Nationalism itself is no creation of individuals and can have no respect for persons. It is a force which God has created and from him it has received only one command to advance and advance and ever advance until he ties it stop, because its appointed mission is done.

- Aravinda

ଯେଉଁ କେତେଜଣ ସାରସ୍ବତ ସାର୍ଥକ ସାଧକ ଉତ୍କଳ ଜନନୀର ସେବାରେ କାୟ ମନବାକ୍ୟରେ ନିଜକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରି ସ୍ୱଦେଶ ପ୍ରେମର ପ୍ରଦୀପ ପ୍ରଜ୍ବଳିତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କଳଗୌରବ ମଧୁସୂଦନ ଅନ୍ୟତମ । ସେ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ଧୂରୀଣ ଧୂର୍ଜଟୀ ଓ ସେବାର ସବ୍ୟସାଚୀ । ଜନନୀର ଦୁଃଖ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ସେ ବ୍ୟଥିତ ଓ ମ୍ରିୟମାଣ । ଗଭୀର ଆତ୍ମପ୍ରତ୍ୟୟ ଓ ସ୍ୱଦେଶ ଚିନ୍ତା ତାଙ୍କ ଲେଖନୀକୁ କରିଛି ଚଳଚଞ୍ଚଳ ଗତିଶୀଳ ।

ଅନୁଭବ ଓ ଅନୁଶୀଳନର ମଧୁର ମିଳନ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ କବିତା । ବ୍ୟଥା ବେଦନାରେ କେତେବେଳେ କବି କବିତାରେ ଅଶ୍ରୁତର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି ତ ଆଉ କେତେବେଳେ ସୁପ୍ତ ଓଡ଼ିଆଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ ଲେଖନୀରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିଛନ୍ତି । ସମାଜ ଓ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଅନନ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ତାଙ୍କ କବିତା ।

ମଧୁସୂଦନ ଥିଲେ ଏକନିଷ୍ଠ ଦେଶଭକ୍ତ ଓ ସଜୋଟ ସାହିତ୍ୟ ସାଧକ । ସାଧନା ଥୁଲା ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା, ସେବାଥୁଲା ଜୀବନ । ଭୋଗ ସର୍ବସ୍ଵ ଦୁନିଆଁରେ ତ୍ୟାଗ ଥୁଲା ତାଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ମନ୍ତ୍ର । କବିତା ଥୁଲା ବିପ୍ଳବର ବେଦଧ୍ଵନୀ ଓ ତାଙ୍କର ଭାଷଣ ଥିଲା ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ସଞ୍ଜିବନୀ । ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଉତ୍କଳ ପ୍ରଦେଶ ଗଠନରେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ କବିତା ଥୁଲା ମୋହନ ମନ୍ତ୍ର । ମଧୁସୂଦନଙ୍କ କବିତା ପ୍ରାଣସ୍ପର୍ଶୀ ହେବାର କାରଣ ସେ ଯାହା ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରାଣରେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ତାକୁ ସୁନ୍ଦର ସରସ ଭାବରେ କବିତାରେ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲେ ।

ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଆଧୁନିକ ଉଭୟ ସାହିତ୍ୟର ସେ ଥିଲେ ବିଦଗ୍ଧ ବିବୁଧ । ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଅନୁଶୀଳନ ତାଙ୍କ ପରିପକ୍ବ ପ୍ରଜ୍ଞାର ପରିଚୟ ବହନ କରେ । ବହୁପାଠିତା, ବିଦ୍‌ବତ୍ତା ତାଙ୍କ ମନୀଷାର ନିଦର୍ଶନ । ଓଡ଼ିଆ, ଇଂରାଜୀ, ବଙ୍ଗଳା ସାହିତ୍ୟରେ ଥିଲା ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ପ୍ରବେଶ ।

ମଧୁସୂଦ ନଙ୍କ ‘ଜାତୀୟଗୀତ’ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏକ ସମୟରେ ଏତେ ଲୋକପ୍ରିୟ ହୋଇଥୁଲା ଯେ, ତାହାର ବହୁପଦ ‘ସୁବଚନ’ ବା ସୂକ୍ତ ରେ ପରି ଣତ ହୋଇଯାଇଛି । ଜାତୀୟଗୀତଗୁଡ଼ିକ ୧୯୧୫ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । କଳ୍ପନାଚାତୁରୀ ଅପେକ୍ଷା କବିତାଗୁଡ଼ିକର ସ୍ପନ୍ଦନ ବେଶ୍ ମର୍ମିଳ।

