର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ।

ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ କିଛି ମାସ ଧରି ଗ୍ରାମବାସୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଲାଗିଯାଆନ୍ତି । ମନ୍ଦିର ସଜାଇବା, ରଥ ତିଆରି, ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୂଜାନୀତି ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଏ । ଯାତ୍ରାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାରିଖ ପ୍ରାୟତଃ ପ୍ରାଚୀନ ରୀତିନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ, ଯେପରିକି ବ୍ରହ୍ମପୁରରେ ଶୁଭଖୁଣ୍ଟି ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇ ତାରିଖ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ ।

ଯାତ୍ରାର ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ: ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଓ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା

ଯାତ୍ରାର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ ହେଉଛି ମା’ଙ୍କର ଭବ୍ୟ ଶୋଭାଯାତ୍ରା । ମା’ଙ୍କୁ ଏକ ସୁସଜ୍ଜିତ ରଥରେ ବା ପାଲିଙ୍କିରେ ବିଜୟୀ ଭାବେ ବିଜେ କରାଯାଏ । ଏହି ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଗ୍ରାମର ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତାମାନଙ୍କ ଦେଇ ଅତିବାହିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ପଥରେ ଠିଆ ହୋଇ ଆଳତୀ କରନ୍ତି, ଫୁଲ ଓ ଅଭ୍ର ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି । ଗ୍ରାମର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ମା’ଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ପୂଜାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଏ । ବ୍ରହ୍ମପୁରରେ ମା’ ବୁଢ଼ୀ ଠାକୁରାଣୀ ନିଜ ମନ୍ଦିରରୁ ବାହାରି ଦେଶୀବେହେରାରୁ ସାହି ପରିକ୍ରମା ପାଇଁ ଯେପରି ଯାଆନ୍ତି ଠିକ ସେହିପରି ଜଗଦଳପୁରରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରମ୍ପରା ରହିଅଛି ।

ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସାମୂହିକ ଭାଗୀଦାରିତା:

କାଳୁଆ ଠାକୁରାଣୀ ଯାତ୍ରାର ସଫଳତା ଗ୍ରାମର ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କ ସକ୍ରିୟ ଭାଗୀଦାରିତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ବ୍ରହ୍ମପୁର ଯାତ୍ରାରେ ଦେବାଙ୍ଗ (ଡେରା) ସଂପ୍ରଦାୟର ଲୋକଙ୍କର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଛି । ସେହିପରି ଜଗଦଳପୁରରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଜାତି, ଧର୍ମ ଓ ବୃତ୍ତିର ଲୋକେ ଏକାଠି ହୋଇ ଯାତ୍ରା ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି । ଯୁବକମାନେ ରଥ ଟାଣିବା, ପହଁରା କରିବା ଆଦି ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅନ୍ତି, ମହିଳାମାନେ ପୂଜାର ସାମଗ୍ରୀ ସଜାଇବା ଓ ଭୋଜି ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଲାଗନ୍ତି, ବୟସ୍କମାନେ ପରମ୍ପରାଗତ ରୀତିନୀତି ପାଳନ ଓ ପରାମର୍ଶ ଦେବାର କାମ କରନ୍ତି । ଏହି ସାମୂହିକ ପ୍ରୟାସ ଗ୍ରାମର ଏକତା ଓ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟକୁ ଦର୍ଶାଏ ।

ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିବେଶ ଓ ଉଲ୍ଲାସ:

ଯାତ୍ରା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଏକ ବିରାଟ ସାଂସ୍କୃତିକ ମେଳା ମଧ୍ୟ । ଯାତ୍ରା ଅବସରରେ ବିଭିନ୍ନ ଫ୍ରେଣ୍ଡସ୍ କ୍ଲବ୍ ଭଳି ସଂଗଠନ ପକ୍ଷରୁ ରଙ୍ଗାରଙ୍ଗ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜନ କରାଯାଇଥାଏ । ସେହିପରି ଜଗଦଳପୁରରେ ମଧ୍ୟ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନାଟକ ମଞ୍ଚସ୍ଥ ହୋଇଥାଏ । ସ୍ଥାନୀୟ କଳାକାରମାନେ ଏହି ଅବସରରେ ନିଜ କଳା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି । ରାସ୍ତାରେ ରାସ୍ତାରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଦୋକାନ ଲାଗିଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଖାଦ୍ୟ, ଖେଳନା, କାଚମାଳି ଓ ଘରେଇ ଜିନିଷ ବିକ୍ରି ହୁଏ । ପିଲାମାନେ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ବିଶେଷ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଅନ୍ତି । ସମଗ୍ର ଗ୍ରାମଟି ଏକ ଉତ୍ସବମୁଖର ପରିବେଶରେ ମଗ୍ନ ହୋଇଯାଏ ।

