ଭାରତ, ଏକ ବିବିଧତାର ଦେଶ ଭାବରେ, ଜାତିବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଧାରିତ ସାମାଜିକ ଗଠନକୁ ନେଇ ଅତୀତରୁ ଚାଲି ଆସିଛି। ଜାତିଗତ ଜନଗଣନା ଏକ ତତ୍ତ୍ୱାନୁଷ୍ଠାନ ଯାହା ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ପାଳନ କରେ। ଏହା ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜିକ ଶ୍ରେଣୀବିନ୍ୟାସର ପ୍ରତିଚ୍ଛବି ପ୍ରଦାନ କରି ଜାତିଗତ ଅସମାନତାକୁ ଦୂର କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସମୁଚିତ ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ଗଠନ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧରେ, ଆମେ ଜାତି ଜନଗଣନାର ମହତ୍ତ୍ଵ, ଏହାର ସାମାଜିକ ନୀତି ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ଜାତି ଭିତ୍ତିକ ଅସମାନତାକୁ ଦୂର କରିବାରେ ଏହାର ଭୂମିକାକୁ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବୁ।

ଜାତି ଜନଗଣନାର ମହତ୍ତ୍ଵ---------

ଏକ ଜନଗଣନା ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ଏକ ଜନଗଣନା ପ୍ରକୃତରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ସାମ୍ନାକୁ ଆଣିବ ଯାହାକୁ କୌଣସି ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଦେଶ ଯୋଗଦେବା ଆବଶ୍ୟକ କରନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ମାର୍ଜିନରେ ଥିବା, କିମ୍ବା ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା କିମ୍ବା ସେମାନେ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ବୃତ୍ତି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।

ଏକ ଜାତି ଜନଗଣନା, ଯାହା ଉତ୍ତମ ନୀତି, କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନ କୌଶଳ ବିକାଶ କରିବାକୁ ସମ୍ପୁର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବ ଏବଂ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅଧିକ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବିତର୍କକୁ ମଧ୍ୟ ସକ୍ଷମ କରିବ |

ସମାଜର ସୁବିଧାଜନକ ବିଭାଗ ପ୍ରକାଶ କରେ , ଜାତି କେବଳ ଅସୁବିଧାର ଉତ୍ସ ନୁହେଁ; ଏହା ମଧ୍ୟ ଆମ ସମାଜରେ ସୁବିଧା ଏବଂ ସୁବିଧା ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ସ l କେବଳ ଅସାମାଜିକ ଲୋକ, ଗରିବ ଲୋକ, କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଅଭାବ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଜାତି ବୋଲି ଭାବିବା ବନ୍ଦ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ lଏହାର ବିପରୀତ ଆହୁରି ସତ୍ୟ: ଜାତି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ସୁବିଧା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି, ଏବଂ ଏଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ରେକର୍ଡ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ lଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଜାତିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦବୀ ରହିଛି: ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି, ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି, ଧର୍ମ ଏବଂ ଭାଷା ପ୍ରୋଫାଇଲ୍ ପାଇଁ ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ କଏଦ ହୋଇଥିବାବେଳେ ୧୯୩୧ ପରଠାରୁ ଭାରତରେ ସମସ୍ତ ଜାତିର ପ୍ରୋଫାଇଲ୍ ହୋଇନାହିଁ।

ସେବେଠାରୁ ଜାତି ଆମ ଜୀବନରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରିଛି ଏବଂ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆମର ନିର୍ଭରଶୀଳତା ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି ।

ପ୍ରଚଳିତ ଅସମାନତାକୁ ସମାଧାନ କରିବା: ଧନ, ସମ୍ବଳ ଏବଂ ଶିକ୍ଷାର ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଅଧିକାଂଶ ଭାରତୀୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୟ କ୍ଷମତାର ତୀବ୍ର ଅଭାବ । ତେଣୁ, ଜନଗଣନା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ, ବୈଜ୍ଞାନିକ ଏହି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ସାମ୍ବିଧାନିକ ଆଦେଶ: ଆମର ସମ୍ବିଧାନ ମଧ୍ୟ ଜାତି ଜନଗଣନା କରିବାକୁ ସମର୍ଥନ କରେ । ଧାରା ୩୪୦ ସାମାଜିକ ତଥା ଶିକ୍ଷାଗତ ପଛୁଆ ଶ୍ରେଣୀର ଅବସ୍ଥା ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଆୟୋଗର ନିଯୁକ୍ତିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ସରକାର ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଥିବା ପଦକ୍ଷେପ ବିଷୟରେ ସୁପାରିଶ କରନ୍ତି।

ପୌରାଣିକ କଥାକୁ ବିସ୍ଫୋରଣ କରିବାକୁ: ସେଠାରେ ଅନେକ ପୁରାଣ ଅଛି ଯାହା ପ୍ରକୃତରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଲୋକଙ୍କୁ ବିଶେଷ କରି ମାର୍ଜିନରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ ଜାତିସଂଘ ମଧ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗାୟତ ସର୍ବାଧିକ ବୋଲି ଦାବି କରାଯାଇଥିଲା।

କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଏହା ଜଣାପଡିଛି ଯେ ଏହା ସତ ହୋଇନପାରେ, ଏବଂ ଏହି ପ୍ରକାରର ପୌରାଣିକ ଯୁକ୍ତି ଯୁକ୍ତି ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଏହା ଏକ ଜାତି ଅଟେ ଯାହା ଅନେକ ଅଟେ, ଏହାକୁ କ୍ରମାଗତ ଭାବରେ ସ୍ଥାନିତ କରିବାକୁ ପଡିବ । ଏକ ଜାତି ଜନଗଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ପୌରାଣିକ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରାଯାଇପାରେlଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ ଏବଂ ବହିଷ୍କାର ତ୍ରୁଟି ହ୍ରାସ କରନ୍ତୁ: ଜାତିର ସଠିକ ତଥ୍ୟ ସହିତ ଅଧିକାଂଶ ପଛୁଆ ଜାତି ଚିହ୍ନଟ ହୋଇପାରିବl କିଛି ଲୋକ ବର୍ଷସାରା ଏତେ ଉପକୃତ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଏହି ଦେଶରେ କିଛି ଲୋକ ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ଆଦୌ ଉପକୃତ ହୋଇନାହାଁନ୍ତି ।

ଭାରତରେ ଜାତି ଜନଗଣନା ହେଉଛି ଏକ ବିଶେଷ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯାହା ଦେଶର ସମସ୍ତ ଜନସଂଖ୍ୟାର ଜାତିଗତ ବିନ୍ୟାସକୁ ଉଦ୍ଘାଟନ କରେ। ଏହା ଭାବୀ ଯୋଜନା ଏବଂ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମାଣ କରିବାରେ ଏକ ଭୂମିକା ପାଳନ କରେ:

୧)ନୀତି ନିର୍ମାଣ-- ଜାତି ଜନଗଣନାର ତଥ୍ୟ ଭାରତର ସରକାରକୁ ସମୁଦାୟବିଶେଷର ପ୍ରତି ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ଗଢ଼ିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ। ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥାଏ କେଉଁ ସମୁଦାୟକୁ କେତେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାନୁଗତ ଓ ସାମାଜିକ ସହାୟତା ଦରକାର।

୨)ସମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ବିକାଶ--ଜାତି ଜନଗଣନା ଆଧାରିତ ତଥ୍ୟରୁ ସରକାର ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାନୀୟ ସମାଜକୁ ସମୁଚିତ ଆର୍ଥିକ ଓ ସମାଜିକ ସାହାଯ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିପାରିବେ। ଏହା ଏକ ସମାଜର ସାମାନ୍ୟ ଏବଂ ମାର୍ଜିନାଲାଇଜ୍ଡ ସମୁଦାୟକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବ।

୩)ସମାନତା ନୀତିଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ମାଣ- ଜାତି ଜନଗଣନାର ତଥ୍ୟ ଅଧିକାର ଏବଂ ସମାନତା ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ ସରକାରଙ୍କୁ ସହାୟକ ହୁଏ। ଏହା ସମୁଦାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତରକ୍ରିୟା ବଢ଼ାଇବାରେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସାମାଜିକ ଅବସ୍ଥାନକୁ ସମାନ କରିବାରେ ସହଯୋଗ କରେ।

ସାମାଜିକ ନୀତି ଉପରେ ପ୍ରଭାବ----

ଯେତେବେଳେ ଜାତି ଜନଗଣନାର ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ, ସରକାର ସମୁଦାୟବିଶେଷର ଦୁଃଖକୁ ସ୍ଵୀକାର କରି ସମାଜିକ ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନର୍ବିଚାର କରିପାରିବ। ଏହା ସମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୀତିର ନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ନୂତନ ଭାବରେ ଗଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ:

୧)ସରକାରୀ ସହାୟତା ଏବଂ ରାସ୍ତା ନିୟୋଜନ--

ଜାତି ଜନଗଣନାର ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାର କରି, ଆର୍ଥିକ ଏବଂ ଶିକ୍ଷାନୀତିଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନର୍ବିନ୍ୟାସ କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜାତିର ପ୍ରତି ସମାନ ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇପାରିବ।

୨)ସମାଜିକ ସୁସାମାନତା---

ଜାତି ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାର କରି, ସରକାର ଓ ଗୃପଗୁଡ଼ିକ ସମୁଚିତ ସାମାଜିକ ଉନ୍ନୟନ ଯୋଜନା ଗଢ଼ି ସମାନତା ସ୍ଥାପନ କରିପାରିବେ।

୩)ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ---

ଜାତି ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟରୁ ଜାତିଗୁଡ଼ିକର ଭୂମିକା ସ୍ୱ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱକୁ ସମାନ କରି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥାର୍ଥ ସହାୟତା ଦେବାକୁ ସମ୍ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

୪)ଅର୍ଥନୈତିକ ସୁଧାର--

ଜାତି ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ତଥ୍ୟ ଆଧାରରେ ସରକାର ବିଭିନ୍ନ ସୁଧାର ଏବଂ ସାହାଯ୍ୟ ପ୍ରଦାନ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମାଜର ସମୁଦାୟ ର ଉନ୍ନତି ହୋଇପାରେ l

ଭାରତରେ ଜାତି ଜନଗଣନାର ଇତିହାସ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଓ ଅତି ଜଟିଳ ବିଷୟ। ଏହାର ଇତିହାସ ନିଜେ ସମାଜ ଓ ସରକାରୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଏକ ପରିପାକ। ଏହାର ଇତିହାସ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଏଠି ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି।

୧)ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜନଗଣନା (୧୮୭୧-୧୯୩୧)---

ଭାରତରେ ପ୍ରଥମ ଜାତି ଜନଗଣନା ୧୮୭୧ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିଲା। ୧୯୩୧ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ୧୦ ବର୍ଷ ଅନ୍ତରରେ ଜାତି ଉପରେ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସମାଜକୁ ନିଜେ ସ୍୵ପ୍ରକାଶ କରିବା ଏବଂ ସରକାରଙ୍କୁ ପ୍ରଶାସନ ଗଢ଼ିବାରେ ସହାୟକ ତଥ୍ୟ ଯୋଗାଇବା ଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଜାତି ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସମାଜିକ ଫାକ୍ଟର ଥିଲା ଯାହା ଆମ ସମାଜର ଗଠନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ପାଳନ କରୁଥିଲା।

୨)ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ (୧୯୫୧-୨୦୧୧)----

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ, ୧୯୫୧ ରେ ଜାତି ଜନଗଣନା ବନ୍ଦ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଉପରେ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇ ଆସୁଥିଲା। ସରକାର ଏହାକୁ ଜାତି ଉପରେ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ ବୋଲି ବିଚାର କରିଥିଲେ।

୩)୨୦୧୧ ର ଜନଗଣନା ---

୨୦୧୧ ମସିହାରେ, ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ତରାଳ ପରେ, ଜାତି ଜନଗଣନା ପୁନଃ ସମାବେଶ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ସୋସିଓ-ଇକନୋମିକ କାଷ୍ଟ ସେନସସ୍ (SECC)ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଦେଶର ସାମାଜିକ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ଉପରେ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିଲା।

ଏବେ ଜାତି ଜନଗଣନା ବିଷୟରେ ବହୁତ ଆଲୋଚନା ଓ ବିତର୍କ ଚାଲିଛି:

୧)ସରକାରୀ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା-----

୨୦୨୧ରେ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଜନଗଣନାରେ ଜାତି ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ସରକାର ବିଚାର କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ କାରଣବଶତଃ ଏହା କାର୍ଯ୍ୟକାରି ହୋଇନି। ସରକାର ଏହାକୁ ଏକ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ବିଷୟ ବୋଲି ମନେ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ସମୁଚିତ ଭାବରେ ହାତଲ କରିବାର ପ୍ରୟାସ କରୁଛନ୍ତି।

୨)ସାମାଜିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା----

ଜାତି ଜନଗଣନା ବିଷୟରେ ସମାଜରେ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଅଛି। କିଛି ମଣିଷ ଏହାକୁ ସମାନତା ସ୍ଥାପନରେ ଏକ ଆବଶ୍ୟକ ଅଂଶ ବୋଲି ମନେ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ସମାଜରେ ବିଭାଜନ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଆଶଙ୍କା ମଧ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।

୩)କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଏବଂ ବିତର୍କ---

ଜାତି ଜନଗଣନା କିପରି କାର୍ଯ୍ୟକାରି ହେବ ଏବଂ ଏହାକୁ କିପରି ପ୍ରକ୍ରିୟାନୁଷ୍ଠାନ କରାଯିବ, ଏହା ବିଷୟରେ ବିବିଧ ବିତର୍କ ରହିଛି। କିଛି ମତାମତ ଅନୁସାରେ, ଜାତି ତଥ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଏବଂ ସମୁଦାୟର ସବୁ ବିଭାଗକୁ ସମାନ ଅବସର ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ ସରକାରଙ୍କୁ ସହାୟକ ହେବ। ଏହି ବିତର୍କର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି ଏହାର ଦୃଢ଼ ରୂପରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରି ଓ ସଠିକ ତଥ୍ୟ ଉପର ନିର୍ଭର କରିବା।

ଜାତି ଜନଗଣନା ଭାରତରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦକ୍ଷେପ ଅଟେ, ଯାହା ଜାତି ମୂଳକ ଅସମାନତା ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟ ମିଟାଇ ସମାଜିକ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ଉନ୍ନତି ଆଣିପାରେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଗକୁ ସହାଯ୍ୟ ମିଳିବା ସମ୍ଭବ।

ଜାତିଗତ ଜନଗଣନା: ଭାରତରେ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଏବଂ ପ୍ରଭାବ

ଭାରତ, ଏକ ବିବିଧତାର ଦେଶ ଭାବରେ, ଜାତିବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଧାରିତ ସାମାଜିକ ଗଠନକୁ ନେଇ ଅତୀତରୁ ଚାଲି ଆସିଛି।