ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରରେ ଆପଣ ଦେଖିବେ ରାଧା କୃଷ୍ଣ କିମ୍ୱା ରାମ ସୀତା ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା ପାଆନ୍ତି। ତେବେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଏକ ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂ ପରଂବ୍ରହ୍ମ, ସେ ରତ୍ନ ସିଂହାସନରେ ନିଜ ଭାଇ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ନେଇ ବସିଛନ୍ତି। କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ଲେଖିଛନ୍ତି-

ଭେଣ୍ଡା ଭେଣ୍ଡା ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ବସାଇ ସିଂହାସନ ଦୁଇ ପାଖି

ଜଗତଯାକର ମନ ମୋହୁଛନ୍ତି ମନ ହଳଦିଆ ମୁଖୀ।

ଏଠାରେ ହଳଦୀ ମୁଖୀ ଜଗତଜନନୀ ଯୋଗମାୟା ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ କଥା କୁହାଯାଇଛି। ହେଲେ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି କି ସୁଭଦ୍ରା କିଏ। ଜଗନ୍ନାଥ ଓ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ଅଲିଅଳି ଭଉଣୀ ସୁଭଦ୍ରା ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରକୃତିକ ସ୍ୱରୂପ। ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ମା ସୁଭଦ୍ରା ହେଲେ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପ। ତେଣୁ ସେ ଆତ୍ମଶକ୍ତି, ପରାଶକ୍ତି। ମାୟାର ଅନ୍ୟନାମ ମା ସୁଭଦ୍ରା। ମଙ୍ଗଳ ଦାୟିନୀ ମାଆଙ୍କର ଜୀବାତ୍ମା ରୂପୀ ଜ୍ଞାନର ଶରୀର ହେଉଛନ୍ତି ସୁଭଦ୍ରା। ସର୍ବଶକ୍ତି ସ୍ୱରୂପିଣୀ, ମହାକାଳୀ, ମହାସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ରୂପ ଯୋଗମାୟା ମା ସୁଭଦ୍ରା ହେଲେ ବସୁଦେବ ଓ ରୋହିଣୀଙ୍କ କନ୍ୟା। ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ସମୟର ନାମ ଥିଲା ଚିତ୍ରା। ତେବେ ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି ଯେ, ବସୁଦେବ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନେଇ ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରେ ଯେଶୋଦାଙ୍କ କୋଳରେ ରଖିଦେଇ ଯଶୋଦାଙ୍କ ଗର୍ଭ ସମ୍ଭୂତ ଯୋଗମାୟାଙ୍କୁ ନେଇ ଆସିଥିଲେ। କଂସ ତାଙ୍କୁ ନିଜର କାଳ ବୋଲି ଜ୍ଞାନ କରି ମାରିବାକୁ ଗଲାବେଳେ ସେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାନ ହୋଇଯାଇ କଂସର ଅନ୍ତ ବିଷୟରେ ଶୂନ୍ୟବାଣୀ କରିଥିଲେ। ସେ ହିଁ ସୁଭଦ୍ରା। ମାତା ଦୂର୍ଗାଙ୍କର ଏକ ଅଂଶ ଭାବେ ତାଙଅକୁ ମଧ୍ୟ ଅଭିହିତ କରାଯାଇଛି।

ତେବେ ସୁଭଦ୍ରା ଯେ ମାତୃଶକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ ତାହା ହିଁ ଶେଷକଥା। ପିଲାବେଳେ ଯେବେ ମୋ ଜେଜେମା'କୁ ପଚାରୁଥିଲି କି, ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କର ହାତ କଣ ପାଇଁ ନାହିଁ, ସେ କହୁଥିଲା, ସୁଭେଇ ଦି ଭାଇଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଅଲିଅଳି ଭଉଣୀ। ତେଣୁ ସେ ବହୁତ ଦୁଷ୍ଟ। ସେଥିପାଇଁ ତାର ହାତ ରଖିନାହାନ୍ତି ଜଗନ୍ନାଥ। ମୁଁ ହସିଦିଏ। ପରେ ଜାଣିଲି ଯେ, ଏହା ଅସଲରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ବିଗ୍ରହଙ୍କ ନିର୍ମାଣର ରହସ୍ୟ କାରଣରୁ ହୋଇଛି। ତେବେ ଆପଣ ଭାବିବେ ଯଦି ସୁଭଦ୍ରା କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ଭଉଣୀ ତେବେ କୃଷ୍ଣ ଲୀଳୀ ସମୟରେ କେଉଁଠି ବି ତାଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନା କାହିଁକି ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ ଅନୁସାାରେ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଜନ୍ମ କଂସ ବଧ ପରେ ହୋଇଥିଲା। ସେତେବେଳେ ବସୁଦେବ ଦ୍ୱାରିକାର ରାଜା ଥିଲେ, ତେଣୁ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରିକାର ରାଜକୁମାରୀ କୁହାଯାଏ।