ସ୍ୱର୍ଗତଃ ବ୍ରଜସୁନ୍ଦର ଦାସ ପ୍ରଥମେ ଗୀତଗୁଡ଼ିକ ଛାପିବାକୁ ଯେତେବେଳେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଅନୁମତି ଚାହିଁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ କହିଥିଲେ, ‘ମୁଁ ମୋର ଭାବ ଜାତିକୁ ଦେଇଛି, ତାହା ଗୋଡ଼ରେ ମାଡ଼ିପାର କିମ୍ବା କଣ୍ଠରେ ଧାରଣ କରିପାର ତାହା ଜାତିର, ମୋର କୌଣସି ଅଧୁକାର ନାହିଁ ।’

‘ଜଣାଣ’, ‘ଉତ୍କଳ ସନ୍ତାନ’, ‘ଜନନୀର ଉକ୍ତି, ‘ସନ୍ତାନର ଉକ୍ତି’, ‘ସମ୍ମିଳନୀ’, ‘ଜାତି ଇତିହାସ' ପ୍ରଭୃତି କବିତାଗୁଡ଼ିକ ଗଭୀର ସ୍ୱଦେଶ ପ୍ରୀତିର ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରେ । ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ପ୍ରାଣରେ ଜାତୀୟତାର ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟ ସ୍ପନ୍ଦନ ଝଙ୍କୃତ ହୋଇଥୁଲା, ତାହାର ବହିଃପ୍ରକାଶ ତାଙ୍କ କବିତାବଳୀରେ ପରିଲକ୍ଷିତ । କବିତାର ସନ୍ଦେଶରେ ଜାତୀୟତାର ମୂଳବପନ କରିଥିଲେ । ଜାତୀୟ ଜୀବନର ସଂକଟ କାଳରେ ସେ ଜାଗ୍ରତ ପ୍ରହରୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିକୁ ସାହସ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବା ତାଙ୍କ କବିତାର ଭାବ ଭୂମି ଥୁଲା I ପ୍ରଥମ ‘ଜଣାଣ’ରେ କବି ମଧୁସୂଦନ ବିଶ୍ୱପତିଙ୍କ ନିକଟରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନିଜକୁ ସମର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି । ଅନୁଭବ କରିଛତି ସରଳ ଭାବରେ ଆତ୍ମନିବେଦନ ହିଁ ଆତ୍ମ- ସମର୍ପଣ I ମମତାମୟୀ ସ୍ନେହସ୍ନିଗ୍ଧା ଜନନୀ ଜଠରରେ ଥିଲାବେଳେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ଅବସ୍ଥା ଚକ୍ରରେ ପଢ଼ି ଯୌବନରେ ବିସ୍ତ୍ରୁତ ହୋଇଛନ୍ତି କାମିନୀକାଞ୍ଚନର ଲାଳସାରେ ‘ପରାର୍ଥେ ଜୀବନ'କୁ ପାଶୋରି ଦେଇଛନ୍ତି । କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନେକ ତଫାତ୍‌ । ଜୀବନର ଅସଲ ରହସ୍ୟକୁ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ‘ଜଣାଣ’ରେ କବି ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି –

ଜନ୍ମ ହେଲାକ୍ଷଣି ସ୍ତନ୍ୟ ଦାନ କରି

ମାତା ମନ୍ତ୍ର ଦେଲେ ‘ପରାର୍ଥେ ଜୀବନ’

ଶିଶୁକାଳ ବ୍ୟାପି ଥିଲି ମନ୍ତ୍ର ଜପି

ସେ ମନ୍ତ୍ର ଭୁଲିଲି ଲଭିଣ ଯୌବନ ।

‘ଉତ୍କଳ ସନ୍ତାନ’ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଅନନ୍ୟ କୃତି । ‘ଉତ୍କଳ ସନ୍ତାନ' କବିତାରେ କବି ଅତୀତ ଉତ୍କଳର ଗୌରବ, ଐତିହ୍ୟ, ସଂସ୍କୃତି ସଂପର୍କରେ ସଚେତନ କରିବା ସଂଗେସଂଗେ ତୋଷାମଦଠାରୁ ଦୂରରେ ରହି ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱାର୍ଥ ପରିହାର କରି ଜନଗଣ ସେବାରେ ନିଜକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିବା ପାଇଁ କବିତାରେ ଆହ୍ଵାନ ଦେଇଛନ୍ତି । କବି ‘ଉତ୍କଳ ସନ୍ତାନ' କବିତାରେ ଯଥାର୍ଥରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି

ତୁ ମନେ ଭାବିଛୁ ତୋଷାମଦ କରି

ବଢ଼ାଇବୁ ଜାତି ମାନ,

ତୋଷାମଦିଆର କୁକୁର ପ୍ରକୃତି

ଅଇଁଠା ପତ୍ରରେ ଧ୍ୟାନ ।

କବି ମର୍ମେ ମର୍ମେ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି ତୋଷାମଦରୁ ସ୍ୱାର୍ଥ, ସ୍ୱାର୍ଥରୁ କୁକୁର ପ୍ରକୃତି । କୁକୁରର ଅଇଁଠାପତ୍ରରେ ଧ୍ୟାନ । ଉଦ୍ଦିଷ୍ଠରେ ଜୀବନ ବଞ୍ଚୁଥୁବା ଶୁନପରି ତୋଷାମଦକାରୀ । ନିଜ ସ୍ୱର୍ଥ ଦେଶ ଦୁର୍ଗତିର କାରଣ । ଭାଇ ଭାଇ ଭିତରେ କଳହ ସାମାନ୍ୟ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ । ଜଣର ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଦେଶର ଅବଗତି, ଗଣର ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଦେଶର ପ୍ରଗତି । ପ୍ରଗତି ପ୍ରତ୍ୟୟର ପ୍ରୀତିଭୂମି ନିର୍ମାଣ କରେ । ଗଣର ଉନ୍ନତି ଜାତିର ଉନ୍ନତି । ହୀନସ୍ୱାର୍ଥାନ୍ଧମାନଙ୍କ ପାଇଁ କବି କବିତାରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି –

ଜାତିର ଉନ୍ନତି ହେବ କିରେ ଭାଇ

ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଜଗତ ମଣି

ଗୋଦର ଗୋଡ଼ରେ ମାଉଁସ ଲାଗିଲେ

ଦେହର କି ଶୁଭ ଗଣି ?

ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ହୃତ ଗୌରବ ଗାଥାର ସ୍ମୃତିଚାରଣ କରି କବି ଅଶ୍ରୁ ତର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି । ବୀର ଜାତିର ଇତିହାସରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପଶ୍ଚାତ୍‌ ପଦ ନାହିଁ । ଓଡ଼ିଆର ଭାଲପଟରେ ପରାଜୟର ସ୍ଥାନ ନାହିଁ । ହିମାଳୟଠାରୁ କୁମାରିକା ଯାଏଁ ଦେଶର ସୀମା ପରିବ୍ୟାପ୍ତ କୁମେରୁଠାରୁ ସୁମେରୁ ଯାଏଁ ଏ ମାଟିର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏ ଦେଶର ବଣିକ ଜାଭା, ବୋର୍ଣ୍ଣିଓ, ବ୍ରହ୍ମଦେଶ, ଶ୍ୟାମଦେଶ, ଜାପାନ, ମାଲୟ ଚୀନ ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ବାଣିଜ୍ୟ ପଟୁତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲା । ଏ ମାଟିର ସାଧବ ଝିଅ ସୁନାଥାଳୀରେ ସେମାନଙ୍କ ଅର୍ଘ୍ୟ ଚନ୍ଦନ, ଧାନ, ଦୂବ, ଘିଅରେ ବନ୍ଦାପନା କରୁଥିଲା । ଭଙ୍ଗା ଖଞ୍ଜଣୀର ଗୀତ ପରି ତାହା କ୍ରମଶଃ ଆମ ଚେତନାରୁ ହଜିଯାଇଛି । କର୍ପୂର ଉଡ଼ିଯାଇଛି, ଅତୀତର ସ୍ମୃ ତିକୁ ପାଥେୟ କରି କନା ପଡ଼ିଛି । ଅତୀତ ଘଟଣାକୁ ମନେ ପକାଇ କବି କବିତାରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି –

ତୋହର ଜନନୀ ବୀର-ପ୍ରସବିନୀ

ଧୂଳିରେ ପଡ଼ିଛି ଦେଖ,

ଜନ ସମାଜରେ ଏ ମହୀ ମଧ୍ୟରେ

କିପରି ଦେଖାଉ ମୁଖ ?

‘ଜନନୀର ଉକ୍ତି’ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଏକ ଅନବଦ୍ୟକୃତି । ପରାଧୀନା ଜନନୀର ଅଶ୍ରୁ ଓ ବେଦନାକୁ କବି ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସୁପ୍ତ ଜାତିକୁ ଜାଗ୍ରତ ହେବା ପାଇଁ କବିତାରେ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଛନ୍ତି । ବହୁ ବୀର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ ଆଜି ଲାଞ୍ଚିତା ଅପମାନିତା, ଗଙ୍ଗାନଦୀ କୂଳରେ ବସି ସେ ତୃଷାର୍ଭ, ହିମାଳୟର ରନୁବେଦୀ ଉପରେ ବସି କ୍ଷୁଧାର୍ଭ । କର୍ମବୀରମାନେ ଛତ୍ରଭଙ୍ଗ ଦେଇ ମୁହଁ ଲୁଚେଇଲେଣି । ବାକ୍ୟବୀର ବାକ୍ୟବାଣରେ ଧରା 1 ପ୍ରକମ୍ପିତ କଲେଣି । ଦୁର୍ଦ୍ଦିନରେ ବୀରପ୍ରସବିନୀ । କବି ‘ଜନନୀର ଉକ୍ତି' କବିତାରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି –

ଗର୍ଭେ ଧରିଥିଲି ଶତ କର୍ମବୀର

ସେମାନେ ଡାକିଲେ ନାହିଁ

ବାକ୍ୟ ବୀରଙ୍କର ରବ ଶୁଣୁଅଛି

କର୍ମବୀର ଗଲେ କାହିଁ ।

ଅତୀତର ତିକ୍ତ ମଧୁର ସ୍ମୃତିର ଗନ୍ଥାଘର ଇତିହାସ । ଉତ୍‌ଥାନ ପତନ, ବିକାଶ ବିଲୟର ସୂଚୀପତ୍ରରେ ଇତିହାସର ପୃଷ୍ଠା ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ । ଅତୀତ ସୂତିକୁ ରୋମନ୍ଥନ କରି କବି ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି -

ଇତିହାସ ତୂରୀ ଜଗତେ ଘୋଷୁଛି

ମୋର ସୁତଙ୍କର ଯଶ

ତାଙ୍କର ବଂଶଜ ଘୃଣିତ ଓଡ଼ିଆ

ଏହା ମୋ କପାଳ ଦୋଷ ।

ଜାତୀୟ ସଂକଟ ସମୟରେ ଜନନୀ ମୁଖରେ ଏପରି ଆହ୍ୱାନ କେବଳ ଉତ୍କଳୀୟଙ୍କ ମନରେ ନବଉନ୍ମାଦନା ସୃଷ୍ଟି କରିନଥିଲା । ସୁପ୍ତ ଚେତନାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିଥିଲା । ସାଧନାର ବେଦୀରେ ଜୀବନକୁ ତିଳ ତିଳ ଦଗ୍‌ଧ କରି ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଥିଲେ ମଧୁସୂଦନ । ମମତା ଓ ସମତାର ସେ ଅନନ୍ୟ ନାନ୍ଦୀକାର । ତପସ୍ୟାର ତପୋବନ ଭିତରେ ସେ ଉଚ୍ଚାଙ୍ଗ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ମର୍ମଜ୍ଞ ଅନୁଚିନ୍ତକ ।

ସେଦିନର ପରିବେଶ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ତାଙ୍କୁ ଯେପରି ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା ସେ ସେପରି ଭାବରେ ବାଣୀ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ ।

ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ‘ସନ୍ତାନର ଉକ୍ତି’ ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର କବିତା । ସେ ଉତ୍କଳବାସୀଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଲାଗି ଓ ଉତ୍କଳର ହୃଦଗୌରବକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ନିମନ୍ତେ କବିତା ରଚନା କରିଛନ୍ତି ।

ସମୃଦ୍ଧ ଓ ବଳିଷ୍ଠ ରାଜ୍ୟ ଥିଲା ଉତ୍କଳ । ଧନ-ଜନ- ଗର୍ବ ଓ ଗୌରବରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ସନ୍ତାନଗଣ ଥିଲେ ପରାକ୍ରମୀ ଓ ଯୋଦ୍ଧା । ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ କାଳର କୁଟିଳ ଗତିରେ ଏ ରାଜ୍ୟ ହେଲା ପରାଧୀନ । ସନ୍ତାନଗଣ ଭୀରୁ ଓ କାପୁରୁଷ ପରି ଜୀବନଯାପନ କଲେ, ଦେଶ ହେଲା ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ । ଜାତୀୟବାଦୀ କବି ମଧୁସୂଦନ ଉତ୍କଳ ଜନନୀର ଦୁଃଖଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ମ୍ରିୟମାଣ ହୋଇ ଉତ୍କଳକୁ ମାଆ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରିଛନ୍ତି । କବି ଉତ୍କଳ ଜନନୀକୁ ଜନପଦ, ସମୁଦ୍ରତଟ ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନରେ ଖୋଜିଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ମାଆର ଦର୍ଶନ ନପାଇ ଭାଇ ଭାଇ ବୋଲି ଡାକ ଦେଇଛନ୍ତି । ଡାକର ଉତ୍ତର କେହି ଦେଇ ନାହାନ୍ତି । ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ତାଙ୍କର ଆହ୍ୱାନ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୋଇଛି । କବି ବେଦନା- ବିଦଗ୍ଧ ଚିତ୍ତରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି

ମାଆ ମାଆ ବୋଲି କେତେ ମୁଁ ଖୋଜିଲି

ମାଆକୁ ପାଇଲି ନାହିଁ,

ଭାଇ ଭାଇ ବୋଲି କେତେ ମୁଁ ଡାକିଲି

ନ ଦେଲେ ଉତ୍ତର କେହି ।

ଭୁବନେଶ୍ୱର ଓ ପୁରୀ ମଧ୍ଯରେ ଅତୀତ ଗୌରବର ଚିହ୍ନସବୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ରହିଛି, ତଥାପି ମାତୃଭୂମି ଉତ୍କଳର ସ୍ଥିତି ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଉ ନାହିଁ ଏବଂ କ୍ରମେ ଭାଷା ବିଭବ ହରାଇବା ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ଦେଖୁବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ । ମାତୃଭୂମି ପ୍ରତି ଅବମାନନା ଫଳରେ ଉତ୍କଳ ଜନନୀ ଅପମାନିତା ଅନୁଭବ କରି ସୀତାଙ୍କ ସଦୃଶ ମହୀତଳକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି । ଉତ୍କଳ ଜନନୀ ଯେଉଁ ମହୀତଳକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ତାହା ହେଉଛନ୍ତି ଉତ୍କଳମହୀ ବା ଉତ୍କଳଭୂମି । ଉତ୍କଳ ଜନନୀକୁ ଦେଖୁବାକୁ ହେଲେ ଉତ୍କଳଭୂମିକୁ ପବିତ୍ର ମନେ କରି ସେହି ମୃତ୍ତିକାକୁ ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାକୁ ହେବ ଏବଂ ସେହି ପବିତ୍ର ମୃତ୍ତିକାକୁ ଦେହରେ ବୋଳିବାକୁ ହେବ । ଉତ୍କଳ ଜନନୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଗୌରବମୟ ସ୍ଥିତିକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ ହେଲେ ଓଡ଼ିଆମାନେ ‘ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ’ ରୂପକ ଜାତୀୟ ଯଜ୍ଞରେ ନିଜ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଆହୂତି ଦେଇ ଜାତି-ପ୍ରେମରୂପକ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ଜ୍ଵଳିତ କରି ଚାରିଆଡ଼େ ଛାତିକୁ ଛାତି ମିଶାଇ, ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି । କବିଙ୍କ ଭାଷାରେ -