ପାରମ୍ପରିକ ରୀତି ଓ ସମାଜିକ ମହତ୍ତ୍ୱ:

କାଳୁଆ ଠାକୁରାଣୀ ଯାତ୍ରା ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ପାଳନ କରାଯାଏ । ବ୍ରହ୍ମପୁରରେ ଯାତ୍ରାର ମୁଖ୍ୟ ପରିଚାଳକ ଦେଶୀବେହେରା ସଂପ୍ରଦାୟର ହୋଇଥାନ୍ତି । ଜଗଦଳପୁରରେ ମଧ୍ୟ କୁଳପୁରୋହିତ ବା ଗ୍ରାମର ବରିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପୂଜା ଅର୍ଚ୍ଚନା ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ଯାତ୍ରା ଗ୍ରାମର ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ରୀତିନୀତିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ । ଏହା ଏକ ପିଢ଼ିରୁ ଅନ୍ୟ ପିଢ଼ିକୁ ପରମ୍ପରା ଓ ସଂସ୍କୃତି ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ । ଯୁବପିଢ଼ି ଏଥିରୁ ଗ୍ରାମର ଇତିହାସ, ପରମ୍ପରା ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାର ସୁଯୋଗ ପାଆନ୍ତି ।

ସରଳ ଭାଷାରେ ସାରାଂଶ:

(୧) ଗ୍ରାମର ମାଆ: ମା’ କାଳୁଆ ଠାକୁରାଣୀ ଜଗଦଳପୁର ଅଞ୍ଚଳର ଗ୍ରାମଦେବତୀ । ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରାମ ରକ୍ଷୟିତ୍ରୀ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ ।

(୨) ମା’ଙ୍କ ବିଜେ: ଯାତ୍ରାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ହେଉଛି ମା’ଙ୍କର ଭବ୍ୟ ଶୋଭାଯାତ୍ରା । ମା’ଙ୍କୁ ରଥ ବା ପାଲିଙ୍କିରେ ଗ୍ରାମ ବୁଲାଇ ଆଣାଯାଏ ।

(୩) ସମସ୍ତେ ମିଶି କାମ କରନ୍ତି: ଗ୍ରାମର ସମସ୍ତ ଲୋକେ - ଯୁବକ, ମହିଳା, ବୁଢ଼ା - ସମସ୍ତେ ମିଶି ଯାତ୍ରା ସଫଳ କରିବା ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି । ଏହା ଗ୍ରାମର ଏକତା ଦେଖାଏ ।

(୪) ମେଳା ଓ ଆନନ୍ଦ: ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଗ୍ରାମରେ ବଡ଼ ମେଳା ଲାଗେ । ସାଙ୍ଗତରେ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ, ଗୀତ, ନାଟକ ହୁଏ । ପିଲାମାନେ ଖୁବ୍ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି ।

ପରିଶେଷରେ

ଜଗଦଳପୁରର କାଳୁଆ ଠାକୁରାଣୀ ଯାତ୍ରା ହେଉଛି ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପରମ୍ପରା ଯାହା ଗ୍ରାମ୍ୟ ସମାଜର ଧାର୍ମିକ ଭାବନା, ସାମାଜିକ ସଂହତି ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରଚ୍ଛେଦକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ । ଏହା କେବଳ ଏକ ପୂଜା-ଅର୍ଚ୍ଚନା ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ମିଳିତ ଉତ୍ସବ, ଯେଉଁଥିରେ ପୁରାତନ ଓ ନୂଆ ପିଢ଼ି ମିଳିତ ହୋଇ ନିଜ ପରମ୍ପରାକୁ ଜୀବିତ ରଖିଛନ୍ତି । ମା’ କାଳୁଆ ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଗ୍ରାମର ସାମୂହିକ ଶକ୍ତି ଏହି ଯାତ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ । ଏହି ଯାତ୍ରା ଜଗଦଳପୁରବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜ ପରିଚୟ, ଇତିହାସ ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଅନୁଭବ କରିବାର ଏକ ଅପୂର୍ବ ସୁଯୋଗ ।

!! ସୁଶାନ୍ତ କୁମାର ସାସମଲ

ହନୁମାନ ନଗର ଆସ୍କା ରୋଡ଼

ବ୍ରହ୍ମପୁର ଗଞ୍ଜାମ !!

ଜଗଦଳପୁରରେ ଗ୍ରାମଦେବତୀ କାଳୁଆ ଠାକୁରାଣୀ ଯାତ୍ରା: ଗ୍ରାମ୍ୟ ଜୀବନର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉତ୍ସବ

ଜଗଦଳପୁରରେ ଗ୍ରାମଦେବତୀ କାଳୁଆ ଠାକୁରାଣୀ ଯାତ୍ରା: ଗ୍ରାମ୍ୟ ଜୀବନର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉତ୍ସବ