ସମୟକ୍ରମେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦେହୀ ମା ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ବିବାହ ଧନୁର୍ଦ୍ଧର ଅର୍ଜ୍ଜୁନଙ୍କ ଲହ ହୋଇଥିଲା। ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ବିବାହ ବୟସ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ମାତ୍ରେ ବଡ଼ଭାଇ ବଳରାମ ତାଙ୍କ ବିବାହ ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ କରିବାର ମନସ୍ଥ କରିଥିଲେ, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କର ପରମ ମିତ୍ରଥିଲେ। ଅର୍ଜ୍ଜୁନ ଘଟଣା ଚକ୍ରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ବଞ୍ଚାଇ ତାଙ୍କ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ରହିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଭଉଣୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣୀ କୋମଳାଙ୍ଗୀ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟମୋହିନୀ ଦେବା ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ସହ ଦେଖା ହୁଅନ୍ତେ ସୁଭଦ୍ରା ତାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯେହେତୁ ଅର୍ଜ୍ଜୁନଙ୍କ ସଖା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତେଣୁ ଅର୍ଜ୍ଜୁନ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହମ କରିବାକୁ ମନା କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମାୟା ଯୋଗୁଁ ଦୁହିଁଙ୍କର ମିଳନ ହେଲା। ବଡ଼ଭାଇ ବଳରାମ ଏଣେ ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରିକା ଆସିବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା କଥା ଜାଣିବା ପରେ ମା ସୁଭଦ୍ରା ବିଚଳିତ ହୋଇ ଉଠିଲେ କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଏକ ରଥ ଦେଇ ନିଜେ ରଥ ଚଳାଇ ସେଥିରେ ଅର୍ଜ୍ଜୁନଙ୍କୁ ଧରି ଚାଲିଯିବାକୁ କହିଥିଲେ। ତାହା ହିଁ ହେଲା। ପରେ ବଡ଼ ଠାକୁରଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥଲେ ମହାପ୍ରଭୁ ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ବିବାହ ଅର୍ଜ୍ଜୁନଙ୍କ ସହ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ ମହାବୀର ଅଭିମନ୍ୟୁ।

ତେବେ ପୁରୀରେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଭାଇ ଭଉଣୀ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ଏକାଠି ଦେଖି ଭକ୍ତ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଉଠନ୍ତି। ରଥଯାତ୍ରା ବେଳେ ମା ସୁଭଦ୍ରା ଶୂନ୍ୟ ପହଣ୍ଡିରେ ରଥକୁ ବିଜେ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ଚକ୍ରରାଜ ସୁଦର୍ଶନ ରଥାସୀନ ହୁଅନ୍ତି। ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥର ନାମ ଦେବ ଦଳନ ବା ଦର୍ପ ଦଳନ। ୧୦୯୦ ମିଟରର ଲାଲ ଓ କୃଷ୍ଣ ରଙ୍ଗର ମଣ୍ଡଣୀରେ ଆଛାଦିତ ମା ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥର ଉଚ୍ଚତା ୪୨.୩ ଫୁଟ। ପ୍ରତି ରଥରେ ୩୪ଟି ଅଂଶ ରହିଛି ଏବଂ ୯ଜଣ ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେବାଦେବୀ ଅଛନ୍ତି। ଏହାର ଚକ ସଂଖ୍ୟା ୧୨ ଏବଂ ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ୫୯୩ଟି କାଠ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ। ଏହାର ରଥପାଳିକା ହେଲେ ବନଦୁର୍ଗା ଏବଂ ଏହାର ରଙ୍ଗ କୃଷ୍ଣ ଲୋହିତ ବର୍ଣ୍ଣ ବା ନାଲି ଓ କଳା ରଙ୍ଗର। ରଥର ଚାରୋଟି ଘୋଡ଼ା ହେଲେ ରୁଚିକା, ମୋଚିକା, ଜିତା ଓ ଅପରାଜିତା ଏବଂ ଦଉଡ଼ିର ନାମ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଚୂଡ଼ ନାଗୁଣି। କଳସଗୁଡ଼ିକର ନାମ ପର, ଅପର, ବୈଖରି ଏବଂ ଦଧିନଉତି ହେଲା ହିରଣ୍ମୟୀ। ଏହାର ଧ୍ୱଜା ବା ବାନାର ନାମ ନାଦାମ୍ୱିକା। କେହି କେହି କମଳଧ୍ୱଜ ବା ପଦ୍ମଧ୍ୱଜ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି। ଏହାର ପ୍ରତୀକ ତ୍ରିପୁର ସୁନ୍ଦରୀ। ରଥର ସାରଥୀ ଅର୍ଜ୍ଜୁନ ଏବଂ ଦ୍ୱାର ରକ୍ଷିକା ହେଲେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା। ଉପରେ ଥିବା ଓଲଟ ଶୁଆ ଦୁଇଟି ହେଲେ ଶୃତି ଓ ସ୍ମୃତି।

ରଥଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ମାଣରେ ନିୟୋଜିତ କାରିଗରମାନେ ପ୍ରାୟ ୫୭ ଦିନ ଧରି କାର୍ଯ୍ୟରତ ଥାଆନ୍ତି। କୌଣସି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ମାପ ବିଦ୍ୟା ପ୍ରୟୋଗ ନ କରି କେବଳ ହାତ ଓ ଆଙ୍ଗୁଳି ମାପ ଅନୁସାରେ ଏତେ ବିଶାଳ ରଥମାନ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଆଦୌ ସହଜ ବ୍ୟାପାର ନୁହେଁ। ଏହା କେବଳ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅପାର କୃପା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ। ହେଲେ ସମସ୍ତଙ୍କ ହାତର ମାପ ସମାନ ହୋଇନଥିବା ସ୍ଥଳେ ସେମାନେ ଏକ ମାନକ ରୂପେ ଏକ ହାତ କାଠି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ପାରମ୍ପାରିକ ବଢ଼େଇ ଉପକରଣ ଯେପରିକି ନିହାଣ, ମୁଗୁର, ବାରିସି ଆଦି ମାଧ୍ୟମରେ ରଥର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ନିର୍ମାଣ ହୋଇଥାଏ। ଲୁହାର କିଳା ବଦଳରେ କାଠରେ ହିଁ କିଳ ତିଆରି ହୋଇ ଦୁଇଖଣ୍ଡ କାଠକୁ ସଂଯୋଗ କରାଯାଏ। ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ହୋଇଥାଏ। ୧୪ଜଣ ଦରଜି ସେବକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଥର ମଣ୍ଡଣୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ।

ରଥଗୁଡ଼ିକର ୩୪ଟି ଅଂଶ ଏହିପରି- ଚକ, ଦଣ୍ଡ, ଅର, ବଙ୍କି, ହଂସପଟା, କଣି, ଶଂଖ ଦ୍ୱାର, ଜାଲି, ଗାଇପଟା, ସିଂହାସନ, କନକ ମୁଣ୍ଡାଇ, ଭୂମି, ଷୋଳ ନାହାକ,. ମକର ଦଣ୍ଡ, ବସନ୍ତ, ଦୁଆର ଘୋଡ଼ା, ସାରଥୀ ପିଢ଼ା, କୁମ୍ଭ ପଟ୍ଟି, ରାହୁ ପଟ୍ଟି, ଆଠ ନାହାକ, ଉପର ବଙ୍କି, ପୀଡ଼, ଋଷି ପଟା, ଦଣ୍ଡ, ପାରାଭାଡ଼ି, ଖପୁରୀ, ପାଦ, ଓଲଟ ଶୁଆ, ଦଧି ନଉତି, କଳସ, କାଷ୍ଠି, ଦଣ୍ଡ, ଚକ୍ର ଓ ଧ୍ୱଜା।

ମା ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥରେ ଚକ୍ରରାଜ ସୁଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ବିରାଜମାନ କରିଥାଆନ୍ତି। ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେବାଦେବୀ ଭାବେ ଚଣ୍ଡୀ, ଚାମୁଣ୍ଡା, ଉଗ୍ରତାରା, ବନଦୁର୍ଗା, ଶୂଳି ଦୁର୍ଗା, ବରାହୀ, ଶ୍ୟାମାକାଳୀ, ମଙ୍ଗଳା ଓ ବିମଳା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ରଥର ପ୍ରତିହାର ହେଉଛନ୍ତି ମନୋରମା ଓ ତିଳୋତ୍ତମା। ଏହି ରଥର ପିଠର ନାମ କାମ୍ପିଲ୍ୟ। ଏଣୁ ମା ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଅନ୍ୟନାମ କାମ୍ପିଲ୍ୟ ବାସିନୀ। ରଥର ରତ୍ନ ହେଲା ମାଣିକ୍ୟ ଏବଂ ଚାର ଦେବତାମାନେ ହେଲେ ମେଧ ଓ ସୁମେଧ।

ଏହିପରି କୋଟି ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟମୟ ମା ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥ ଗଡ଼େ। ଆଗେ ଆଗେ ବଳିଆ ଭାଇ, ତା ପରେ ଭଉଣୀ ସୁଭେଇ ଏବଂ ପଛରେ ଜଗତର ନାଥ। ରଥଯାତ୍ରା ଦିନ ବଡ଼ ଦାଣ୍ଡରେ ଏ ତିନି ରଥଙ୍କ କ୍ରମ ଏକ ଅସାଧାରଣ ଦୃଶ୍ୟ ପଟ୍ଟ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଓଡ଼ିଶାର ବାରିପଦାରେ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥକୁ କେବଳ ମହିଳାମାନେ ଟାଣିବାର ବିଧି ରହିଛି। ତେବେ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ସହ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଖୀ ସ୍ୱୟଂ ଯୋଗମାୟା ସ୍ୱରୂପୀ ମା ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥ ଦେଖିଲେ ପ୍ରକୃତିର ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ସେଇ ମା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଶାନ୍ତିରେ ରଖନ୍ତୁ। ଏହା ହିଁ ସେ କାଳିଆ ପାଖେ ପ୍ରାର୍ଥନା।

ମା’ ସୁଭଦ୍ରା କିଏ?- Subhadra- the sister of the Supreme God.

ସୁଭଦ୍ରା ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ମା' ଯୋଗମାୟାଙ୍କ ଅବତାର