ଜାତି ପ୍ରେମ ବହ୍ନି ପ୍ରଜ୍ବଳିତ କର

ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଦିଅ ଆହୂତି,

ସ୍ୱାର୍ଥମେଧ ଯଜ୍ଞେ ଚାରିଆଡ଼େ ନାଚ

ଛାତିକୁ ମିଶାଇ ଛାତି ।

ଉତ୍କଳ ଜନନୀ ବୀର ପ୍ରସବିନୀ ଓ କୋଟି ସନ୍ତାନର ଜନନୀ । ବହୁବୀର ଏ ମହନୀୟ ପରମ୍ପରାକୁ ରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଐର ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳ, ଗଜପତି କପିଳେନ୍ଦ୍ର ଦେବ ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ ପ୍ରଭୃତି ରାଜାମାନଙ୍କ ରଣଝଙ୍କାର ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଚମତ୍କୃତ କରିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପରିତାପର ବିଷୟ ପୂର୍ବର କୀର୍ତି ଆଜି ବିଲୁପ୍ତ । ଉତ୍କଳ ଜନନୀ ଆଜି ଶ୍ରୀହୀନା, ସେ ଆଜି ଚ୍ଛିନ୍ନମସ୍ତା । କବି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ କବିତାରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି –

ଭୂମିକମ୍ପ ହେବ ଧରଣୀ ଫାଟିବ

ଉଠିବେ ସହସ୍ର ଭୁଜା

ସେହି ତୋର ମାତା ସେହି ତୋର ତ୍ରାତା

କର ସେହି ପାଦ ପୂଜା ।

ସନ୍ତାନ ଓ ଜନନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥ‌ିବା ଅଭେଦ୍ୟ ସଂପର୍କର ଗୂଢ଼ ରହିସ୍ୟକୁ ମଧୁସୂଦନ କବିତାରେ ଉନ୍ମୋଚନ କରିଛନ୍ତି । ସନ୍ତାନପ୍ରତି ମାତାର ବାଘଲ୍ୟ ପ୍ରେମକୁ ପାଥେୟ କରି କବି ଜାତୀୟ ପ୍ରେମରେ ଦେଶବାସୀଙ୍କୁ ଉଦ୍‌ବୁଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି । ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଜାତୀୟତାର ମୂଳଭିଭି ଜନ୍ମଭୂମିକୁ ଜନନୀ ରୂପରେ ପରିକଳ୍ପନା କରିବା । ଜନ୍ମଭୂମି ଜନନୀଙ୍କ ପରି ଜୀବନ୍ତ । ସେ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ତାହାଙ୍କ ହୃଦୟକଥା କହନ୍ତି । ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନନୀଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତି । ଜନନୀ ଓ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର କିପରି ମିଳନ ସମ୍ଭବପର, ତାହାର ବାଟ ଜାତୀୟବାଦୀ କବି କଳ୍ପନାରେ ସ୍ବରୂପ ଦେଖାଇଯାଇଛନ୍ତି । ଓଡ଼ିଆ ଜାତୀୟ ଜୀବନ ନବଜାଗରଣର କର୍ଣ୍ଣଧାର ମଧୁସୂଦନ । ତାଙ୍କର ଉଦ୍ୟମରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥୁଲା ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ ସଭାମଞ୍ଚ । ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଶ୍ରେଣୀର ଜନତାଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିଥିଲେ ସେ ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ ମାଧ୍ୟମରେ । ମାତୃଭୂମି ଓ ମାତୃ ଭାଷାର ଉନ୍ନତି କରିବା ସଂଗେସଂଗେ ଉତ୍କଳ ଜାତୀୟତାବୋଧକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିବା ଥିଲା ‘ଉତ୍କଳ ସମ୍ମିଳନୀ’ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ । ‘ସମ୍ମିଳନୀ’ ଏକ ମର୍ମିଳ କବିତା । କବିତାରେ କବି ଗଭୀର ଦେଶଭକ୍ତିର ପରାକାଷ୍ଠା ଦେଖାଇବା ସହିତ ଦେଶ ଓ ଜାତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିଜକୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍‌ବୋଧନ ଦେଇଛନ୍ତି । କବି କବିତାରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି –

ନିଜର ଜୀବନ ଜାତିକୁ ଅର୍ପଣ

କଲେ ମିଳେ ଜାତିପ୍ରାଣ

ଜାତୀୟ ଜୀବନ ନ ମିଳିବ କଲେ

ହାଟେ ବାଟେ ଅନ୍ଵେଷଣ ।

ସ୍ୱାଧୀନଚେତା କବି ମଧୁସୂଦନ । ସୁଦେଶପ୍ରେମ ତାଙ୍କର ଆଦର୍ଶ । ସମଷ୍ଟି ଭିତରେ ଜାତିର ଉନ୍ନତି ଥିଲା ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ । ସେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ଜନ୍ମଭୂମିର ପ୍ରକୃତ ପରିଚୟ ତା'ର ଇତିହାସରେ ନିହିତ ଥାଏ । ଅତୀତର ଗୌରବମୟ ଇତିହାସରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଶିକ୍ଷାପାଏ ଓ ଆଗାମୀକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । କବି ‘ଜାତି ଇତିହାସ' କବିତାରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି –

ଜାତି ଇତିହାସ ଜାତିର ନିର୍ଝର

ତହୁଁ ବହେ ସଦା ଜାତିପ୍ରାଣ ଧାର

ସେ ଧାରାରୁ ନୀର ପିଉଛି ଯେ ନର

ନିଶ୍ଚୟ ହେବ ସେ ଜାତି-କର୍ମବୀର ।

ଇତିହାସର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ ପ୍ରଭାବ ସଂପର୍କରେ କବିତାରେ କବି ଜନମାନସକୁ ସଚେତନ କରିଛନ୍ତି । ଇତିହାସ ଜାତିର ଜାତୀୟ ନିର୍ଝର । ଇତିହାସ ପୃଷ୍ଠାରୁ ଦେଶବାସୀ ଜାତିର ଗୌରବମୟ କାହାଣୀର ଚିତ୍ର ଓ ପରିଚୟ ପାଇପାରିବେ । ଇତିହାସରୂପୀ ଜାତୀୟ ନିର୍ଝରର ଜଳପାନ କରି ଜାତି ‘ଅମୃତବୀର' ପାଲଟି ପାରେ । ଇତିହାସର ଏହି ଚଳନ୍ତି ପ୍ରବାହ ମଧ୍ଯରେ ଜାତି ତା’ର ସ୍ୱରୂପ ଅବଲୋକନ କରିପାରେ । ମାତୃଭୂମି, ମାତୃଭାଷା ପ୍ରତି ଅହେତୁକ ମମତା ଥିଲା ମଧୁସୂଦନଙ୍କର । ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓଙ୍କ ଅନବଦ୍ୟ ପଙ୍‌କ୍ତି ସଦାସର୍ବଦା ଅନୁରଣିତ ହେଉଥୁଲା ହୃଦୟରେ –

ମାତୃଭୂମି, ମାତୃଭାଷା ଉଭୟେ ଜନନୀ

ସେବ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭରେ ଦିବସ ରଜନୀ ।

ବ୍ୟାସକବି ଫକୀର ମୋହନଙ୍କ ମାତୃଭାଷା ପ୍ରୀତି ଉତ୍କଳଗୌରବ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିଲା । ସଭା ସମିତି ରେ ଭାଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ପକୀରମୋହନଙ୍କ ଉକ୍ତି ନିର୍ଭୟରେ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲେ । ଯଥାର୍ଥରେ ଫକୀରମୋହନ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ

ଭାଷା ହିଁ ଜୀବନ ଶକ୍ତି ଜାତିମାନଙ୍କର

ଯେଉଁ ଜାତି ଭାଷାହୀନ ସେ ଜାତି ବର୍ବର ।

ମଧୁସୂଦନ ଜଣେ ଅସାଧାରଣ ବାଗ୍ମୀ । ଶବ୍ଦ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଯେପରି ଜନସମାଜକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିଥିଲା ତାଙ୍କ କବିତା ସେପରି ପାଠକଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିଥିଲା । ଜୀବନ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ସେ ଥିଲେ ଆଜୀବନ ଛାତ୍ର । ମୃତ୍ୟୁର ନିକଟ ହୋଇ ମଧ୍ଯ ଜ୍ଞାନ, ଚେତନାକୁ ହରାଇ ନଥିଲେ ଧର୍ମ ସଂଗୀତର ମୂର୍ଚ୍ଚନା ଭିତରେ ଜନ୍ମଭୂମିକୁ ଛାଡ଼ି ଇହଲୀଳା ସାଙ୍ଗ କରିଥିଲେ ।

Madhusudan Das | ସ୍ୱଦେଶପ୍ରେମୀ ମଧୁସୂଦନ

ଉତ୍କଳ ଗୌରବ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ କବିତାରେ ସ୍ୱଦେଶପ୍ରେମ