१. प्रस्तावना
कोरोना-विषाणु: (COVID-19 इति ख्यातः) २०१९ तमे वर्षे चीनदेशीयस्य उहान्-नगरस्य वेट्‌मार्केट् इत्यत्र प्रथमम् अभिनिर्दिष्टः। अल्पेनैव कालेन सः विषाणुः विश्वस्य सर्वेषु देशेषु प्रसृतः, विश्वस्वास्थ्यसंस्थया (WHO) ११ मार्च् २०२० तमे दिने “वैश्विकमहामारी” इति घोषिता। अनेन महतीनां मानवानां जीवने अभूतपूर्वं संकटम् अभवत्।

२. कोरोना-विषाणोः स्वरूपम्
कोरोना-वर्गे स्थितोऽयं नूतनः RNA-विषाणुः मानुषस्य श्वसनतन्त्रे प्रथमतः आघातं करोति। मुखात्-नासिकात् निष्क्रमद्भिः सूक्ष्मजलकणैः (ड्रॉप्लेट्) तथा स्पर्शमार्गेणापि रोगः प्रसरीति। ज्वरः, काष्ठस्वरः शुष्ककासः, श्वासकष्टम्, गन्धरसयोः अनुभवहानिः इत्यादयः तस्य प्रमुखाः लक्षणानि।

३. प्रसारणस्य वेगः एवं वैश्विकः प्रभावः
अतिवेगेन प्रसृतस्यास्य विषाणोः कारणात् केवलं कतिपयमासाभ्यन्तरे एव कोटिशः जनाः संक्रमिताः, लक्षसंख्यकाः मृताः च। रोगनियन्त्रणाय बहवः राष्ट्राः तथा राज्याः पूर्णं लाक्‌डाउन्, रात्रिचरफ्यू, यात्रा-निषेधः इत्यादीन् कठोरान् उपायान् स्वीकृतवन्तः।

इदानीं वैद्यव्यवस्था तु महतीं परीक्षाम् अतीतवती; रोगालयेषु शय्यानः, प्राणवायुसिलिण्डराः, वैद्युतश्वसनयन्त्राणि च न्यूनानि अभवन्। तेन चिकित्सकाः, परिचारिकाः, स्वच्छताकर्मिणः इत्यादयः प्राणानपि अर्प्य अग्रस्तायां पंक्तौ स्थिताः।

४.आर्थिकशैक्षिकःविक्षोभः
कारखाना-व्यापार-पर्यटनक्षेत्राणां स्थगनात् विश्वस्य सकलसुव्यवस्था मन्दीभूताभवत्। लघु-मध्यम-उद्योगाः निबिडं आघातं जग्मुः; कोटयः जनाः कर्मच्युताः। विद्यालय-महाविद्यालय-विश्वविद्यालयेषु अध्यापनम् सहसा जालमाध्यमे मन्तव्यम् आसीत्। ग्रामीणप्रदेशेषु दुरभिसम्बन्धे शिष्येषु बृहत् शिक्षाविच्छेदः जातः।

५. चिकित्सा, वैक्सिन्-अनुसन्धानम् च
आरम्भे प्रत्यक्षः निधानौषधोपायोऽभवद्। तथापि विज्ञानसमाजः तीव्रगत्या अन्वेषणं कृत्वा वर्षस्य २०२० अन्ते फाइज़र्-बायोएन्टेक्, मोडेर्ना, अस्ट्राजेनेका-कोविशिल्ड्, भारत-बायोटेक्-कोवैक्सिन्, स्पुतनिक्-V इत्यादि टीकाः सञ्जाताः। टीकयोजनेन रोगप्रवेशनिरोधात्मकप्रतिरक्षणम् उद्भूतम्। तथापि डेल्टा, ओमिक्रोन्, क्राकेन् इत्यादयः नूतनाः भेदाः जनान् पुनः पुनः सचेतनान् कृतवन्तः।

६. सामाजिक-मानसिकः परिणामः
"मास्कम् धारयतु, द्वौ हस्तपरिमाणयोः अन्तरम् अन्विच्छतु, हस्तप्रक्षालनं कुरुत" इति त्रिसूत्रं जगति सामान्यजीवनस्य भागः अभवत्। पारिवारिकाः उत्सवाः, विवाहाः, यात्रिकव्रजाः च स्थगिताः। बृद्धाः, एकाकिनः, बालकाः च मनोव्यथां, चिन्तां, नैराश्यं च अनुभूतवन्तः।

७. पाठाः यः अस्माभिः अधिगतः
(i) स्वास्थ्यरक्षणं सामाजिकः उत्तरदायित्वश्च।
(ii) अनुसन्धान-नवोन्नतिः रोगप्रतिरोधाय अनिवार्या।
(iii) वैश्विकः सहयोगः एव महाभीषणमपि संकटं न्यूनीकरोति।

८. उपसंहारः
कोरोना-महामारी मानवान् स्मारयति—“आरोग्यम् एव मौलिकः निधिः”। विज्ञानसमुच्चयः, सर्तकता, स्वास्थ्यसंस्कृतिः च यदि संयुक्तरूपेण कार्यं कुर्वन्ति, तर्हि भविष्येऽपि एतेषु आपत्स्व् अस्माकं शक्तिः स्थैर्यं च वर्धिष्येते। अतः वयं सर्वे सामूहिकेन प्रयत्नेन सुदृढं, निरामयं, सचेतनं च विश्वं निर्मातुम् उद्यमामहे।

कोविड्-१९

कोरोना-विषाणु विषयकः निबन्धः