ବିଷୟ ପ୍ରବେଶ-

*****************

ଯୋଗ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଦ୍ଧତି, ଯାହା ଦ୍ବାରା ଶରୀର ,ମନ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ସଂଯମିତ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହା ଏକ ବହୁ ପୂରାତନ ପଦ୍ଧତି ଯାହା ଭାରତରେ ପ୍ରାୟ ୬୦୦୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥାଏ।ଏହା ର ବିଭିନ୍ନ ଶାଖା ଓ ମାଧ୍ୟମ ରହିଛି। ଏହା କେବଳ ଗୋଟିଏ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ । ଏହାର ଗୁରୁତ୍ଵ ଓ ମହତ୍ତ୍ଵ ବିଶେଷ କରି ହିନ୍ଦୁଧର୍ମ, ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ ଓ ଜୈନଧର୍ମରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ । ଯୋଗ ର ବହୁ ଶାଖା ରହିଛି ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ରାଜଯୋଗ ଓ ହଠଯୋଗ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଯୋଗ ଶବ୍ଦ ସଂସ୍କୃତ "ଯୁଜ୍" ଧାତୂରୁ ଆସିଅଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ "ଏକତ୍ର କରିବା, ଯୁକ୍ତ କରିବା" ଅଟେ । ଭକ୍ତ ଓ ଭଗବାନ ର ମିଳନ ଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ଭବପର ବୋଲି ବିଶ୍ଵାସ କରିଯାଏ।ଅତୀତରେ ବିଶେଷକରି ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଭଗବାନ ଙ୍କ ପାଖରେ ନିଜର ସମସ୍ୟା କୁ ପହଞ୍ଚାଇବା ନିମନ୍ତେ ଯୋଗ ର ଆଶ୍ରୟ ନେଉଥିଲେ ।ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବା କାରଣରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଯୋଗ ଶବ୍ଦର ଅନେକ ଅର୍ଥ ରହିଛି,ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ମାନସିକ, ଶାରୀରିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ନିମନ୍ତେ ଯୋଗର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ।

ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି -

***********************

ପ୍ରାକ୍ ବୈଦିକ ଯୁଗ ଓ ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତା ସମୟରୁ ଯୋଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି ବୋଲି ବିଶ୍ଵାସ କରାଯାଏ । ସିନ୍ଧୁ ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତା ସମୟରୁ ମିଳିଥିବା ମୁଦ୍ରାରେ ଯୋଗାସନ ରେ ସ୍ଥିତ ପଶୁପତିଙ୍କ ଛବି ଯୋଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରମାଣ ଦେଇଥାଏ । ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ବିକ ଖନନରେ ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଯୋଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନେକ ପ୍ରମାଣ ଆବିଷ୍କାର କରାଯାଇଛି ଯାହା ଯୋଗର ପ୍ରାଚୀନତା ପ୍ରତିପାଦନ କରିଥାଏ।ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ରଚନା କରାଯାଇଥିବା ବିଶ୍ବର ସର୍ବ ପୁରାତନ‌ ଗ୍ରନ୍ଥ ଋକ୍ ବେଦ ରେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଅଛି। ଏହାର ବ୍ୟବହାର ଆର୍ଯ୍ୟ ମାନେ ଈଶ୍ବର ପ୍ରସନ୍ନ , ନିଜ ଆତ୍ମାର ଶୁଦ୍ଧିକରଣ , ଶରୀର ର ସଂଯମତା ସ୍ଥାପନ ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ ରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ।

ଋକ୍ ବେଦ ବ୍ୟତୀତ ବିଭିନ୍ନ ଉପନିଷଦରେ ଯୋଗର ବ୍ୟବହାର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବହୁ ପୁରାତନ ତଥ୍ୟ ଲିପିବଦ୍ଧ କରାଯାଇଅଛି। ବୌଦ୍ଧସୂତ୍ର ମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଯୋଗସୂତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ଯୋଗ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଥିବା ପ୍ରଥମ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅଟେ।ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ରେ ଯୋଗର ମାନସିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଅଛି। ବୈଦିକ ଷଡଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟରୁ ଯୋଗ ଅନ୍ୟତମ, ଯାହା ପତଞ୍ଜଳୀଙ୍କ ଯୋଗସୂତ୍ର ଉପରେ ଆଧାରିତ ।ବ୍ୟାସ ଦେବ ଙ୍କ ରଚିତ ଭଗବତଗୀତା ରେ ଯୋଗର ବିଭିନ୍ନ ମାର୍ଗ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଅଛି। ଉପରୋକ୍ତ ଆଲୋଚନା ରୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ଯୋଗ ର ସମୟ ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ।ପରିଶେଷରେ ଯଦି ଆମେ ଯୋଗ ଶବ୍ଦର ଆକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥ କୁ ବୁଝିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କରିବା ତେବେ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେବ ପରମାତ୍ମା ସହିତ ଜୀବାତ୍ମାର ମିଶ୍ରଣ ।

ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଯୋଗ-

**************

ଯୋଗ ପାରମ୍ପରିକ ବୈଦିକ ସଡ଼ ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟତମ ।ଯୋଗ ର ଅନେଖ ଶାଖା ରହିଅଛି ଯାହାକି ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ଓ ମାର୍ଗ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଯୋଗର ପ୍ରମୁଖ ଶାଖା ଗୁଡିକ ହେଲେ -ରାଜ ଯୋଗ,ହଠ ଯୋଗ,ଲୟ ଯୋଗ,କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଯୋଗ,କର୍ମ ଯୋଗ,ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ, ଭକ୍ତି ଯୋଗ ଇତ୍ୟାଦି।ଯୋଗ ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାଖା ମଧ୍ୟରୁ ରାଜ ଯୋଗ ଓ ହଠ ଯୋଗ ହେଉଛି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।

ରାଜ ଯୋଗ-

**********

ଏହି ରାଜ ଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ଜଣେ ସାଧକ ନିଜର ସାଧନା ଦ୍ବାରା ଯୋଗର ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟାସ କରି ଶେଷରେ କୈବଲ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରି ଥାଏ।ଏହି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳୀ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ନିଜର ଯୋଗସୂତ୍ର ରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।ତେଣୁ ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳି ପ୍ରଣୀତ ଯୋଗସୂତ୍ର ଉପରେ ଆଧାରିତ ଯୋଗକୁ ରାଜଯୋଗ କୁହାଯାଏ । ପତଞ୍ଜଳୀ ଙ୍କ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଣୀତ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ଖୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରଣୀତ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଇଥାଏ।ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଯୋଗର ବିଭିନ୍ନ‌ ଦାର୍ଶନିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବାଖ୍ୟା କରାଯାଇଅଛି ।ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗ ସାଧନ - ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧିର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି ।

ହଠ ଯୋଗ-

*********

ହଠ ଯୋଗ ଶାରୀରିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ପ୍ରଣାଳୀ ଅଟେ ଯାହାକି ବିଭିନ୍ନ ଆସନ ,ବନ୍ଧ ଓ ମୁଦ୍ରା ଦ୍ବାରା କରାଯାଇଥାଏ। ହଠ ଯୋଗ ଟି ଯୋଗ ଶାଖାର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଲୋକ ବ୍ୟବହୃତ ଶାଖା। ଏହି ଶାଖା କୁ ବହୁଳ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ। ହଠ ଯୋଗ ଶରୀରକୁ ନମନୀୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥାଏ ଏବଂ ଅଭୂତପୂର୍ବ ଶାରୀରିକ କ୍ଷମତା ବିକାଶ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ରାଜ ଯୋଗ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଯୋଗ ର ଅଭ୍ୟାସ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ।

ଯୋଗ କେବଳ ଭାରତରେ ନୁହେଁ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ସନ୍ଥ ଙ୍କ ଦ୍ବାରା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ ହୋଇ ପାରିଛି।

ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କରେ "ଯୋଗ" ହଠ ଯୋଗର ଆଧୁନିକ ରୂପ ଭାବରେ ନିଆଯାଏ ଯେଉଁଥିରେ ଶାରୀରିକ ସୁସ୍ଥତା ଉପରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇଥାଏ | ଏହି କୌଶଳ ଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଆସନ ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇଥିବାବେଳେ ପାରମ୍ପାରିକ ଯୋଗ ଧ୍ୟାନ ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇଥାଏ । ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶ ମାନଙ୍କରେ ଯୋଗ ର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବା ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର ପୁର୍ବୀୟ ଜଗତର ସନ୍ଥ ମାନଙ୍କ ର ଆଗମନ ଦ୍ବାରା ସମ୍ଭବ ହୋଇପାରିଛି। ଉଦାହରଣ ସ୍ବରୂପ ସ୍ବାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶ ପରିଭ୍ରମଣ ରେ ଯୋଗର ମହତ୍ବ ଓ ଗୁରୁତ୍ବ ସଂପର୍କରେ ଅବଗତ ହୋଇପାରିଛନ୍ତି।

ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗ ସୂତ୍ର-

****************

ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ଯୋଗ ହେଉଛି ସଡ଼ ଟି ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ | ପତଞ୍ଜଳି ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଯୋଗ ଦର୍ଶନର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଭାବରେ ପରିଗଣିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ପତଞ୍ଜଳି ନିଜ ଯୋଗ ସୂତ୍ର ରେ ରାଜ ଯୋଗ ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଜ୍ଞାନ ବା ବୁଦ୍ଧିର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ର ପ୍ରଣାଳୀ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି। ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗ ସୂତ୍ର ରଚନା କରିଥିଲେ ଯାହାକି ଯୋଗ ଉପରେ ଆଧାରିତ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅଟେ। ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଋକ୍ ବେଦ , ବିଭିନ୍ନ ଉପନିଷଦ ଓ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ବିକ ଖନନରୁ ଯୋଗ ପ୍ରମାଣ ମିଳିଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା ପତଞ୍ଜଳି ଙ୍କ ଗ୍ରନ୍ଥ ରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ସେ ନିଜ ଗ୍ରନ୍ଥ ରେ ଯୋଗ ର ଆଠ ଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ସଂପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି୍।

ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ରେ ଯୋଗ ଶବ୍ଦର ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଅଛି | ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ରଚିତ ଭଗବତ୍ ଗୀତା ରେ ଯୋଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇଥାଏ। ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଗବତ ଗୀତା ୧୮ ଗୋଟି ଯୋଗ ରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଅଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଗରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଅଛି। ମଧୁସୂଦନ ସରସ୍ୱତୀ ଗୀତା କୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଥମ ଛଅଟି ଟି ଅଧ୍ୟାୟ କର୍ମଯୋଗ ଯୋଗ, ମଧ୍ୟଭାଗ ଛଅଟି ଭକ୍ତି ଯୋଗ ଏବଂ ଶେଷ ଛଅଟି ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ।

କର୍ମ ଯୋଗ: କର୍ମ ଅର୍ଥାତ କାର୍ଯ୍ୟ ।‌ତେଣୁ ଏହି ଯୋଗରେ ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଜୀବନ ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝୀ ନିଜର ପଦ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କୁ ଭକ୍ତି ର ସହ ସମ୍ପାଦନ କରିବା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଅଛି।

ଭକ୍ତି ଯୋଗ: ଭାଗବତ କୀର୍ତ୍ତନରେ ନିଜକୁ ସନ୍ନିବେଶିତ କରିଦେବା ।ଭାବପ୍ରବଣ ଆଚରଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ସଂପର୍କରେ ଏହି ଯୋଗରେ ପରାମର୍ଶ ଦିଆଯାଇଛି |

ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ: ଏହି ଯୋଗରେ ଉପଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଅଛି।

ଯୋଗର ମହତ୍ତ୍ଵ -

******************

ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଙ୍କର ହେଉଛି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବା ଅସନ୍ତୋଷମୟ ଜୀବ। ନିଜର ବ୍ୟସ୍ତ ବହୁଳ ଜୀବନ ରେ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ନିମନ୍ତେ , ଶରୀର ରେ ସନ୍ତୋଷ ଓ ମନ ର ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ଯୋଗ ର ଆଶ୍ରୟ ନିଆଯାଇଥାଏ।ଯୋଗ କେବଳ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଚାପରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇନଥାଏ ବରଂ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ଯୋଗ କେବଳ ଆମର ମନକୁ ମଜବୁତ କରେ ନାହିଁ ବରଂ ଆମ ଆତ୍ମାକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କରିଥାଏ । ଆଜି ଅନେକ ଲୋକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୋଗ ବିଶେଷକରି ମେଦ ମେଦବହୁଳତାର ଶିକାର ହେଉଛନ୍ତି, ଯୋଗ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲାଭଦାୟକ ମାଧ୍ୟମ ହୋଇଥାଏ। ଯୋଗର ଉପକାରିତା ବିଷୟ ରେ ଆଜି ସମସ୍ତେ ଅବଗତ ହୋଇପାରିଛନ୍ତି ,ଯେଉଁ କାରଣରୁ ଯୋଗ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଅଞ୍ଚଳ ବା ପ୍ରଦେଶ ରେ ସିମୀତ ରହି ଆନ୍ତର୍ଜାତିୟ ସ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିପାରିଛି। ଯଦି ଏହାକୁ ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ ତେବେ ଏହା ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାପରୁ ମୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ ସହ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଓ ଶାନ୍ତି ପ୍ରଦାନ‌ କରିଥାଏ।

ବିଷୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ -

****************

ଯୋଗର ଗୁରୁତ୍ବ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଅଦ୍ୟାପି ରହିଅଛି। ସମାଜ ର ଶୃଙ୍ଖଳା କ୍ରମଶଃ ଭଙ୍ଗ ହେବାରେ ଲାଗିଛି । ଏପରି ବିଶୃଙ୍ଖଳିତ ସମାଜରେ , ବ୍ୟସ୍ତ ବହୁଳ ଜୀବନ ରେ ଶରୀର , ମନ , ଆତ୍ମାର ସଂଯମତା ର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି। ଏଥିପାଇଁ ଯେଉଁ ସବୁ ପଦ୍ଧତି ରହିଛି ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ୍ଧତି ହେଉଛି ଯୋଗ । ଯାହା ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଦ୍ଧତି ଅଟେ। ଏହା ଦ୍ବାରା ଆମେ ଶାନ୍ତିମୟ , ସନ୍ତୁଷ୍ଟିମୟ ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରିପାରିବା।

__________________________________________________

ପ୍ରସ୍ତୁତି - ସୌମ୍ୟ ରଞ୍ଜନ ରାୟ

ଭୂୟାଁ ଉଆସ, ଗୁଆମାଳ, ଭଦ୍ରକ

ଯୋଗ ର ଇତିହାସ ଏବଂ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ଵ|| History of Yoga and its importance

ଶରୀର ,ଆତ୍ମା ଓ ମନକୁ ସଂଯମିତ କରିବାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଦ୍ଧତି ହେଉଛି ଯୋଗ । ଏହାର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଏହା ସୃଷ୍ଟି ର କାରଣ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା।